Summa Theologiae Moralis, vol. I: De Principiis

S. Th. II-II, q. 23, a. 4 et 5 ; q. 25, a. 1 ; I, q. 60, a. 5 ; I-II, q. 65, a. 5 ; de Virt. q. 2, a. 2 et 4.

874. Thesis. Obiectum formale seu motivum proximum charitatis erga Deum est bonitas Dei absoluta in se, propter se amabilis, quatenus est obiectum beatitudinis supernaturalis.

Est bonitas Dei in se. Etenim :

1) Rectus amor erga Deum ut motivum habet bonitatem Dei spectatam vel in se, vel relative ad nos. Atqui amor charitatis non habet ut motivum bonitatem Dei relativam ad nos. Ergo. — Prob. min. : Est vera amicitia cum Deo. Sed dilectio amicitiae diligit amicum propter bonitatem ipsius amici, non autem ut ex ipso bonum nobis proveniat ; unde Ioh. XV, 13, dicitur : dilectio ponit animam pro amico. Ergo.

2) Sicut in statu naturae purae tenderemus habitualiter ad finem ultimum naturalem ut bonum in se, super omnia diligendum¹, ita in ordine supernaturali necessarium est, ut per virtutem supernaturalem habitualiter tendamus ad finem ultimum supernaturalem ut bonum in se super omnia diligendum. Atqui hoc non facimus per fidem quae tendit in Deum sub ratione veri ; neque per spem qua tendimus ad Deum secundum quod est bonum supremum nostrum : haec enim non tendit ad illum ut bonum supremum in se, nec facit ut Deum diligamus supra nos. Ergo per charitatem tendimus ad Deum finem supernaturalem ut bonum in se.

875. Obiectum formale charitatis dicitur bonitas Dei in se, ut obiectum beatitudinis i. e. ut finis supernaturalis. Quod non significat bonitatem Dei in quantum nos redit beatos, nam haec non est amplius bonitas Dei in se sed bonitas Dei relativa ad nos ; at sensus est bonitatem Dei quae et quatenus sese communicat in visione beatifica et est ultimus finis supernaturalis omnium, ac supernaturali fidei lumine tantum cognosci potest, esse in se et super omnia diligibilem, et sic esse motivum charitatis.

Bonitas enim Dei in se spectari potest tripliciter : vel abstrahiendo ab hoc quod sese communicat, — vel quatenus se communicat improprie per quamdam sui adumbrationem in productione rerum naturalium, et secundum exigentiam naturae esse posset finis et obiectum beatitudinis naturalis, — vel quatenus seipsam communicat propriissime per visionem beatificam et gratiam gratum facientem. Duobus prioribus modis est tantummodo motivum amoris naturalis et benevolentiae qui etiam esset in statu naturae purae ; tertio modo considerata est motivum amoris supernaturalis et amicitiae. Etenim a) si bonitas Dei non sese communicaret secundum modum excedentem omnes exigentias naturae, nunquam esset motivum amoris supernaturalis ; et b) si ipsa bonitas et vitae propriae Deo non fierent nobis communes, nunquam fundamentum essent amicitiae (cfr. prop. Baii damn. 34, 36, 38).

876. Sententiae non probandae. — 1° Pauci moderni bonitatem Dei esse motivum formale charitatis intellexerunt ita quod Deus sit summum bonum nostrum nosque beatificet, dicentes etiam amorem concupiscentiae esse amorem charitatis. Quae assertio non solum sine ullo fundamento est facta ; sed etiam falso, nam est contra naturam et perfectionem verae amicitiae ; nec videtur conciliari posse cum doctrina de praeminentia charitatis supra spem. Et non tantum directe contradicit S. Thomae, ut expositione doctrinae facta manifeste est², sed etiam ante finem saeculi XVIII videtur fuisse ignota.

2° Alii plures immerito contendunt motivum charitatis esse solam naturam, vel quamcumque perfectionem divinam a reliquis abstractam, quatenus est in se amabilis.

Licet enim Deus sic possit amari quodam amore benevolentiae, motivum charitatis est bonitas in se quatenus sese communicat ; Deus autem in se est infinite bonus omnibus perfectionibus et communicat seipsum sicuti est in se, et ideo communicatur nobis omnes suas perfectiones videndas et possidendas.

Praeterea motivum charitatis est finis ultimus, scil. summa bonitas in se summe amabilis, qua maior excogitari nequit et, qua possessa, nihil desiderandum remanet, quia perfecte beatificat et plene satiat totum appetitum hominis ; atqui haec non verificatur de una vel altera perfectione quae virtualiter alias continet, sed tantum de bono quod etiam formaliter concipitur ut cumulus omnium perfectionum saltem in confuso. Motivum ergo adaequatum charitatis est summa bonitas Dei infinita quatenus continet omnes perfectiones.

877. Obiectum formale charitatis erga proximum est eadem Dei bonitas in se, ut obiectum beatitudinis supernaturalis, in quantum scil. nobis communicatur vel communicabilis est.

Possumus enim proximum amare propter bonitatem Dei in se, ad quam relationem habet :

a) quatenus est res Dei et ad gloriam eius destinatur : medium propter finem ;

b) quatenus divina bonitas supernaturaliter ab ipso participatur, in ipso elucet et eum amabilem reddit, vel saltem proxime ad hoc destinatur : participans ad participatum ; imago ad veritatem, exemplar, prototypum ;

c) quatenus a Deo diligitur, et destinatione saltem est amicus Dei : amatum ad amantem.

Diligere proximum amore charitatis est ipsi velle bonum supernaturale, maxime ut in Deo tamquam fine ultimo inhaereat, et sic in aeternum Deum amet et laudet ; motivum autem cur hoc volumus est quia Deus in se infinite bonus et perfectus meretur in aeternum amari.

laudari et glorificari ab omnibus qui illud facere possunt (cfr. I Ioh. III, 14 sq. ; IV, 12, 21 ; V, 1, 2).

Sic ultima et formalis ratio diligendi proximum est ipsa bonitas increata Dei propter se diligibilis.

878. Quomodo divina charitate diligimus nos ipsos. — Eodem modo explicatur quomodo nos ipsos diligimus propter Deum. Quod tamen videri potest difficile vel etiam impossibile, nos scil. amare Deum quia est bonus in se : non enim amamus nisi id quod nobis est bonum ; sed amare aliquem quia nobis est bonus, non est amare nos propter illum sed e contra illum amare propter nos. Quod patet ex eo quod nostram felicitatem in omnibus actibus naturaliter et necessario prosequimur.

Resp. : Verum est condicionem requientis ut aliquid amemus esse quod sit bonum nostrum, unde etiam primo naturaliter amamus Deum amore concupiscentiae quia nobis est bonus ; attamen motivum principale et proximum amoris non est semper quod aliquid sit bonum nostrum, sed potest esse quod sit in se bonum ; et ideo postquam amavimus Deum propter nos, ut bonum nostrum, etiam consideramus illum ut bonum in se et amamus illum principaliter propter se, et nos ipsos referimus ad Deum nosque volumus Deo, tamquam bonum Dei.

Aliis verbis : conditio praerequidita sine qua non, est ut actus amoris talis obiecti ac proinde ipsum obiectum sit bonum nostrum et conveniat nobis (sic est intra sphaeram voluntatis) ; sed haec universalis ratio amoris non est specialis ratio amoris perfecti : non est huius motivum proximum, nec est id quod voluntas appetit. Nam sic aliquis non amat bonum quia suum, sed quia bonum est.

Quod utique non significat nos in illo actu non quaerere felicitatem : in omni enim actu illam naturaliter quaerimus ; sed significat nos velle nos ipsos Deo et felicitatem nostram ad Dei felicitatem referre, in eaque voluntarie constituere. Charitas ergo non tam tendit in Deum ut bonum amantis, sed potius ut bonum amati.

