Summa Theologiae Moralis, vol. I: De Principiis

S. Th. I-II, q. 20, a. 5 ; q. 73, a. 8 ; q. 77, a. 7 ; II-II, q. 64, a. 7 et 8 ; q. 79, a. 3, ad 3 ; q. 150, a. 4 ; Quodl. IX, 15.

In actibus humanis specialem omnino considerationem meretur effectus externus a quo, prout iste bonus fuerit vel malus, moralitas dependere potest, praesertim in actu exteriore. Doctrina enim de moralitate effectus maximi est momenti in praxi et quasi clavis qua plures iique difficiles casus solvi debent, — uti de cooperatione, de scandalo, de damnificatione, etc. Iamvero de ista re valent sequentia.

172. Principia de moralitate effectus externi.

I. Effectus bonus vel malus directe et in se voluntarius agenti imputatur sive ad bonitatem sive ad malitiam, unde auget bonitatem actus aliunde boni, et malitiam actus aliunde mali ; quodsi actui malo effectus bonus adiungatur, iste non aufert malitiam actus quamvis minuere possit.

II. Effectus bonus solum in causa aut indirecte volitus non imputatur ad bonitatem, quia bonum non recte fit, sicut recta ratio dictat et fieri meretur, nisi sit volitum propter se, unde bonitas non contrahitur nisi in se intendatur (n. 146).

III. Effectus malus in causa aut indirecte volitus agenti imputatur ad malitiam, si tres verificentur conditiones :

1. si praevisis fuerit aliquo modo, saltem in confuso : nihil volitum nisi praecognitum ;

2. si impediri potuerit, quatenus causa potuerit non poni, aut posita removeri — effectus enim non est magis voluntarius quam causa ;

3. si impediri etiam debuerit, i.e adfuerit obligatio vitandi effectum, seu non ponendi causam aut causam removendi ne sequeretur effectus (n. 60 et 63).

Ad affectum malum impedendum teneri quis potest vel ex officio, v. g. parentes aut magister ad arcendos a sibi commissis pueris pravos socios, ne depraventur ; vel ex iustitia, uti tutor aut administrator circa res vel negotia sibi concredita ; vel ex religione ut consultor honori divino ; vel ex omni virtute, ne producatur effectus ipsi directe contrarius ; vel ex charitate quae v. g. postulat ut clames ne alius in vitae discrimen inscius incidat. — E contra si necessarium valetudinis curam non habeas, non idcirco tibi imputabitur quod aliquo die ieiunare non possis, sicut nec quod pollutionem sis expertus eo quod manducaveris carnes die vetito : ista enim non sunt vitanda praecise ne sequatur talis effectus.

173. Principium de modo licito causandi effectum malum. — Unaquaeque virtus generatim obligat ad vitandam causam quae producit effectum malum ipsi oppositum, v. g. damnum tertii, scandalum, motus inhonestos ; non tamen semper. Licitum est ponere causam quae producit simul effectum bonum et malum, si effectus bonus saltem aeque immediate ex causa sequatur ac malus seu non mediante malo, et adsit ratio proportionatis gravis, suppositis duobus aliis semper necessariis, scil. actione in se licita, et recta agentis intentione.

Quatuor ergo requiruntur : a) Duo ex parte effectus, ut effectus malus non imputetur ; scilicet :

1. Quod effectus bonus saltem aeque immediate ex causa sequatur ac malus, seu non mediante effectu malo ; secus enim hic esset medium ad obtinendum bonum effectum, cum tamen non sint facienda mala ut eveniant bona (n. 156, 5°) : hinc illicitum est mentiri ad hominem salvandum, procurare abortum ad vitandam infamiam aut foetum occidere ad salvandam vitam matris, furari pecuniam ad dandam eleemosynam, etc.

2. Quod adsit ratio ponendi causam, et quidem proportionate gravis, i.e. quod bonum procuratum superet vel adaequet malum : ratio enim dictat unum bonum non esse procurandum actu ex quo maius sequatur malum ; — e contra si bonum compensat malum, iam nulla apparet ratio cur malum vitari debeat : sic non licitum est occidere invasorem ad conservanda bona minoris pretii, licitum est ad vitam conservandam. Hinc quo maior sit malitia effectus, eo maior debet esse ratio excusans ; atque semper requiritur ut effectus bonus apte obtineri aliter nequeat : secus enim iam non adesset ratio adducendi effectum malum.

b) Ut non solum effectus malus non imputetur, sed etiam licite causetur, seu ut actio ipsa honesta sit, insuper exiguntur alia duo ex parte actionis :

3. Quod actio in se (i. e. seclusis circumstantiis) non sit mala, sed honesta vel saltem indifferens : causa enim in se mala per se culpam includit.

4. Quod finis agentis sit honestus, et ideo quod non intendatur effectus malus sed solus bonus, secus enim malus esset in se voluntarius vel saltem volitus ; unde requiritur etiam ut non adsit periculum proximum malo consentiendi vel illud approbandi¹.

