Summa Theologiae Moralis, vol. I: De Principiis

De Qualitate et Extensione Obligationis legis praeceptivae.

344. Lex praeceptiva seu moralis est illa quae praecipit aliquod bonum faciendum vel prohibet aliquod malum vitandum. Observantia huius legis non est semper actus illius speciei et virtutis ad quam materia de se pertinet, sed illius ex cuius motivo formali lex lata est : virtutes enim et actus humani boni ex obiecto formali seu motivo distinguuntur. Sic ieiunium de se est actus abstinentiae et ieiunium quadragesimale quod ex tali motivo praecipitur, sed ieiunium ante communionem est actus religionis qui ex motivo formali religionis imponitur. Unde qui praeceptum transgreditur peccat contra illam virtutem ex cuius motivo praeceptum fertur.

Ex hisce sequitur transgressionem praecepti tantum esse peccatum formalis inoboedientiae si ex motivo speciali obedientiae feratur, non autem in aliis casibus, nisi ex contemptu transgressio fiat. Nulla lex ecclesiastica videtur ex speciali motivo obedientiae lata.

345. Lex praeceptiva fundata in praescriptione iuris est illa quae nititur in rationabili coniectura seu probabilitate ex circumstantiis desumpta saepius connexis cum veritate. Praesumptio enim est rei incertae probabilis coniectura (can. 1825 § 1) : ita v. g. lex obligans ad sententiam iudicis quae praesumitur iusta, ad executionem contractus qui supponitur valide initus nisi probetur contrarium ; item lex qua puer censetur habere usum rationis a septennio (c. 88 § 3), pubes cognoscere quid sit matrimonium¹ (c. 1082 § 2).

Alia fundatur in praesumptione facti particularis quando superior praesumit factum, v. g. damnum, fraudem, consensum, negligentiam non in communi ut plurimum sed in quovis particulari casu existere, ideoque legem fert pro omnibus casibus similibus : ita in exemplis datis ; — alia est in praesumptione periculi communis quando praesumit ex tali opere vel modo operandi ut plurimum, ordinario et communiter sequi damnum, fraudem, scandalum, etc., et ideo illud prohibet, v. g. libros pravos legere : non supponi fraudem vel scandalum vel damnum sed ipsorum periculum.

Prima per se non obligat, si praesumptio in casu particulari sit falsa, quia tunc deest legis fundamentum, quod est praesumptio huius facti particularis ; hinc non teneris solvere pecuniam pro damno falso praesumpto.

Unde effatum : idem est iudicium in foro conscientiae et in foro fori, verum est in casibus in quibus forum externum non nititur falsae praesumptioni facti particularis. Per accidens tamen in foro externo obedire tenemur, ratione ordinis publici et scandali, sed tunc possumus nos occulte compensare (etiam post sententiam iudicis) ; at obedire non possumus si res sit illicita, ut si quis pateret vel redderet debitum in matrimonio certe invalido quod praesumitur validum in foro externo.

Secunda per se obligat semper, etiam in casibus particularibus in quibus damnum vel eius periculum non intervenit, quia manet legis fundamentum.

a) Legem enim non tulit superior quia praesumit in quolibet casu damnum sed quia praesumit hominibus communiter ita esse ; ergo quamdiu manet periculum commune, tamdiu manet ipsa lex.

b) Ceterum bonum commune exigit ut nulla admittatur exceptio, secus mala vitanda non impedirentur efficaciter quia facile unusquisque sibi persuaseret respectu sui non esse periculum, quam falsam persuasionem praecavare intendit lex, necnon homines ad damna vitanda reddere diligentes. Ita lex ecclesiastica lata ad praecavendum generale periculum perversitatis vel detrimenti spiritualis, sicut lex civilis ad praecavendum generale periculum negligentiae.

c) Aliis verbis : lex non cessat nisi finis adaequate cesset i. e. totaliter et quoad omnes. Atqui in casu, etsi periculum non existat pro individuo, pro communitate perseverat. Ergo non cessat lex. Nam eius finis est vitare periculum commune ; iam commune periculum efficaciter et certo vitari nequit si absolute et pro omnibus lex non urgeret, cum unusquisque facile sibi persuaderet periculum pro se non adesse, ex quo finis legis frustraretur.

Hinc sicut lex civilis, ad praecavendum generale periculum negligentiae, obligat reum culpae mere iuridicae ad damnum reparandum v. g. ad solvendum pro damno a cane illato absque culpa morali, qua lege iudicium periculi subditis subtrahitur ; — ita quoque obligat lex ecclesiastica prohibens professionem religiosam ante annos 16, invalidans matrimonium clandestinum, prohibens matrimonia mixta aut libros ex indicem relatos, etiamsi constet nullam fraudem, aut defectum libertatis, aut damnum adesse. Quae doctrina iam firmatur can. 21.

346. Lex fundata in fictione iuris non est confundenda cum lege fundata in praesumptione².

Praesumptio enim est rationabilis coniectura in re incerta, sed fictio iuris est dispositio quails legislator ex iusta causa idem statuit pro casu ficto quod alia lex in casu vero, v. g. quod canonici propter infirmitatem ex choro absentes habeantur ut praesentes quoad distributiones quotidianas (can. 420), vel quod matrimonium quo proles antecedens legitimatur censetur validum a tempore huius conceptionis aut nativitatis (can. 1117), vel quod proles nata in matrimonio quod postea probatur nullum censetur legitima (can. 1114), vel quod matrimonium invalidum, si sanetur in radice, censeatur validum ab initio (can. 1138).

Praesumptio ergo nititur verisimilitudini, fictio aequitati ; — praesumptio assumitur in casu dubio secundum verisimilitudinem, fictio in casu certo contra veritatem.

Talis lex, si iusta sit, obligat in conscientia.

Adverte tamen quod 1) fictio non habet locum nisi in casibus in iure expressis,

2. non debet plus operari fictio in casu ficto, quam veritas in casu vero,

3. non valet ultra id quod est expressum in lege : ita pro defuncto et haerede habetur unitas personae quoad haereditatem, non quoad alia,

4. demum stricte interpretanda est.

347. Lex permittens non est absentia legis nec mera licentia aut simplex tolerantia, sed vera lex quae homini libertatem vel internam vel saltem externam aut iuridicam capacitatem ad aliquid agendum positive agnoscit. Talis lex obligat alios ne praedictos actus impediant, et iudices ne illos puniant. Item lex concessiva iurium obligat alios ne illa privent vel a legitima actione impediant. Non tamen est lex mere prohibitiva pro aliis, sed speciale ius tribuit, facultatem aut capacitatem concedit.