879. Corollaria. — Ex praedictis sequitur :

1) Licet beneficia a Deo accepta vel accipienda sint motiva remota quae nos inducant et impellant ad charitatem, quatenus a) ostendunt Deum in se esse perfectum e : per se amabilem (Eph. V, 2), et quatenus b) nos movent ad diligendum ipsum benefactorem in se, quo casu gratuito disponit ad amorem charitatis ; attamen bonum velle Deo unice et praecise propter beneficia non est actus charitatis, sed gratitudinis, quae pertinet ad virtutem religionis. Itaque si beneficia spectentur ut bona nobis collata et ibi sistimus, est actus gratitudinis ; si spectentur ut communicationes divinae bonitatis, potest esse actus charitatis, si in iis non amamus utilitatem nostram, quia accepimus, sed bonitatem Dei quae se communicat, quatenus est propter se amabilis.

2) Charitas, et amor concupiscentiae quo amamus Deum ut bonum nostrum, non se invicem excludunt ; imo hic amor necessario praesupponitur charitati et ad illam ut causa impulsiva remote disponit et movet (ut dictum est coroll. praec.) et eam roborat, quatenus bona a Deo accepta vel accipienda ostendunt illum in se esse bonum³. — Unde amor concupiscentiae ab ipsa charitate elici potest dummodo ipsi subordinetur, et Deus principaliter ametur, bonum nostrum secundario exoptetur, quatenus appetimus Deum possidere et beatos esse ut per possessionem, Dei bonitatem melius amemus et laudemus.

3) Amare proximum unice quia Deus mandavit, non est actus charitatis sed obedientiae.

4) Amare proximum propter beneficia ab ipso accepta, vel propter egregias qualitates naturales, vel propter imaginem Dei naturalem in ipso impressam, non est charitas sed amor naturalis. Idem dicendum si amatur propter suas perfectiones supernaturales gratiae et charitatis, non quidem praecise ut sunt participatio bonitatis divinae (sic enim amantur charitate, ut dictum est n° 877), sed quatenus sunt proximo propriae, non considerata relatione quam habent ad Deum.

5) Nullus ex charitate potest diligere proximum quin virtualiter implicite diligat Deum, quia diligere proximum est velle ut in aeternum amet Deum ; et e converso non potest diligere Deum quin virtualiter implicite diligat proximum, quia diligere Deum est etiam velle ut in aeternum ametur et laudetur a proximo. Cfr. I Ioh. IV, 12, 21 ; V, 1, 2.

6) Actus charitatis est actus quoad substantiam supernaturalis, et vere divinus, quia ut obiectum materiale et formale habet ipsum Deum in se : amat enim ipsum Deum propter ipsam suam bonitatem propriam qua superat omnes creaturas totamque naturam, eodem scil. modo quo Deum amabimus in coelis ubi perfecte ipsius vitae participes erimus, et modo simili lili quo Deus amat seipsum.

S. Th. II-II, q. 25, a. 1, 2, 3, 4, 5, 10, 11, 12 ; de Virt., q. 2, a. 7.

880. Duplex obiectum amoris. — Cum amare sit velle bonum alicui, in omni amore duplex habetur obiectum : persona cui bonum volumus, quae est obiectum immediatum, per se et simpliciter amatum ; — et bonum quod ipsi volumus, quod tantum amatur mediate et sub quodam respectu, in quantum amamus personam cui hoc bonum est. Unde personae amatae solae dicuntur proprie obiectum materiale amoris.

881. Thesis. Obiectum materiale principale charitatis est ipse Deus finis supernaturalis qui per se propter bonitatem propriam amatur, et ratione cuius aliae personae amantur, ut sic ipsum melius et perfectius amemus. Obiectum materiale secundarium sunt omnes creaturae rationales quae in beatitudinem Dei communicare possunt : nos ipsi, omnes homines viätores, sancti in coelo, angeli boni, animae in purgatorio degentes ; non autem creaturae irrationales, damnati, et angeli mali. Amantur illi non per se propter bonitatem propriam, sed propter Deum et ipsius bonitatem : sicut si aliquis habet amicitiam ad aliquem hominem, ratione eius diligit omnes qui ad illum hominem pertinent, sive filios, sive amicos, sive servos, etc. in quantum ad ipsum pertinent, ita amicitia charitatis se extendit ad omnes familiares Dei, quos ad sui societatem et beatitudinem advocat.

882. Quodnam bonum volumus amore charitatis ? — Bonum quod volumus Deo principale sunt ipsius infinitae perfectiones, quas ipsi non desideramus quidem, sed in quibus nobis complacemus ; secundarium est harum perfectionum manifestatio et glorificatio externa, quam Deus optamus et procuramus et de qua procuramus gaudemus.

Bonum quod volumus nobis et proximo principale est ipsa charitas simul cum eius fundamento gratia gratum faciente et beatitudine ; secundarium sunt tum omnia bona supernaturalia quae ad beatitudinem per se conducunt, tum etiam per accidens bona naturalia quatenus ad beatitudinem aliquando conducere possunt.

Charitas etiam versari potest circa creaturas irrationales vel daemones, in quantum ea vult conservari ad gloriam Dei vel utilitatem hominum.

883. Quatuor diversa sunt ex charitate diligenda, iuxta Augustinum, de doctr. ch^e., l. 1, c. 23 et 26 : 1) aliquid sicut causa et radix beatitudinis : Deus ;

2) aliquid quod beatitudinem directe participat : ipse diligens, seu nos ipsi ;

3) illi quos consociatos habere possumus in hac participatione : proximi ;

4) denique aliquid ad quod beatitudo derivatur solum per quamdam redundantiam : corpus nostrum.

S. Th. II-II, q. 23, a. 4 ; q. 25, a. 1 ; q. 27, a. 2, 5, 6 ; q. 28, a. 1 ; q. 44, a. 4, 5, 6.

884. Quomodo charitas est erga Deum exercenda. — Charitas seu amicitia divina est amor benevolentiae efficax, unde complectitur tum complacentiam de bonis divinis, — tum desiderium seu benevolentiam proprie dictam i. e. voluntatem bona divina augendi, — tum zelum ad gloriam Dei promovendam.

1) Complacentia est de bonis quae Deus possidet : quando enim aliquque vere diligimus, ipsius bona ut nostra habemus, ideoque in eius bonis complacemus, quasi nostra essent ; quod Christus his verbis indicavit : « Si diligeretis me, gauderetis utique quia vado ad Patrem » Ioh. XIV, 28. Hinc :

a) Iusti de infinitis perfectionibus Dei in se spectatis laetantur, ut de sapientia, potentia, benignitate, pulchritudine, etc., imo plus sibi complacent in perfectione et gloria Dei quam de propria beatitudine. Ita Augustinus dixisse refertur : « Domine Deus, sic te diligo, ut si ego Deus essem et tu Augustinus, vellem ego esse Augustinus, ut tu Deus esses ». Et S. Franciscus Salesius qui id refert, ipse precatus est : « O dilectissime cordis mei, non cupio quidem quod possim aliquid boni tuae maiestati exoptare, sed ex toto corde complaceo in illo summo bonitati gradu quem tu habes, cui neque desiderio neque etiam cogitatione aliquid addi potest ; sed si tale desiderium possibile esset, o infinita Deitas et divina Infinitas, anima mea vellet esse hoc ipsum desiderium et nihil aliud¹.

b) Gaudent pariter de externa manifestatione Dei attributorum, de divina providentia, de extensione regni Dei, de externa gloria quam accipiunt ab Angelis, electis in coelo, et iustis in terra.

c) Quae complacentia sponte prorumpit in laudem Dei (quae est actus religionis) qua ipsi gratulantur de omnibus quae ad eius perfectionem et gloriam pertinent : « Gloria in excelsis Deo... Laudamus te, benedicimus te, glorificamus te... Te Deum laudamus, te Dominum confitemur ».