Hoc tamen principium non semper ab omnibus recte exponitur.

a) Aliqui asserunt non requiri ut effectus bonus sit immediatus, sed sufficere quod non proveniat mediante malo, etiam si sit remotior. At videtur esse quaestio de modo loquendi : tunc enim possibilitas obtinendi effectum bonum iam immediate resultat ex actione et id iam est quidam effectus bonus.

b) Alii principium intellegunt de sola causa per se quoad effectum bonum et de causa per accidens quoad effectum malum, ita ut effectus bonus per se et quasi necessario sequi debeat ex actione, et effectus malus solum per accidens. Sed, quamvis in hoc casu facilius possit esse ratio ponendi actionem, seu adesse compensatio effectus mali per bonum, non tamen probatur id esse conditio sine qua non, ita ut secus ab actione esset abstinendum. Nam non videtur impossibile dari causam ex qua simul per se sequerentur duplex effectus : unus bonus, alter malus (puta sanitas, et ebrietas aut abortus) ; quam tamen licitum foret adhibere si necesse esset ad obtinendum effectum bonum, dummodo iste compenset malum. Imo si effectus malus ex causa sequeretur per se, bonus mere per accidens, cur non possemus ordinare illam causam per accidens ad obtinendum effectum bonum, si ita certo produceretur et vere praeponderet malo ? Tali itaque restrictione videndum principio indebite limitatur.

c) Alii denique nimis materialiter applicant principium, et existimare videntur quod effectus bonus in se spectatus debeat semper esse aequalis effectui malo. At sufficit quod bonitas effectus, simul cum utilitate quam procurat agenti aut aliis, ac incommodo et damno (quae causa non posita orirentur) vitatis compenset maium, i.e. non semper effectus malum sed saltem influxus actionis in hunc effectum : effectus enim malus compensandus est ab agente quia huius actio influit in illum, unde compensanda est pro quanto influit actio. Hinc eo gravior requiritur ratio ponendi causam :

1° quo effectus sit gravior seu peior, tum in se, tum respectu damni aliorum, praesertim societatis ; v. g. maior requiritur causa ad occidendum invasorem quam ad leviter vulnerandum, maior ad producendum effectum nocivum societati quam individuo ;

2° quo malus effectus magis active et necessario ex actione procedat, propinquius cum ea cohaereat, et probabilius ex ea sequatur ; v. g. maior requiritur ratio in eo qui prope, minor in eo qui remote ad alterius peccatum (e. c. confectionem libri pravi aut ebrietatem) concurrit, maior ad legendum librum pravum quam librum levioris indolis ex quo remotius oriuntur motus concupiscentiae, maior ad ponendam causam per se quam causam per accidens ; item valde urgens causa requiritur ut ancilla valeat servitutem exercere in domo ubi a filio ad peccandum saepe allicitur, multo minus motivum sufficit si extraneus aliquando in domum veniens sollicitet ;

3° quo minus sit iuris agenti ad ponendam causam et certius sit, ipso non agente, effectum non productum iri ; a. v. quo maior sit obligatio ex officio impediendi malum ; v. g. maior requiritur ratio ad locandum aedificium haereticis si nullum aliud invenire queant quam si facile conducere valeant, maior ratio ut bibliopola librum pravum vendere possit si nullus alius daturus reperitur, quam si alius ad sit venditurus.

Quae omnia simul sunt consideranda ut prudenter aestimetur an bonum compenset malum.

174. Quanta sit imputabilitas effectus mali. — Ad determinandam gravitatem culpae qua incurritur ab illo qui ponit causam effectus mali, valet axioma : Effectus in causa voluntarius non est magis culpabilis quam sit ipsa causa. Quod intellegendum non est de causa in se et independenter ab effectu spectata : fieri enim potest ut actio in se bona, indifferens, leviter mala, gravem malitiam contrahat ex effectu, v. g. si projiciatur lapidis vel leve mendacium sint causa homicidii ; vice versa ut actio in se graviter mala levem malitiam ratione effectus habeat, v. g. ebrietas quae producit levem iram, homicidium inferens aliud parvum damnum. Sed intellegendum est de causa spectata ut causa i. e. prout in effectum influit ; unde considerandae sunt natura et gravitas, tum influxus seu causalitatis, tum ipsius effectus. Hinc

1. causa quae per se, proxime et graviter influit in effectum malum, praeter malitiam propriam quam forsan ex se habet, acquirit insuper malitiam gravem vel levem effectus ; unde causa per se, graviter mala, quae proxime influit in effectum leviter malum habet malitiam levem superadditam ; e contra causa per se, leviter mala, quae proxime influit in effectum graviter malum, inde habet malitiam gravem ;

2. causa quae per se sed leviter et remote, aut nonnisi per accidens influit in effectum etiam gravem, ratione influxus non contrahit nisi malitiam levem, v. g. si ex immoderato cibi vel ex ebrietate vel ex delectatione morosa non protracta sequatur pollutio. Parvus influxus scil. in rem gravem ex se non est aliquid notabile. Habet tamen talis causa gravem malitiam ratione effectus, si iste stricte prohibeatur ita ut omnia sint vitanda quae ad eum etiam leviter concurrunt (uti fit in re iustitiae, ne damnum grave proximo inferatur), aut si ratione officii vel status adsit specialis obligatio effectum vitandi². Ita ebrietas influxus in pollutionem est leviter, in homicidium est graviter culpabilis.

