Summa Theologiae Moralis, vol. I: De Principiis

S. Th. I-II, q. 80 ; De Malo q. 3, a. 3, 4, 5.

481. Diabolus non est causa peccati nisi indirecte : a) per modum persuadentis, non quidem directe movendo intellectum quem non intendit illuminare, quia quanto magis illuminaretur tanto magis retraheretur a deceptio quam diabolus exoptat ; sed interius instigando seu operando in sensibus et imaginatione qua vult intellectum obnubilare, et movendo appetitum sensitivum ; b) aliquando exterius proponendo sensibus obiectum ut suave, iucundum etc., vel et visibiliter apparendo (I Thes. III, 5 ; I Petr. V, 8).

482. Omnia peccata suntne ex tentatione diaboli ? — Omnia peccata, licet indirecte proveniant a diabolo (I Ioh. III, 8), quatenus causa peccati originalis (ex quo ad peccatum proclives sumus), non tamen omnia proveniunt directe ab eius instigatione, sed vel a mundi i. e. peccantium sollicitationibus, vel ab ipsa natura hominis vitiata, vel a sola voluntate.

483. Tentatio dici solet solicitatio seu incitatio ad peccatum. Quae vox originarie et sensu lato idem sonat ac examen seu probatio : « tentare enim est experimentum sumere de aliquo » (I q. 114, a. 2), eo fine ut sciatur aliquid, et haec est tentatio probationis quae etiam tribui potest Deo, qui afflictionibus et mandatis extraordinariis fideles probat eorumque virtutem et constantiam explorat (Deut. XIII, 3), non ut ipse cognoscat quod sint sed ut homo ostendat (I Tim. VI, 9). In praesenti autem sumitur vox in sensu strictiore et agitur de sola tentatione seductionis, quae est incitatio ad peccatum sive interna sive externa : haec non est a Deo (Iac. I, 13), quamvis ipse tentationem permittat (I Cor. X, 13), sed provenit a corrupta nostra natura, etiam a mundo, maxime a daemone. Et potest esse gravis vel levis prout vehementer incitat voluntatem vel non ; eius autem vis pendet a natura rei, a vivicitate repraesentationis, ab intensitate appetitus.

Cum autem ex natura sua solum sit solicitatio ad malum, secundum se non est ipsum peccatum, sed potest esse causa peccati, accedente consensu voluntatis ; hinc statui possunt sequentia de ea principia.

484. Principium I. Sentire tentationem non est peccatum sed consentire : non sensus aut placentia, sed consensus et complacentia. Sentire i. e. intellectualiter conscientiam habere solicitationis, imo delectatione mali moveri et ita experiri et sentire (etiam facultatibus inferioribus) quod gratum sit et iucundum ; id non adhuc est peccatum ; sed voluntarie adhaerere malo ad quod sollicitet : solus enim actus liber ex consensu voluntatis est moraliter malus. Quod omnino certum est ex communi doctrina, quae ceteróquin probata invenitur ab ipso Conc. Trid. sess. 5, can. 5 et ex damnatione prop. 50 Baii.

Quod ut in praxi applicetur facilius, praestet in processu tentationis distinguere tria stadia. Est nempe :

a) suggestio seu sola repraesentatio, aut mera idea mali : simplex propositio mali per imaginationem et intellectum, et haec, quantumvis prava et diuturna, non est peccatum quia in ea voluntas nullam partem habet ;

b) delectatio indeliberata, ex suggestione orta in appetitu sensitivo vel et rationali qua tentatio placet : frequenter enim et connaturaliter ex suggestione, praesertim si sit vivida, intensa, aut diu continuata, oritur delectatio, imo impressio organica iucunda ac commotio sensibilis, qua quis afficitur erga obiectum placens : haec etiam, usquedum interveniat deliberatio rationis, nullum est peccatum, quia talis motus non est deliberatus nec liber ;

c) liber consensus voluntatis : postquam ratio percepit pravam suggestionem necnon delectationem in appetitu exinde ortam, eiusque malitiam, si voluntas utramque statim reicit, nullum est peccatum : hoc enim non est in solo intellectu, vel in appetitu sensitivo, vel in spontanea inclinatione appetitus rationalis, sed in voluntate libera quae malo adhaeret ; si autem ista delectationi libere consentiat vel in ipsa sibi complaceat aut eam admittat, probet aut retineat quia placet aut ei adhaeret, tunc aderit peccatum.

485. Principium II. Temere et absque iusta causa tentationem provocare vel ipsi se exponere est illicitum, plus minusve secundum gravitatem periculi.

Etenim tentatio aliquod periculum peccandi importat plus minusve grave. Sed periculo peccandi sine sufficienti ratione se exponere non est licitum (n. 177). Ergo et illicitum est se exponere tentationi absque iusta causa ; quae proportionata esse debet tentationis gravitati i. e. incitamento et periculo peccandi, spectato non solum absolute et in se, sed et relative ad diversa individua. Et quidem :

a) Graviter illicitum est sine ratione sufficienti libere se exponere gravi tentationi gravioris peccati, quae scil. proximum importat periculum peccandi graviter.

b) Licitum est ex iusta causa gravi se exponere tentationi gravi cum periculo proximo graviter peccandi, dummodo debitae cautiones adhibeantur ad periculum removendum et simul adsit fundata spes tentationem superandi.

c) Leviter illicitum est sine iusta causa levi se exponere levi tentationi peccandi graviter vel gravi tentationi peccandi leviter.

486. Animadversio. — Ad vitandas et vincendas tentationes adhibenda sunt opportuna remedia :

A. Ante tentationem : 1) vigilantia ad praecavendas multas et graviores (I Petr. V, 8 ; Mc. XIII, 37), ad quod oportet a) fugere occasiones, b) vitare otium et inutiles animi divagationes, ex quibus saepe periculosa oriuntur phantasmata, c) etiam facultates animae et passiones positive convertere ad res bonas, utiles, ac religiosas ;

2. oratio (Mt. XXVI, 41 ; VI, 13 ; Lc. XI, 4), ad quam requiruntur a) humilitas (Iac. IV, 6), b) fiducia (Phil. IV, 13) et c) fervor ;

3. quibus utiliter addi potest praxis meditationis ut sim. passionis Christi, novissimorum, praesentiae Dei, quae ad ferventius orandum et ad peccatum et occasiones fugiendum movemur.

B. In tentatione est resistendum : 1) statim et a principio, quando adhuc debilis est inimicus et facilior victoria ;

2. strenue et fortiter : si enim haesitantes fluctuamus, vel nonnisi molliter resistimus, audacior fit inimicus et acerbius impugnatur ;

3. perseveranter, usquedum plene fuerit devictus.

Ita a) orando, b) strenue laborando, c) cum hoste non altercando, d) animum convertendo ad virtutum opus, e) eumque avertendo a vitio.

C. Post tentationem finitam aut superatam expedit : 1) humiliter agere gratias Deo cui soli tribuenda victoria ; nec unquam concidere animo sed fiducialiter confugere ad misericordiam Dei ; 2) de consensu praestito aut negato non longius se examinare, ne nova tentatio provocetur ;

3. directori spirituali prudenti et pio graviores tentationes aperire, et consilium expetere.