2) Desiderium est de bonis divinis augendis in quantum sit possibile ; quod est benevolentia stricte dicta qua Deo volumus et optamus bonum : quando enim aliquem vere diligimus, ipsi optamus bonum sicut nobis.

a) Desiderium illud non est absolutum quod perfectiones Deo intrinsecas quarum incrementum non optamus, cum nihil boni Infinito accrescere valeat ; illas tamen possumus aliquo modo optare sub conditione. Ait enim S. Thomas (III Sent., d. 29, q. 1, a. 3, ad 4) : « Si esset possibile quod ex nostris operibus aliquid ei accresceret, habens charitatem multa plura faceret propter beatitudinem ei conservandam, quam propter eam sibi adipiscendam ». Unde S. Franciscus Sal. (l. c.) : « Dixi Domino : Deus meus es tu, immensa plena bonitate, qui nec meorum nec alterius cuiusque bonorum indiges ; si tamen possibile foret te boni alicuius indigere, nunquam id tibi exoptare desinerem, et, ad illud tibi procurandum, vitam omniamque mihi carissimam libenter impenderem ».

b) At absolutum est desiderium quod gloriam Dei extrinsecam, ad quam amore inducimur procurandam, tum in nobis quatenus parati sumus omnia agere et pati ad proficiendum in divino amore, tum in aliis quatenus sincere desideramus ut peccatores et infideles illustrentur et Deum cognoscant, ament et glorificent, vel et ut iusti magis glorificent : « Confitantur tibi populi, Deus ; confiteantur tibi, populi omnes... Laudate Dominum de coelis... laudate Dominum de terra... laudate eum omnes gentes... Benedicite omnia opera Domino Domino... Sanctificetur nomen tuum, adveniat regnum tuum ».

c) Ex quo desiderio oritur tristitia de peccatis et offensionibus contra Deum, summum Bonum commissis, et filialis timor ne Deum offendendo separemur ab eo super omnia dilecto.

3) Zelus ad gloriam Dei promovendam oritur, cum amor non in solo affectu sistat, sed etiam exterius operetur. Non enim sufficit affectus, sed oportet charitas sit effectiva : « Non diligamus verbo neque lingua sed opere et veritate » (I Ioh. III, 18 ; cfr. Mt. XXV, 41 sq.). « Qui habet mandata et servat ea, ille est qui diligit me » (Ioh. XIV, 21). Unde S. Gregorius : « Probatio dilectionis exhibitio est operis » (hom. in Ev., l. 8, hom. 30).

Quod fit dupliciter : a) vehementer repellendo pro posse ea quae sunt contra honorem et voluntatem Dei, et b) positive peragendo quae honorem Dei procurant : in seipso perfecte observando mandata, imo et consilia, ac opera omnia ad Deo placendum efficiento ita ut vere regnet super nos ; in aliis exercitium religionis et virtutum promovendo.

885. Media ad proficiendum in Dei amore opportuna sunt adhibenda. Oportet :

1) Obstaculum minuere et paulatim eradicare inordinatum amorem sui, qui divino amori directe contrarius estque causa omnis peccati (I-II, q. 77, a. 4). Unde Christus (Mt. XVI, 24) : « Si quis vult post me venire abneget semetipsum ». Quare nutrimentum charitatis est imminutio cupiditatis, et tantum in charitate proficimus quantum amorem nostri deprimimus.

2) Considerare rationes amandi Deum, scil. a) Deus est amator nostri, qui prius dilexit nos et ab aeterno nos gratuito elegit ad existentiam et innumerable beneficia naturalia et supernaturalia, non ad sui commodum aut felicitatem, sed ad nostrum bonum.

b) Deus vult et ardenter cupit a nobis amari, uti constat ex praecepto quod nobis imposuit ut primum et maximum totius legis (Mt. XXII, 37-38), — ex promissa, communicationibus, beneficiis et poenis quibus ad sui amorem allicit, et exhibetur largissimus benefactor, optimus pater, amantissimus sponsus, amari enim exoptat, — maxime ex eo quod misit Filium qui venit vitam divinam nobis communicare, ignem divini amoris mittere ut accendatur, et promittere Spiritum sanctum et Deum nobis inhabitantem.

c) Deus in se est infinite amabilis, uti constat ex eo quod omnes perfectiones, bonitates et pulchritudines omnium creaturarum ac cuncta beneficia supernaturalia eminent et infinite in se contineat ; unde dignus est omni amore, et si amor dignitati obiecti proportionari debeat, suprema et infinita bonitas erit amanda sine modo.

3) Media adhibere quibus charitas frequenter exerceatur et augeatur, sive :

a) Directe eliciendo actum amoris erga Deum insignem benefactorem in se amabilem, compla centia in attributis divinis omni laude dignis, benevolentia qua optamus ut sanctificetur nomen Dei, regnum eius adveniat et voluntas eius fiat sicut in coelo et in terra, zelo quo totis viribus gloriam Dei promovemus, perfecta contritione qua peccata detestamur quia Deum infinite bonum offendunt ; — sive :

b) Indirecte actus eliciendo virtutum moralium qui charitate informantur, praesertim observantia mandatorum quae est signum dilectionis (Ioh. XIV, 15, 21 ; I Ioh. II, 4 ; V, 3), perfecta subiectione ad voluntatem Dei maxime in adiurplendis officiis status ; imo qualibet actione pietatis, laboris, mortificationis, etc. ex amore Dei patrata (I Cor. X, 31). Et ita opera etiam difficiliora evadunt facilia, nam, ut ait Augustinus, nihil est difficile amantibus.

S. Th. II-II, q. 25, a. 4, 5, 7.

886. Homo debet amare seipsum, tum amore naturali, quod etiam naturaliter adimplet, cum unusquisque naturaliter amet sui conservationem et felicitatem (et ita amare est commune bonis et malis) ; — tum amore supernaturali charitatis, ut manifeste supponitur in praecepto Domini, amandi scil. proximum sicut seipsum. Quamvis enim proprie dicta amicitia ad seipsum directe haberi non possit, sed aliquid maius amicitia, potest tamen amicitia haberi ad Deum, et consequenter ad alios (et nos ipsos) qui sunt Dei. Unde S. Thomas, q. 25, a. 4 :

« Cum charitas sit quaedam amicitia... dupliciter possumus de charitate loqui. Uno modo sub communi ratione amicitiae, et secundo hoc dicendum est quod amicitia proprie non habetur ad seipsum, sed aliquid maius amicitia, quia amicitia unionem quandam importat... Unicuique autem ad seipsum est unitas, quae est potior unione et alium. Unde sicut unitas est principium unionis, ita amor quo quis diligit seipsum, est forma et radix amicitiae. In hoc enim amicitiam habemus ad alios, quia ad eos nos habemus sicut ad nos ipsos... Alio modo possumus loqui de charitate secundum propriam rationem ipsius, prout scil. est amicitia hominis ad Deum principaliter, et ex consequenti ad ea quae sunt Dei : inter quae itiam est ipse homo, qui charitatem habet ; et sic inter cetera quae ex charitate diligit quasi ad Deum pertinentia, etiam seipsum ex charitate diligit ».

887. Quomodo homo seipsum diligere debet. — Vi praecepti divini homo tenetur, ex charitate sui, seipsum diligere supernaturaliter, propter Deum, non secundum naturam sensitivam et corporalem in se spectatam, et secundum corruptionem exterioris hominis in his quae repugnant rationi, sed secundum naturam rationalem seu interiorem hominem, in quantum potest esse beatitudine divina secundum animam et secundum corpus particeps. Haec est perfectissima ratio et simul unica norma et regula in amore nostri : in tantum debemus nos i. e. animam et corpus diligere, in quantum pertinemus ad Deum. Et quidem : 1) Primario animam, quae a Deo creata, per gratiam divinae effecta est consors naturae, sanguine Christi redempta, templum divinitatis et capax aeternae beatitudinis.