175. Quandone contrahatur moralitas effectus ? — Tota bonitas vel malitia effectus contrahitur inchoative interius et quoad affectum, quando voluntarie ponitur causa, etiamsi per accidens effectus non sequatur : tunc enim intenditur effectus saltem in confuso ; consummative exterius et quoad effectum, quando effectus revera contingit, nisi hoc momento voluntas praeterita, quantum possibile sit, fuerit retractata : tunc enim effectus erit tantum materialiter bonus vel malus.

176. Animadversio ad intellegentiam doctrinae S. Thomae. — In q. 20, a. 5 breviter et pluribus aliis suppositis principiis generalibus, S. Thomas docet plura circa moralitatem effectus, quae ex dictis possunt intellegi :

A. In ordine executionis, eventus sequens volitus, sive sequatur sive non sequatur, non addit bonitatem vel malitiam formalem actioni externae, sicut « non facit actum malum qui erat bonus nec bonum qui erat malus ; puta si aliquis det eleemosynam pauperi, qua ille abutitur ad peccatum, nihil deperit ei qui eleemosynam fecit ; et similiter, si aliquis patitur ferat iniuriam sibi factam, non propter hoc excusatur ille qui fecit ».

Moralitas enim pendet a voluntario. Quod effectus intentus sequatur vel per accidens impediatur est involuntarium. Ergo non mutat moralitatem actus.

B. In ordine intentionis de eventu docet tria :

1. Eventus sequens praecogitatus, i. e. distincte praevisus et aliquo modo volitus³ (eo diverso modo qui esse debet ad contrahendandam bonitatem et malitiam), auget bonitatem vel malitiam formalem actus exterioris.

2. Eventus sequens non praecogitatus, i.e. non distincte praevisus, si per se ut in pluribus sequatur ex tali actione, addit directe ad bonitatem vel malitiam actus, qui melior est ex suo genere ex quo nata sunt plura bona sequi, et peior ex quo nata sunt plura mala sequi. In hac doctrina tamen supponitur principium generale : ut bonitas illa de facto contrahatur debet intendi ; ut malitia contrahatur, debet aliquo modo saltem in confuso praevideri, quod tamen facile accidit si actio de se nata sit effectum malum producere.

3. Eventus sequens non praecogitatus, si per accidens ut in paucioribus sequatur, directe non addit ad bonitatem vel malitiam, v. g. abusus eleemosynae a paupere.

Intelligenda sunt illa, suppositо quod ex eodem actu non sequatur aeque immediate duplex effectus : malus et bonus sed maior et compensans. Tunc enim applicanda sunt dicta n° 173.

177. Corollarium. — Ex dictis intellegitur, quare et quanto illicitum sit voluntarie se exponere periculo mali agendi seu peccandi : hoc enim non est sufficienter vitare effectum malum vel et ponere effectus mali causam. Periculum autem illud potest esse e causa interna (ut est imaginatio prava aut passio) vel externa (occasio scil., qualis est res alliciens ad malum) ; — absolutum i. e. pro omnibus communiter, vel relativum ad talem determinatam personam ; — proximum seu grave quod in pluribus vel saepius frequenter connectitur cum peccato, vel remotum seu leve quod raro connectitur. Iamvero :

1. Illicitum est sine iusta et proportionata ratione se exponere proximo aut gravi periculo male agendi. Qui enim sine ratione sufficiente vult rem, eo ipso imputabiliter vult omne quod cum illa probabiliter connectitur, ideoque qui periculum male agendi incurrere intendit, eo ipso vult malum probabiliter cum ea connexum. Et qui tenetur omnino vitare peccatum, tenetur etiam medium vitare quod probabiliter ad illud ducit. Unde qui non vitat tale periculum, cum possit, convincitur non vitare sufficienter sed amare illud malum, cuius periculum amat (Eccli. III, 27).

Hinc periculum proximum grave malum committendi tenetur unusquisque vitare sub gravi ; periculum proximum leve malum committendi, sub levi.

2. Licitum est ex iusta ratione proportionate gravi, scil. effectus boni compensantis, se exponere periculo etiam gravi et proximo male agendi. Ratio est quia ille qui ex iusta ratione se exponit periculo, non amat malum, sed causam bonam ob quam ita agit, nec proprie se exponit periculo sed potius periculum invitus subit. Intellige cum hac restrictione : dummodo adsit spes fundata periculum superandi et aptae ad hoc adhibeantur cautelae quibus periculum fiat remotum ; certum enim peccatum absolute est vitandum.

3. Periculo levi et remoto (alicuius momenti), etiam grave malum committendi, sine ratione se exponere est illicitum sed leviter ; at licitum est ex quacumque causa rationabili etiam levi : aliqua enim inordinatio contra rationem in eo habetur quod quis, absque causa, ponat actionem inutilem, quacum insuper coniunctum est periculum mali.