Summa Theologiae Moralis, vol. I: De Principiis

S. Th. II-II, q. 36 et 158 ; de Malo q. 10 et 12.

507. Invidia est inordinata tristitia de bono alterius, aestimato ut malo proprio, in quantum illud bonum videtur diminutivum excellentiae propriae. Quae de se etiam potest esse mortalis, utpote directe contra charitatem, quia sicut charitas gaudet de bono proximi, ita invidia de eo tristatur (cfr. tr. de Charitate). Praecipue est de illis bonis in quibus est gloria et in quibus homines amant honorari et in opinione esse, qualia sunt dignitates, magistratus, titulorum insignia, divitiae, pulchritudo, ornatus, celebritas nominis, eloquentia, eruditio, amicitiae, pietas, virtutes, etc. maxime sapientia et felicitas ; solet autem istud peccatum maxime inveniri apud ambitiosos et mulieres, ac inter illos qui sunt aliquo modo pares, vel saltem in aliquo appropinquant ut sim. in condicione, scientia, virtute, etc. : tales enim volunt invicem aequari vel praeferri.

508. Ex invidia quinque generatim oriuntur peccata, eo quod conatur aliquid facere contra proximum. In hoc enim quod conatur facere, est aliquid tamquam initium et principium, aliquid tamquam medium, et aliquid ut terminus. Principium est ut aliquis intendat diminuere gloriam alterius, quod fit occulte per susurrationem, manifeste per detractionem. Medium est quod volens diminuere gloriam alterius, vel potest et tunc nascitur exultatio in adversis i. e. gaudium in malis proximi ; vel non potest et tunc oritur afflictio in prosperis, quae non est ipsa invidia, sed eius filia, quando prospera proximi eveniunt contra conatum invidentis qui ea nititur impedire. Denique terminus est in ipso odio proximi, nam sicut delectatio causat amorem, ita tristitia odium.

509. Ira est inordinatus appetitus vindictae. Dicitur : inordinatus, quia ira de se non est mala sed indifferens, utpote passio ; unde vindictam appetere secundum rationem rectam, ut sim. ut alter corrigatur, ut iustitiae ordo servetur, ut ratio fortius iustitium exequatur, ut ceteri terreantur, est bonum et laudabile (cfr. tr. de Temperantia).

Ira dupliciter potest esse mala : 1) ex parte obiecti a) appetendo vindictam iniustam illi qui non meruit, vel ultra quam meruit ; b) appetendo vindictam non secundum legitimum ordinem, sed exsequendam propria auctoritate ; c) appetendo eam non ad debitum finem, sed ut sim. ex odio ut satiatiam proprii animi mali. Haec ira de se est mortalis, quia contrariatur charitati et iustitiae, licet admittat levitatem materiae, si modica sit vindicta. — 2) Ex parte modi ira est mala, si sit nimis ardens interius, vel nimis manifestetur exterius. Haec de se est venialis, quia merus excessus rei indifferentis ; fit tamen mortalis propter effectum sub gravi prohibitum, uti sunt scandalum, blasphemia, notabile detrimentum sanitatis, etc.

Notetur autem iram non esse necessario inordinatam quia magna est, sed quia magna nimis ; unde vehemens motus est bonus dummodo proportionetur qualitati culpae, conditioni peccantis et aliis circumstantiis, uti patet in Christo eiciente negotiatores de templo.

510. Ex ira sex communius oriuntur peccata. — In quantum est in corde, ex ea nascuntur 1) indignatio contra hominem in quem irascitur, dum reputat indignum ut sibi talem iniuriam fecerit ; et 2) tumor mentis quo iratus replet animam, meditando et excogitando varia media vindictae ; — in quantum est in ore, ex ea oriuntur 3) clamor seu inordinata et confusa locutio qua homo iram in verbis demonstrat, 4) blasphemia qua prorumpit in verba Deo iniuriosa, et 5) contumelia seu iniuriosa locutio in proximum ; — in quantum procedit usque ad factum 6) ex ea oriuntur rixae, quo nomine comprehenduntur omnia nocumenta sicut vulnerationes, homicidia, verberationes, etc. quae facto proximis inferuntur in ira.