Hinc tenemur a) salutem animae ac sanctificationem omnibus anteponere (Mt. VI, 33), et media necessaria ad salutem adhibere, b) virtutes christianas colere, c) opera bona et meritoria secundum exemplum Christi agere (Mt. VI, 19-20), d) gratiam et media ad eam servandam et augendam maioris aestumatione quam omnia temporalia adiumenta, e) ac odio habere et unum timere peccatum quod avertit a Deo. Omnia autem bona animae, sive naturalia uti sunt eruditio, scientia, honor, fama, gloria, etc., sive etiam supernaturalia, non sunt amanda propter seipsa sed propter Deum.

2) Secundario et subordinate etiam diligere debemus corpus, non propter se sed propter Deum, in quantum est animae instrumentum ad honorem Deo praestandum et bonum operandum (Rom. VI, 13, 19), ac templum Dei gratia sanctificatum et capax quodammodo beatitudinis, quae ex animae gloria in corpus redundat (II Cor. VI, 19-20 ; XV, 42-43).

Hinc a) tenemur media ordinaria adhibere conservandi propriam vitam, integritatem membrorum et sanitatem, procurando nobis victum, indumentum, habitationem, ut corpus possit esse instrumentum aptum ad deserviendum animae et serviendum Deo ; attamen b) appetendo bonum corporis, v. g. sanitatem, voluptatem, vitam, etc., haec omnia debemus quaerere propter Deum, in gloriam Dei ; c) carnis concupiscentiam et inordinata desideria refrenare debemus ex odio peccati, et rationabilem mortificationem infligere corpori quod aggravat animam et pronum est ad rebellionem, ad illud scil. subiiciendum menti et servitio Dei (Col. III, 5 ; I Cor. IX, 27) ; d) non tamen corpus affligere ex odio corporis secundum suam naturam spectati (sic bonum est), nec quaerere mortificationem propter ipsam mortificationem (sicut nec voluptatem propter voluptatem), nec fugere omnes delectationes et voluptates, sed possumus gaudere et frui etiam terrestribus delectationibus, at iuxta rectam rationem.

888. Peccant contra charitatem sui : a) Magis per excessum, qui inordinato egotismo indulgent et privatis commodis student praecipue, plus quam bono Dei, aut exclusive, gloria Dei aut aliorum salute et utilitate posthabitis (Phil. II, 21 ; II Cor. X, 24 ; II Tim. III, 1-2). Hinc intelligitur 1) id fieri in omni peccato mortali (Ps. X, 6 ; Tob. XII, 10) ; 2) nullius boni causa licitum esse etiam venialiter peccare.

b) Magis per defectum : 1) qui bona exteriora aut corporalia ita diligunt ut contemnantur spiritualia, bonum scil. corporis bono animae praeferendo (Mt. X, 28), aut etiam bona fortunae saluti et vitae corporis anteponendo ;

2) qui negligunt media necessaria salutis aut media ordinaria conservandi propriam vitam, corporis integritatem vel sanitatem ; aut se exponunt sine sufficienti ratione periculo animae (v. g. diu differendo poenitentiam) vel corporis (v. g. mortis aut gravis morbi) ;

3) qui malum sibi optant et a fortiori sibi inferunt, v. g. directe nocendo saluti corporis, laedendo se in integritate membrorum, aut vitam corporalem sibi auferendo.

Ad istam malitiam tamen qua haec peccata opponuntur charitati erga seipsum, non est specialiter attendendum in confessione, quia includitur in omni peccato ; praeterea ista peccata semper laedunt aliud praeceptum aut virtutem, et ideo secundum aliam speciem sunt declaranda.

S. Th. II-II, q. 25, a. 6 et 7.

889. Peccatores sunt diligendi. — « Omnis peccator, dicit Augustinus, l. 1 de Doctr. ch^3, c. 27, in quantum peccator est, non est diligendus, et omnis homo, in quantum homo est, diligendus est propter Deum ». Itaque peccatores secundum quod culpa in ipsis est non sunt diligendi, sed potius odio habendi, i. e. culpa in peccatoribus est odio habenda ; at secundum naturam quatenus homines sunt aeternae beatitudinis capaces, sunt ex charitate diligendi.

Desiderare peccatori malum in quantum est malum, semper est illicitum. At aliquando licitum est ipsi desiderare malum temporale sub ratione maioris boni, vel ad emendationem culpae (v. g. morbum aut adversitatem ut convertatur), vel ad conservationem iustitiae (v. g. ut puniatur propter crimen commissum), vel ad bonum commune (v. g.

mortem haeresiarcae ne alios a fide abducat). At illicitum est ulli viatori desiderare quod damnetur vel quod peccet, quia id est simpliciter malum.

890. Peccatores non diligunt seipsos ex charitate. — « Peccatores, aiunt Mechlinienses., n. 60, q. 2, non vere diligunt seipsos ; quia se non diligunt secundum id quod principale est in ipsis i. e. secundum animam et bona spiritualia ; sed secundum id quod odisse et abnegare deberent, scil. secundum exterioris hominis corruptionem. Unde, ait S. Thomas (Q. D. de Virt. 2, a. 12, ad 6), peccator « magis se odit quam amat secundum Ps. X, 6 : Qui diligit iniquitatem odit animam suam ». Manet tamen amor naturalis ex amore sui esse ».

Rem illustrat S. Thomas q. 25, a. 7 : « Amare seipsum uno modo commune est omnibus, alio modo proprium est bonorum, tertio modo proprium est malorum... Homo dicitur esse aliquid : Uno modo secundum suam substantiam et naturam ; et secundum hoc... omnes homines boni et mali diligunt seipsos, in quantum diligunt sui ipsorum conservationem. Alio modo dicitur homo esse aliquid secundum principalitatem... : principale enim in homine est mens rationalis, secundarium autem est natura sensitiva et corporalis, quorum primum Apostolus nominat interiorem hominem, secundum exteriore (II Cor. IV, 16). Boni autem aestimant principale in seipsis rationalem naturam, sive interiorem hominem, unde secundum hoc aestimant se esse quod sunt. Mali autem aestimant principale in seipsis naturam sensitivam et corporalem, scil. exteriorem hominem. Unde non recte cognoscentes seipsos, non vere diligunt seipsos, sed diligunt id quod seipsos esse reputant. Boni autem vere cognoscentes seipsos, vere seipsos diligunt. Et hoc probat Philosophus per quinque quae sunt amicitiae propria. Unusquisque enim amicus 1° quidem vult suum amicum esse et vivere ; 2° vult ei bona ; 3° operatur bona ad ipsum ; 4° convivit ei delectabiliter ; 5° concordat cum ipso, quasi in iisdem delectans et contristans. Et secundum hoc boni diligunt seipsos, quantum ad interiorem hominem, quia 1) volunt ipsum servari in sua integritate ; et 2) optant ei bona, quae sunt bona spiritualia, et 3) etiam ad ea consequenda operam impendunt ; et 4) delectabiliter ad cor proprium redeunt, quia ibi inveniunt et bonas cogitationes in praesenti, et memoriam praeteritorum bonorum, et spem futurorum bonorum ex quibus delectantur. Similiter etiam 5) non patiuntur in seipsis voluntatis dissensionem quia tota anima eorum tendit in unum. — E contrario autem mali 1) non volunt conservari in integritate interioris hominis ; 2) neque appetunt ei spiritualia bona ; 3) neque ad hoc operantur ; 4) neque delectabile est eis secum convivere, redeundo ad cor, quia inveniunt ibi mala, et praesentia, et praeterita, et futura, quae abhorrent ; 5) neque etiam sibi ipsis concordant propter conscientiam remordentem.

Et per eadem probari potest quod mali amant seipsos secundum corruptionem exterioris hominis ; sic autem boni non amant seipsos ».

S. Th. II-II, q. 25, a. 8 et 9 ; de Virt. q. 2, a. 8.

891. Inimici sunt diligendi. — Inimici sunt illi qui nos vel nostros oderunt, vel offenderunt, vel iniuria affecerunt, vel saltem ut tales apprehenduntur¹.

