Summa Theologiae Moralis, vol. I: De Principiis

S. Th. I, q. 83, a. 1, ad 5; I-II, q. 78, a. 2 et 4.

95. Habitus est dispositio firma et permanens ex frequentatione actuum comparata, qua quis facile ac prompte in similes actus prorumpit, et definiri potest: facilitas et promptitudo iteratis actibus comparata ad similes actus ponendos. Consuetudo est ipsa frequentatio actuum seu solitus modus agendi; unde proprie distinguitur ab habitu acquisito et est ad illum sicut causa ad effectum, imo etiam sicut effectus ad causam: habitus enim acquirendi et firmandi consuetudo est causa; habitu autem iam comparato, ipse est causa cur consuetudo continuetur. In praesenti tamen quaestione saepius moralistae promiscue usurpant unum pro altero.

Consuetudo potest esse inadvertenter contracta et ideo indeliberata et involuntaria; vel scienter et libere contracta et ideo voluntaria et deliberata. Praeterea, habitu iam contracto, postquam subiectum illius fiat conscium, vel illum retractat efficaciter i. e. cum firmo proposito adhibendi remedia apta ad eum extirpandum, quo casu habitus est actualiter involuntarius, licet forsan antecedenter voluntarie et libere acquisitus: — vel eum libere acceptat et conservat, aut non retractat sed extirpare negligit, quo casu est actualiter voluntarius et liber, licet forsan antecedenter involuntarius vel indeliberatus.

96. Principia. I. Consuetudo indeliberata et involuntaria influit eodem modo ac concupiscentia antecedens; unde auget voluntarium quantum ad propensionem, sed minuit quantum ad liberum.

Notetur: 1) si quis unice ex tali consuetudine et ideo omnino inadvertenter actum ponit, hic erit non voluntarius et nullo modo deliberatus, ac proinde nec bonus nec malus; 2) consuetudo deliberata seu libere admissa, si retractetur efficaciter i. e. non sola displicentia sed firmo proposito operandi ad illam extirpandam, fit actualiter involuntaria; unde actus ex illa sola sequentes sunt involuntarii et non imputabiles, sicut et ipsa causa seu consuetudo; 3) si consuetudinarius postea negligat suo tempore adhibere remedia efficacia, consuetudo (ex illa negligentia) iterum fit indirecte voluntaria et libera, ac proinde actus ex ea sequentes erunt voluntarii et liberi et imputabiles.

II. Consuetudo deliberata et voluntaria 1) semper auget voluntarium quantum ad propensionem; — 2) si, quod rarius est, auferat omnem advertentiam et deliberationem actualem in actibus sequentibus, minuit liberum ac consequenter bonitatem vel peccatum, quia tollit voluntarium et liberum in se et solum relinquit voluntarium et liberum in causa, si consuetudo fuerit deliberate acquisita, aut voluntarium et liberum indirectum, si indeliberate fuerit acquisita, sed libere negligatur auferri; — 3) si autem, quod frequentius est, sufficientem advertentiam hic et nunc relinquit, non tollit liberum in se sed aliquatenus illud minuit, quia ordinarie obnubilat intellectum et actualem eius deliberationem, et minuit indifferentiam; verum haec imminutio libertatis perfecte compensatur in causa, quia homo libere contraxit habitum et illum conservat et sic libere vult ipsam imminutionem deliberationis et libertatis, quod ostendit voluntatem eligentem intensam et firmatam in bono vel in malo. Unde simpliciter augetur voluntarium et bonitas vel peccatum. Hinc S. Thomas dicit illum qui ex habitu peccat, i. e. non ex inadvertentia vel passione, sed sola libera voluntate utitur suo habitu, ex mera malitia peccare. Hinc duo principia:

1. Quod fit advertenter ex consuetudine involuntaria, vel inadvertenter ex consuetudine voluntaria, est sub aliquo respectu magis voluntarium, sed minus liberum.

2. Quod fit advertenter ex consuetudine voluntaria non est minus liberum, sed simpliciter magis voluntarium.

3. Animadversio. — Consuetudo bona minuit libertatem ad malum; haec tamen est imperfectio voluntatis; unde bona consuetudo magis voluntatem perficit.