Summa Theologiae Moralis, vol. I: De Principiis

S. Th. II-II, q. 4, a. 8 ; De Verit., q. 10, a. 12, ad 6 ; q. 14, a. 1, ad 7.

720. Notiones de certitudine. — Cum habitibus intellectualibus comparatur fides sub respectu certitudinis. Ad quod intelligendum recolere oportet certitudinem proprie dictam seu speculativam esse determinationem intellectus ad unum, seu firmam mentis adhaesionem ad obiectum sine formidine errandi. Hinc duplex includit elementum : unum negativum scil. exclusionem actualis dubii, alterum positivum scil. firmam mentis adhaesionem, et ideo considerari potest certitudo sub duplici respectu : 1) negative, in quantum excludit omnem dubitationem seu formidinem, et sic non admittit gradus sed consistit in indivisibili ; 2) positive, in quantum alicui adhaeret firmiter, et sic admittit gradus et est maior vel minor. Hoc fit duplici modo :

a) Simpliciter et quoad se, ex parte causae et motivi, id est certius quod habet certiorem causam seu motivum cui magis repugnat error ; unde intellectus aestimative firmius ei adhaeret.

Summa Theologiae Moralis I. — 36 Secundum diversum motivum certitudo naturalis est metaphysica, physica vel moralis. Prima innititur essentiali seu metaphysicae rerum necessitati ex ipsis harum essentiis cognitae. Secunda in earum necessitate naturali ex inductione cognita, qua posita eadem causa (antecedente) etiam variis in adiunctis, semper vel fere semper et in pluribus idem recursit effectus (consequens), quod esse non posset nisi haberetur naturalis proprietas et lex secundum quam causa illa constanter tendit in hunc effectum et etiam, nisi aliunde impediretur, certo illum esset productura, v. g. sol oritur mane, ex hydrogenio et oxygenio fit aqua, matres diligunt filios. Tertia nititur in testimonio aliorum hominum, quod ex quasi inductione morali demonstratur verum, quia tot ac tanta diversa a se invicem independentia in tam variis adiunctis data sunt testimonia concordantia, ut concordia explicari nisi veritate rei assertae nequeat, v. g. existentia Iulii Caesaris, Napoleonis, Gulielmi II, Romae.

Porro certitudo metaphysica maior est physica, et haec morali, quia magis repugnat error essentiae rerum quam earum naturali inclinationi, et huic quam testimonio humano.

b) Etiam secundum quid et quoad nos, i. e. ex parte subiecti, id est certius quod intellectus plenius assequitur quia ipsi clarius manifestatur, ac proinde id quod intellectum magis satisfacit et quieta et cui intensive firmius inhaeret sine ulla possibilitate dubitandi. Hoc modo certitudo evidens seu intrinseca, quae necessitat intellectum, maior est inevidenti et extrinseca, quae non necessitat sed ex auctoritate aliorum est petita.

Praeterea habetur certitudo improprie dicta, prudentialis seu practica, quae excludit non omne dubium speculativum, sed omnem formidinem rationabilem et prudentem errandi. Haec non est stricta certitudo quia non excludit omnem formidinem, sed est maxima probabilitas quae aequivalent certitudini, quia sufficit ad recte et prudenter agendum ; unde nos reddit potius moraliter i. e. fere et aequalenter certos, quam sit vera certitudo moralis. Talis est apud multos cognitio veritatum metaphysicarum et moralium essentialium quas admittunt sine plena earum evidentia ; item saepius certitudo experimentalis ; praesertim fides humana quae non videtur facile ad strictam certitudinem posse assurgere.

721. Fides est vere certa, uti constat ex eo quod nititur infallibili veritati Dei revelantis (C. Trid., sess. 6, c. 9, can. 16, et Vat., sess. 3, c. 3) ; est quoque summe certa, uti tenet unanimis SS. Patrum et Theologorum sententia.

a) Est autem certior simpliciter et quoad se, i. e. ex parte causae et motivi : hoc enim modo fides est etiam certior quam certitudo metaphysica, quia magis repugnat admittere falsum propter veritatem Dei lumine divinae gratiae quam propter quodcumque aliud motivum, etiam propter omnimodam evidentiam luminis naturalis nostrae rationis. Quapropter veritatibus fidei magis et firmius adhaeremus quam aliis, quia voluntas in fide intellectum movet ad adhaesionem aestimative firmiorem, prae omni alia cognitione naturali ; unde homo paratus est ad neganda, quantum ipsi possibile est, illa omnia quae veritatibus revelatis contradicerent (I Ioh. V, 9 ; Pius IX, enc. 9 Nov. 1846 : nil certius).

b) Non tamen certior est secundum quid, scil. quoad nos, i. e. ex parte subiecti, hominis credentis : hoc modo enim fides, quia non excludit dubium involuntarium, est minus certa quam assensus plene evidens qui excludit omnem possibilem dubitationem. Id tamen est per accidens quantum ad motivum fidei quod in se virtutem habet sufficientem firmandi omnino intellectum, et provenit ex imperfecto nostro modo illud concludendi, et ideo fides simpliciter est certior.

Certitudo ex parte motivi vocatur a theologis infallibilitatis ; certitudo ex parte nostra, indubilitatis.

Certitudinem fidei praedicatur in Scripturis : a) firma adhaesio exigitur (Act. II, 36 ; VIII, 37 ; Rom. IV, 3-10 ; Hebr. X, 22 ; Gal. I, 8) ;

b) omnis dubitatio reprobatur (Mc. XVI, 14 ; Lc XXIV, 25) ;

c) ratio indicatur cur adhaesio debet esse firma (Act. I, 16 sq. ; Hebr. X, 19-ad fin. cp. ; Gal. I, 8, 11 ; I Ioh. V, 9) ;

d) unde humiliter admittenda dicuntur ea quibus humana ratio repugnare videtur (Hebr. XI, 1 ; II Tim. I, 12), et in symbolo athanasiano legitur : Haec est fides catholica quam nisi quisque firmiter crediderit...

722. Animadversiones. — 1^a Certitudo fidei major est ex parte motivi quam certitudo iudicii et motivorum credibilitatis ; hoc sensu damnata est ab Innocentio XI, prop. 19 : « Voluntas non potest efficere ut assensus fidei in seipso sit magis firmus quam mereatur pondus rationum ad assensum fidei impellentium », i. e. praeambulorum propter quae iudicamus esse credendum seu motivorum ita remote ad fidem disposentium.

2° Cum conclusio non sit certior praemissis, sequitur in sententia Lugonis dicentis actum fidei esse ratiocinium, explicari non posse quomodo fides sit certior quam cognitio rationalis, imo cum ipse dicat (in minori syllogismi) revelationem non esse nisi practice certam, sequeretur fidem non habere nisi practicam et improprie dictam certitudinem.

3° Falso quidam theologi contendunt gratiam divinam partialiter supplere defectum certitudinis ex parte motivi, et causare adhaesionem firmiorem quam exposcit motivum proximum adhaesionis propter quod adhaeremus et credimus : voluntas enim nequit rationabiliter imperare adhaesionem firmiorem quam motivum adhaesionis mereatur. Potest tamen gratia illuminare intellectum ut clarius et melius perspiciat motiva fidei et credibilitatis, etiam illa quae secus non perspiceret ; imo exceptionaliter novum et speciale motivum credibilitatis alicui interne manifestare ¹.