Inimici non sunt diligendi ut inimici, i. e. eorum inimicitia non debet amari, quia illa malum est. At inimici secundum naturam, quatenus homines sunt aeternae beatitudinis capaces, sunt ex charitate diligendi. — Probatur :

a) Ex verbis Christi, Mt. V, 44 : « Diligite inimicos vestros, benefacite his qui oderunt vos... orate pro persequentibus et calumniantibus vos, ut sitis filii patris vestri qui in coelis est » ; et VI, 12 : « Dimitte nobis debita nostra sicut et nos dimittimus debitoribus nostris », ubi indicatur dilectio inimicorum ut conditio requisita ad remissionem peccatorum, nam V, 15 : « Si autem non dimiseritis hominibus, nec Pater vester dimittet vobis peccata vestra ».

b) Ex V. T. : Lev. XIX, 17-18 ; Exod. XXIII, 4, 5 ; Prov. XXV, 21, coll. cum Rom. XII, 20-21.

c) Ratio dictat principium : Quod tibi non vis fieri, alteri ne feceris ; atqui nullus vult odio haberi sed omnino cupit amari. — Ceterum contra rationem est aliquem, propter culpam, odisse non tantum secundum culpam, sed etiam secundum naturam, in quantum in ipso bonum est.

892. Inimici de praecepto diligendi sunt in communi, i. e. sicut alii homines etiam incogniti, quatenus a dilectione proximi illos excludere non possumus ; unde tenemur per se et generatim ipsis praestare, ex interno affectu, signa et beneficia communia dilectionis : illa enim negare generatim haberetur ut signum odii, et facile causat scandalum, tum respectu inimici qui inde in inimicitia firmatur, tum etiam respectu videntium.

At in particulari, exercendo actum specialem dilectionis erga personam inimici, non est de praecepto sed de perfectione et consilio ; et ideo signa specialia dilectionis exhibere generatim non est de praecepto. Est tamen illud in praecepto secundum praeparationem animi, ut scilicet homo paratus sit ad diligendum inimicum in particulari, et ad ipsi benefaciendum, et ad exhibendum ipsi signa dilectionis specialia, si necessitas postularet (Prov. XXV, 21).

893. Signa et beneficia communia dilectionis sunt illa quae, ratione generalis charitatis, vel omnibus hominibus aut omnibus alicuius conditionis exhibentur (v. g. cum aliquis orat pro omnibus, vel omnibus pauperibus eiusdem civitatis dat eleemosynas), vel ab omnibus hominibus talis status aut conditionis invicem exhiberi solent (v. g. a vicino vicinis, a cognato cognatis, a patre filiis, a discipulo condiscipulis, etc.). Quaenam autem illa sint, ex prudenti aestimatione et recepta consuetudine est iudicandum : magna enim diversitas est pro regione, statu et tempore. Hinc, ait S. Alphonsus, n° 28 : « Non licet inimicum excludere a communibus orationibus, v. g. oratione dominica quae pro communitate instituitur, nec a communibus eleemosynis, resalutatione, responsione (etiam litteris), expositarum mercium venditione ; quia haec sunt communia dilectionis signa, ideoque contra haec facere v. g. cognatos omnes invitare, obvios omnes ex vicinia vel collegio ex consuetudine salutare, solo inimico excluso » est per se et regulariter malum.

894. Signa et beneficia specialia dilectionis sunt illa quae nemini debentur, nec a conditione personae et consuetudine regionis exiguntur, sed ex mera liberalitate specialiter exhibentur aliquibus personis, ratione specialis amicitiae quae non est ad omnes eiusdem conditionis : haec sicut libere assumuntur, libere omittuntur. Hinc per se et generatim non tenemur inimicos aegrotos visitare, moestos consolari, hospitio aut convivio excipere, specialiter pro iis orare, frequens commercium v. g. epistolarum cum iis habere, imo nec prius alioqui aut salutare, nisi ageretur de superiore aut de valde coniunctis, vel nisi salutatio aut allocutio esset signum commune charitatis erga obvios (v. g. in locis parvis, in convivio, communitatibus, etc.), a quo diutius abstinere pro signo odii haberetur.

895. Omittere signa et beneficia dilectionis communia aliquando licitum est, sed per accidens et extraordinarie ad tempus, propter iustam causam :

a) ex iustitia, scil. 1) si superior offensus ab inferiore eum sic emendare speret (dummodo spes sit fundata), vel eum corripiat intendat, aut aliis det exemplum : superior enim habet ius puniendi² ;

b) ex charitate : 2) si absque odio fiat, etiam a non superiore, ut offensoris audacia et insolentia refraenetur, vel ut emendetur³ ; 3) si quis ex signis exhibitis, prudenter timeat maiorem obstinationem inimici, recordationem iniuriarum, novam commotionem aut rixam ;

c) ex alia rationabili causa : 4) si fiat in signum iusti doloris ex actuali vel recenti iniuria, praesertim si haec fuerit atrox ; 5) si fiat ob iniuriam graviter infamantem, ne videretur illa parvi aestimari ; 6) si, absque scandalo, fiat quia signis exhibitis inimicum non esse responsurum certo quis cognoscat, v. g. quia id expertus est ; quodsi dubitet, saltem semel experiri tenetur.

**896. Exhibere signa dilectionis specialia debemus per accidens et extraordinarie ; quae tunc iam sunt communia signa omnibus debita :

a) in gravi necessitate spirituali vel temporali (vitae, famae, fortunae) proximi, tunc enim ea negare haberetur recte ut signum odii ;

b) cum inimicus veniam rogat, vel specialia signa ad illam obtinendam exhibet, quo in casu negare specialia signa ordinario est signum odii ; quandoque tamen licite quis ea negabit (ad tempus), v. g. superior ad emendationem, punitionem vel exemplum, unusquisque ad exprimendum iustum dolorem si statim post offensam venia postuletur ;

c) ad resistendum odio ad quod te propensum sentis ;

d) ad vitandum scandalum, quod tamen generari aliter vitari potest v. g. declaratione aut monitione videntium ;

e) si adsit fundata spes quod inimicus tunc grave odium deponat, a qua tamen obligatione grave incommodum excusat (cfr. infra, p. 3, q. 3, a. 2).

897. Denegare inimico signa charitatis debita est peccatum mortale ex genere suo. — Est mortale quia est contra charitatem⁴ ; quod fit 1) ex intentione interna, quando procedit ex odio vel appetitu vindictae mortaliter male, 2) propter significationem externam, quando ab inimico consideratur ut gravis offensa, vel quando causat grave scandalum, vel quando ab aliis haberetur ut signum gravis odii aut appetitus vindictae mortaliter mali. Ad hoc ultimum diiudicandum, attendendum est ad causam ob quam signa omittuntur, v. g. si fiat ob gravem rixam praecedentem facilius habebitur ut signum gravis odii quam si fiat ob nugas. Hinc videtur nimis generale, quod aliqui sine restrictione dicunt, religiosum qui confratrem post decem dies non vult alloqui, non esse absolvendum : non enim semper ut signum gravis odii habetur.

Est mortale ex genere suo ; ergo admittit levitatem materiae : sic si persona multo maior inferiorem non resalutet, v. g. nobilis rusticum, pater filium, non videtur mortale ; et ceterorquin in nostris regionibus omissio salutationis vel resalutationis una vel altera vice saepius est peccatum veniale : per se enim opponitur soli affabilitati, nec per se apud nos est signum aut effectus gravis odii, vel causa gravis scandali.

898. Tenemur inimico interius remittere offensam (Mt. VI, 15 ; XVIII, 35), non tamen cum ipso redintegrare pristinam amicitiam specialem, si haec fuerit libere assumpta. Nec tenemur per se, etiamsi veniam petat, remittere restitutionem pro damno causato, vel satisfactionem pro iniuria illata (nemo enim tenetur per se remittere bonum sibi debitum), imo nec eas acceptare si offerat ; sed possumus eas actione iuridica quaerere, dummodo non intendamus principaliter malum inimici, sed bonum quod talis actio procurat, scil. inimici emendationem, vel cohibitionem, quietem aliorum, vel conservationem iustitiae.

In praxi tamen : 1) Generatim debemus acceptare sufficientem satisfactionem sponte oblatam, nec eam possumus iuridice prosequi, praesertim si agitur de quaerenda poena gravi contra inimicum sine commodo pro nobis, vel de ur-genda satisfactione maiori illa quam praestare possit. Ratio est quia in talibus quaerendis difficultur animus vindictae abest : difficile enim est ut quis publicam vindictam ex puro amore iustitiae a iudice quaerat, sine inordinato amore privatae vindictae quae illicita est, et ad quam homo valde est propensus ; unde et communis aestimatio id habet ut signum vindictae.

2) Aliquando debemus remittere reparationem pro iniuria mere personali, quando gravamen quod inimicus reparando subiret, esset nimis magnum respectu boni quod nobis inde proveniret.

3) Nunquam licet remittere, si superior fama sua, non pro se tantum, sed magis pro aliorum bono et salute indigeret, vel si sit iniuria quae toti familiae aut communitati infamiam crearet, nisi satisfactione iuridica reparetur.

899. De ordine et modo reconciliationis. — Offensor reconciliationem incipere debet (Mt. V, 23-24) quamprimum moraliter potest : ex charitate enim tenetur, sicut non ponere, ita et auferre offensam ; si vero mutua est offensio, ille qui gravius offendit ; si fere aequalis est, qui prior offendit. Excipitur, si certo praevideatur venia ab altero deneganda, vel si offensor valde superet dignitate aut statu, nisi forsain iniuria sit enormis.

Reconciliatio generatim quaeritur sufficienter modo indirecto per signa specialis dilectionis : mittendo donum, praestando obsequium, officio vel beneficium, praeveniendo in honore, amicabili colloquio, etc. aut intercessione aliorum. Attamen quando offensa fuit gravis, et non aliud adest reconciliationis medium (vel si superior aut iudex illud imponit), etiam debet offensor directe petere veniam, quia sicut ex charitate tenebatur non ponere offensam, ita ex charitate tenetur eam tollere. At in praxi, formalis petitio veniae multas admittit excusationes, v. g. si non sit in usu inter personas talis conditionis, si offensus exigat insuetam humiliationem, vel petitionem non curet, vel si aliter plene satisfieri poterit v. g. pecunia aut medio indirecto, per signum specialis dilectionis aut honoris, sicut supra dictum est.

900. Monitum practicum. — Cum unusquisque facile sibi persuadeat se graviorem passum esse iniuriam, confessariusque hortetur unumquemque ut reconciliationem quaerat. Non facile tamen imponat obligationem directe petendi veniam, quia haec ferre nunquam adest ; imo etiamsi certo adsit, saepe prudenter suadet ut poenitentem in bona fide relinquat, si monito non speretur profutura.

901. In charitate servandus est ordo quatenus unum plus amari debet quam aliud, secundum comparationem ad principium dilectionis charitatis ; quod est duplex : principium beatitudinis et dilectionis obiectivum et finale quod est Deus, et principium dilectionis efficiens seu ipse diligens. Obiectum charitatis enim est eorum amatum, et hoc secundum diversos gradus in quantum unum est melius, vel magis propinquum.

Qui ordo non tantum existit a) principaliter inter diversas personas ; sed etiam secundario, b) inter diversa bona quorum alia sunt aliis praestantia magis vel necessaria ; imo c) inter diversas dilectiones seu amicitias quae secundum diversa bona in quibus fundantur aliae sunt aliis excellentiores : bona enim humana in quibus aliae fundantur coniunctiones et amicitiae tamquam ad finem ultimum ordinantur ad bonum super quod fundatur charitas, scil. ad beatitudinem aeternam ; et ideo coniunctio et dilectio charitatis omnes alias dilectiones honestas sibi subordinat, et imperat actibus omnis alterius amicitiae honestae (q. 26, a. 7).

902. Ordo servandus describitur a S. Augustino, de doctr. ch^a, l. I, c. 27-28 :

« Ille autem iuste et sancte vivit qui rerum integer aestimator est : ipse est autem qui ordinatam dilectionem habet, ne aut diligat quod non est diligendum, aut non diligat quod diligendum est, aut amplius diligat quod minus est diligendum, aut aeque diligat quod vel minus vel amplius diligendum est, aut minus vel amplius quod aeque diligendum est. Omnis peccator in quantum peccator, non est diligendus ; et omnis homo, in quantum homo est, diligendus est propter Deum, Deus vero propter seipsum. Et si Deus omnih homine amplius diligendus est, amplius quisque debet Deum diligere quam seipsum. Item amplius alius homo diligendus est quam corpus nostrum : quia propter Deum omnia ista diligenda sunt, et potest nobis alius homo Deo perfrui, quod non potest corpus ; quia corpus per animam vivit, qua fruimur Deo. Omnes autem aeque diligendi sunt ; sed cum omnibus prodesse non possis, his potissimum consulendum est, qui pro locorum et temporum vel quarumlibet rerum opportunitatibus, constrictius tibi quadam sorte coniunguntur ».

Inter personas itaque triplex est ordo : 1) inter Deum et nos, 2) inter nos et proximum, 3) inter varios proximos.

S. Th. II-II, q. 26, a. 1, 2, 3 ; De Virt., q. 2, a. 7.

903. Notiones. — Praenotandum est aliquem plus diligi quam alterum triplici modo : a) obiective illum magis diligimus cui maius bonum volumus ; b) appetitative seu aestimative magis diligimus eum quem simpliciter praeferimus et pluris aestimamus quam alterum, ita ut magis timeamus ipsius quam alterius amicitiam amittere ; c) intensive magis diligimus eum quem affectu ferventiori, i. e. maiore actus intensitate et vehementia v. g. maiore conatu voluntatis diligimus¹.

904. Principium. Ordine charitatis Deus est simpliciter diligendus super omnia. — De essentia charitatis est ut Deum diligamus super omnia, ut dicitur Deut. VI, 5 et Mt. XXII, 37 :

1) Obiective, quia debemus Deo velle bona divina quae sunt infinita, scil. infinitas eius perfectiones quae nulli creaturae competere possunt ; et quia omnia alia ad Deum debemus referre et ipsi maiorem gloriam desiderare quam nobis vel proximo.

2) Etiam appretiative, ita ut malleus omnia perdere et pati potius quam ipsum deserere² ; etenim a) infinitum postulat plus amari quam creatura finita, et bonum commune omnium plus quam particulare proprium ; b) Deus est principium et causa beatitudinis, unde debemus diligere Deum plus quam nos vel proximum qui huius beatitudinis tantum sumus participes ; c) ratio diligendi nos et proximum est Deus, ut dictum est n. 877-878 ; unde magis amandus Deus. Hinc d) dicitur apud Lc. XIV, 26 : « Si quis venit ad me et non odit patrem suum et matrem..., adhuc autem et animam (vitam) suam, non potest meus esse discipulus » (cfr. Mt. X, 37).

3) Attamen non debemus Deum magis diligere intensive : bona enim sensibilia et praesentia aut propinqua solent nos movere vehementius quam remota, absentia et divina³.

At non potest creatura intensus diligii quam Deus, si ex charitate eodem actu diligatur, quia sic ratio diligendi creaturam est Deus dilectus, qui proinde magis diligitur.

S. Th. II-II, q. 26, a. 4 et 5.

905. Notiones. — Praenotandum est : a) triplex esse genus bonorum, ordine charitatis distinctum : 1) magis aestimanda sunt bona spiritualia et aeterna, sive supernaturalia sive naturalia, quae per se et directe spectant animam ac salutem, i. e. perfectionem moralem hominis, « honestatem » ; — 2) tunc veniunt bona naturalia temporalia (sive animae sive corporis) homini intrinseca, quae per se et directe constituunt perfectionem physicis hominis, uti sunt vita, integritas et sanitas corporis, doctrina, naturales animi dispositiones, libertas, etc. ; — 3) denique bona naturalia homini extrinseca, in quibus tamen fama et honor, utpote aliquid morale, praestant divitiis. Notetur autem bonum commune maius esse bono privato, quia bonum totius, utpote universalis, praestat bono partis.

Praenotandum est : b) in bonis tam spiritualibus et aeternis quam temporalibus, triplicem ordine charitatis distingui necessitatem : 1) extremam quando periculum damnationis, aut mortis vel alterius mali aequivalentis moraliter certo imminet, nec sine alterius auxilio moraliter vitari potest ; malum autem aequivalens morti est privatio perpetua magni boni quod vitae aequiparatur quodque natura voluit omnibus esse commune, ut sanitatis, rationis, libertatis, integritatis membrorum, v. g. morbus incurabilis, amissio perpetua usus rationis, et forsan amissio membri principalis, vel servitus aut incarceratio perpetua, praesertim si sit dura ; — 2) gravem cum praedicta mala probabiliter tantum imminent et homo sine magna difficultate illa vitare nequit, vel cum malum certo imminens est solum grave, uti sunt : iniusta captivitas, notabilis infamia, gravis morbus, gravis iactura bonorum qua fiat ut difficulter aliquis se sustente, amissio status, etc. ; — 3) communem in qua aliquis sibi providere potest sine magna difficultate : in hoc versantur in ordine spirituali peccatores ordinarii, et in ordine temporali pauperes, ad ostium mendicantes sive publice sive occulte.

906. Principium generale. Ordine charitatis homo ceteris paribus se magis diligere debet quam proximum. — Ordo inter nos et proximum est ut in paribus bonis parique necessitate et condicione, unusquisque seipsum simpliciter magis diligat quam proximum. Probatur :

a) Ex Mt. XXII, 39 : « Diliges proximum tuum sicut teipsum » (Lev. XIX, 18), in quibus verbis dilectio sui traditur ut regula et exemplar dilectionis proximi ; atqui regula potior est regulato ; ergo plus debemus nos diligere quam proximum. Unde verbum : sicut, non significat quod homo proximum diligat aequaliter sibi, sed tantum similiter sibi (q. 44, a. 7).

b) Homo per charitatem diligit se ut participem beatitudinis, sed proximum tantum ut socium in hac participatione. Atqui, ait S. Thomas, participatio est potior consociatione sicut unitas unione. Ergo homo debet seipsum magis diligere quam proximum.

c) Homo naturaliter magis inclinatur ad amorem sui quam ad amorem proximi. Haec naturalis inclinatio, utpote a natura auctore indita, non potest esse inordinata.

907. Comparando sola bona spiritualia et aeterna, principium est quod : unusquisque tenetur magis diligere seipsum quoad animam seu salutem quam proximum. Unde :

a) Nunquam licitum est pro salute proximi etiam levissime peccare.

b) Nec licitum est se exponere periculo proximi peccandi, qua hoc est peccare (prop. 62 et 63, damn. ab Inn. XI) ; at licitum est se exponere periculo, si sit remotum, — et etiam, gravi de causa, si remediis adiuvitis opportunis, ita ut fundata sit spes non labendi, periculum proximum possit reddi remotum, — imo aliquando ita agere oportet ut subveniatur proximo in extrema necessitate spirituali.

c) Charitas semper inclinat ad magis desiderandum nobis gratiam et gloriam, et quidem maiorem, quam proximo, nec unquam licitum est sibi desiderare minorem.

d) Charitas de se nos inclinat semper ad perfectiora ; attamen si haec non sint stricte necessaria, possumus et aliquando debemus ea relinquere propter bonum spirituale vel etiam temporale proximi, v. g. sacerdos orationem ad audiendas confessiones, filius ingressum religionis ad parentes aetendos. In hoc tamen casu bonum, si relinquitur ex charitate quae ita Deo magis placet, per charitatem compensatur.

908. Comparando bona spiritualia et aeterna proximi cum nostris temporalibus, principium generale est quod : unusquisque tenetur magis diligere proximum quoad animam et salutem quam corpus proprium. Ratio est quia animam proximi diligere debemus tamquam sociam in plena participatione beatitudinis, corpus autem nostrum tamquam participem beatitudinis per redundantiam ; atqui consociatio in plena beatitudine maior est ratio diligendi quam participatio per redundantiam. Ergo.

Speciatim : a) In extrema necessitate spirituali proximi, unusquisque tenetur, sub gravi, ei succurrere cum certo vitae periculo (v. g. infantı sine Baptismu morituro, vel peccatori mortem subituro de ea non cogitanti aut non valenti elicere contritionem perfectam), dummodo necessitas non sit ex propria eius malitia (ut est in duellantibus et iniustis vitae invasoribus), probabilis sit spes eum iuvandi, non aliis sit qui opem ferat, nec gravius malum timeatur ut si exinde plurium aliorum salus periclitaretur (Ioh. XV, 12 ; I Ioh. III, 16).

b) In gravi necessitate spirituali, proximo succurrendum est, sub gravi, cum aliquo detrimento in bonis temporalibus famae, honoris, fortunae, iudicio prudenter moraliter aestimando. Non tamen cum periculo vitae, licet charitas id suadeat ; nisi 1) quis teneatur ex iustitia ratione officii, ut medicus, vel parochus qui tenetur cum periculo vitae vel bonorum temporalium parochianis peste infectis ministrare sacramentum Poenitentiae (Ioh. X, 11) ; vel 2) nisi sit necessitas publica : haec enim semper coniungitur cum plurium necessitate extrema, et ceterorquin bonum commune praestat privato ; unde si quis pravam doctrinam in populo spargit et non est qui impediat, obligatio adest cum periculo vitae impedienti ; et tempore luis (vel persecutionis) tenetur sacerdos non curatus assistere moribundis, si non adest alius.

c) In necessitate communi spirituali, proximo succurrendum est sine detrimento corporali, non autem cum detrimento etiam levi (cfr. 3 p., q. 3, a. 2).

909. Comparando sola bona temporalia, principium generale est quod : unusquisque per se tenetur magis diligere vitam et bona temporalia propria quam vitam et bona temporalia proximi, — plus autem proximum quoad bona corporalia quam seipsum quoad bona externa.

Speciatim : a) In necessitate extrema temporali, proximo succurrendum est, sub gravi, cum notabili detrimento proprio temporali ; non autem mediis extraordinariis (ad hoc nec ipse homo tenetur quantum ad vitam proximi), nec cum iactura vitae aut boni fere aequivalentis, nisi agatur de extrema necessitate reipublicae. Attamen, si quis de statu gratiae non diffidat, nec adest necessitates familiae vel aliorum, ipsi charitas saepe permittit et suadet vitam (a fortiori bona temporalia) exponere propter motivum virtutis, v. g. propter amicitiam, gratitudinem, honorem Dei, bonum commune, non aequivalenter amando vitam proximi ac suam, sed magis amando bonum virtutis quam vitam propriam, quia bonum virtutis quod est spirituale praestat vitae corporali. Sic cum periculo vitae laudabiliter peste infectes inserviunt, aquis se iniciunt ut alios eripiant, moriuntur pro personis reipublicae vel familiae valde necessariis¹.

b) In necessitate gravi temporali subveniendum est, sub gravi, privatae personae cum mediocri tantum incommodo, communitati etiam cum gravi.

c) In necessitate communi temporali subveniendum est proximo, si id fieri potest sine incommodo (cfr. p. 3, q. 3, a. 1).

910. Corollaria. — 1° Ex praedictis sequitur principium : Charitas non obligat cum magno incommodo, valere in necessitate communi et gravi, et quidem solummodo generatim, non autem valere in necessitate extrema in qua etiam cum maximo incommodo obligat charitas.

2° In omnibus praedictis regulis subintelligendum est : si adsit spes fructus, et si alius magis obligatus id non praestiterit.

S. Th. II-II, q. 26, a. 6-13 ; q. 31, a. 3 ; de Virt. q. 2, a. 9.

911. Notiones. — Ordo attenditur secundum maiorem propinquitatem ad principium. Duplex autem est principium dilectionis, unum obiectivum : Deus ; alterum efficiens : diligens. Ergo duplex ordo in charitate attendendus : a) secundum propinquitatem ad Deum ; b) secundum propinquitatem seu coniunctionem ad diligentem.

Iamvero triplex praecipue distinguitur coniunctio :

1ª carnalis, orta ex vinculo sanguinis, et fundata in bonis vitae et familiae : haec specie est diversa prout est inter parentes et filios, — vel inter coniuges, — vel inter consanguineos, — vel inter affines ;

2ª spiritualis, oriunda ex vinculo religionis et fundata in bonis spiritualibus et aeternis ; quae etiam plures species continet : inter membra Ecclesiae, — inter membra communitatis, — inter pastorem et oves, — inter praedicatorem vel confessarium et conversum vel poenitentem, etc. ;

3ª civilis, orta ex vinculo politico et fundata in bonis socialibus, cuius iterum species multiplex : inter cives, cohabitantes, communiones, benefactorem et beneficia accipientem, etc.

912. Principium generale. Ordine charitatis meliores obiective magis, proximiores intensive et appetitive magis sunt diligendi. — Ordo attenditur secundum maiorem propinquitatem ad principium. Sed duplex est principium dilectionis, unum obiectivum : Deus ; alterum efficiens : diligens. Ergo magis diligendi sunt illi qui Deo vel nobis sunt propinquiores et coniunctiores. Et quidem :

1) Meliores seu sanctiores sunt magis diligendi uno modo, scil. obiective seu directe, i. e. dilectione quae imittitur bonis iam possessis : dilectione enim complacentiae debemus de maiori bono ab ipsis possesso gaudere, et dilectione benevolentiae debemus ipsis maiorem beatitudinem velle ad quam ius possident. Sunt enim Deo propinquiores et ideo magis digni, et secundum hoc etiam debemus ipsis maiorem reverentiam, cultum et honorem.

2) Nobis coniunctiores, caeteris paribus, sunt magis diligendi omnibus aliis modis :

a) Intensive : amor enim est motus amantis in amatum ; atqui principium motus vehementius influit in ea quae sunt ipsi propinquiora quam in remotiora ; ergo quanto aliqui diligenti sunt propinquiores, tanto vehementius sunt diligendi « et ideo eos intensiori affectu diligit homo ad illud bonum ad quod eos diligit, quam meliores ad maius bonum ».

b) Etiam appretiative : sic enim magis diligendi sunt qui diliguntur pluribus titulis, et dilectionis modis seu amicitiis, quae omnes a charitate imperantur (ad quam ordinantur ut ad finem, sicut dictum est n° 901). Atqui nobis coniunctiones uniuntur nobis pluribus titulis et dilectionibus ; alii autem tantum communi coniunctione charitatis, quia possunt pervenire ad beatitudinem. Ergo ex charitate magis aestimare debemus et praeferre nobis coniunctiores.

c) Hinc etiam obiective magis diligendi sunt sed indirecte : bonum virtutis enim in homine augeri potest et minui, et ideo possumus ex charitate velle quod nobis propinquiores sint meliores aliis, et sic ad maiorem beatitudinem perveniant. — Magis ergo diligendi sunt dilectione benevolentiae et desiderii qua aliis optamus bonum nondum possessum, et dilectione misericordiae et beneficentiae qua bonum ipsis procuramus (I Tim. V, 8 ; Gal. VI, 10 ; Is. LVIII).

Unde simpliciter et absolute magis diligendi sunt coniunctiores.

913. Principia specialia. I. In bonis alicui coniunctioni propriis, ille ceteris praeferendus est qui secundum hanc coniunctionem nobis est propinquior, et ideo in his quae pertinent ad naturam plus debemus diligere consanguineos, in his quae pertinent ad civilem conversationem praeferendi sunt concives, et in bellicis commilitones.

II. In bonis coniunctioni cuicumque communibus, sive aeternis, sive temporalibus, praeferri debent illi qui sunt absolute propinquiores, i. e. qui potiori coniunctione nobis uniuntur.

Per se autem praevalet spiritualis coniunctio civili ; utrique vero praevalet carnalis, utpote naturae inixta, ideoque prior et immobilior, ac maioribus beneficiis fundata ; charitas enim ordinem naturae non mutat sed perficit. Hinc filius tenetur militiam vel vitam religiosam relinquere, si necesse sit, ad parentes convertendos vel aetendos.

914. Ordo inter consanguineos. — Generatim, ordinario et per se inter varios consanguineos subveniendum est 1) uxori quae tam intime cum marito unitur ut sint una caro ; 2) filiis quibus secundum naturam parentes debent providere ; 3) patri qui est nobilius generationis principium ; 4) matri ; 5) fratribus et sororibus ; 6) aliis consanguineis et affinibus. Post illos veniunt amici, benefactori, superiores et personae reipublicae utiliores.

Dicitur : generatim, ordinario et per se, nam a) in extrema necessitate praeferendi videntur parentes omnibus aliis, quia cum vitam dederint, ipsorum vita, si necesse fuerit, maxime est servanda ; b) ex circumstantiis particularibus licet hunc ordinem invertere : sic mater bona et sedula plus diligenda quam pater malus et dissipator, item amicus singularis vel benefactor insignis quam consanguinei remotiores ; c) licet ordinem mutare ratione officii vel specialis obligationis : sic parochus generatim tenetur magis ad instructionem parochianorum quam consanguineorum, non tamen in extrema necessitate.

915. Animadversiones. — 1ª Parentes, quia Deo similiores, obiective et cum reverentia magis sunt diligendi quam uxor et filii ; sed hi magis aestimative et intensive ac cum beneficentia, quia coniunctiores. Pari ratione benefactores magis obiective quam ii quibus benefacimus ; e contra ii quibus benefacimus intensive plus quam benefactores.

2ª Pater ut pater per se magis diligendus est quam mater ut talis, quia nobilius est principium generationis ; at sub alio respectu (et alia dilectione) mater potest esse magis diligenda, v. g. si ipsa plus amat, ut naturaliter facile fit, quia saepe magis fecit pro filio (saltem initio) et magis scit quod sit filius eius quam pater, et statum natum secum tenet et nutrit. Unde S. Thomas, III Sent., d. 29, q. I, a. 7, ad 4 : « plus de suo ponit mater in filio quam pater, sed plus de eo quod est filius ponitur a patre quam a matre ».

3ª In istis et omnibus regulis supradictis, semper supponitur in omnibus aequalis necessitas in eodem ordine bonorum ; in inaequali necessitate prius succurrendum est illi qui maiorem patitur, v. g. baptizandus potius est infans quam audiendæ confessiones.

4ª Inversio ordinis charitatis non est mortaliter mala nisi agatur de extrema necessitate ; — vel nisi sit valde notabilis et fiat sine ulla ratione. Notabilis non est inversio inter filium, uxorem et parentes ; bene autem inter omnino extraneos et valde coniunctos.

5ª In coelo a) manet ordo charitatis inter Deum et nos, ubi Deus super omnia diligetur simpliciter ; — b) quoad ordinem inter nos et proximum obiective plus diligemus meliores, minus vero minus bonos, in conformitate perfecta ad divinam voluntatem ; c) quoad varios proximos simpliciter magis diligemus Deo coniunctiores (tamquam nobis coniunctiores), quia omnis alia coniunctio ad proximum in coelo cessat et tota vita beata in inmutabili ordinatione mentis ad Deum consistit ; unde illi magis diliguntur ibi et propinquiores a nobis habentur qui sunt Deo propinquiores. Et quamvis aliqui etiam pluribus titulis et modis diligantur (quia gratia non destruit naturalem dilectionem), omnibus tamen istis rationibus praefertur incomparabiliter ratio dilectionis quae sumitur ex propinquitate ad Deum. E contra in terris ubi auxilio aliorum indigemus (Q. D. de Virt. 2, a. 9, ad 12 ; II-II, q. 26, a. 13).