Summa Theologiae Moralis, vol. I: De Principiis

S. Th. I-II, q. 64, a. 1, 2, 3 ; De Virt. q. 1, a. 13.

600. Adagium : « Virtus moralis est in medio » :

1. Non est intelligendum de medio secundum essentiam et ratione habitus, ac si significaret quod virtus sit essentialiter inter duo vitia extrema, quorum unum ipsi adversatur per excessum, alterum per defectum : hoc enim falsum est de virtute iustitiae, cui sola opponitur iniustitia. Ceterum eodem peccato simul peccatur per excessum et per defectum, nam qui uni dat minus quam debet, alteri vel sibi tribuit plus quam potest, et si quis alteri tribuit plus quam debet, iam non est iustus sed liberalis.

2. Sed intelligendum est causaliter, de medio secundum effectum et ratione obiecti, et significat quod virtus habeat pro obiecto medium inter excessum (plus) et defectum (minus) in propria materia : facit enim quod appetitus noster eligat operationes vel passiones non plus nec minus, sed praecise in ea mensura quam recta ratio dictat : sic pro temperantia, excessus in materia consistit in utendo delectationibus plus quam oportet, defectus in non utendo quando oportet, medium quod est obiectum temperantiae est uti delectationibus, sicut, quando, quo modo,... oportet.

Probatur : Bonum virtutis moralis est in adaequatione seu conformitate ad regulam, i. e. ad rectam rationem, quin ab ea discordet. Sed adaequatio medium est inter excessum quo aliquid superexcedit mensuram, et defectum quo ab ea deficit seu eam non attingit. Ergo bonum virtutis moralis est in medio.

Quod si virtus dicatur ultimum potentiae, quod summum indicat, non medium ; — id intelligendum est secundum perfectionem actus, nam sic virtus est in summo perfectionis ; non autem secundum quantitatem materiae, quia sic virtus est in medio.

3. At sensus non est de medio ratione subiecti et secundum solam mensuram nostrae infirmae condicionis, scil. quod virtus mediocriter sit exercenda ita quod homo non possit tendere ad aliquod maximum ; — nam maximum aliquando est rationi conforme, uti patet de fortitudine, magnimitate, virginitate, etc., et tamen in hoc casu virtus adhuc est in medio, quia excessus est tendere in illud maximum quando non oportet.

601. Medium virtutis est medium rationis, quia est conformitas ad mensuram rationis rectae, quam mensuram non excedit et a qua non discedit : inter excessum autem et defectum adaequatio ad mensuram tenet medium. Hinc definitur : proprietas virtutis qua ita versatur circa suam materiam ut caveat ab excessu et defectu. Ratio illud medium constituit, dictat et virtutibus moralibus imponit per prudentiam ; unde S. Thomas ait quod « illud medium est prudentiae ut regulantis et mensurantis, virtutis moralis ut mensuratae et regulatae » (a. 3) ; prudentia ergo est in medio quia ipsa est mensura virtutis moralis.

602. Medium rationis aliquando est medium rei, nempe in iustitia, in quantum scilicet ratio dictat iustitiae solvere debitum ad aequalitatem, seu dare rem personae alterius vel rei aequalem (sive arithmetice sive proportionaliter), nec plus nec minus.

Etenim ratio determinat medium virtutis in propria eius materia. Sed iustitia est circa operationes quae consistunt in rebus exterioribus sine respectu ad diversas conditiones operantis. Ergo medium iustitiae consistit in re determinata secundum se, sine respectu ad operantem, in quantum scil. unicuique dat quod debet nec plus nec minus. Et ita medium rationis est medium rei.

At in aliis virtutibus moralibus, quae sunt circa passiones interiores, medium rationis sumitur per comparationem ad nos, unde variat secundum personas, qualitates, circumstantias, diversas habitudines ad passiones. Sic excessus in potu pro uno non est pro altero.

603. Animadversiones. — 1°) Etiam virtutes intellectuales sunt in medio rei. Bonum intellectus est verum quod pendet a rebus quae sunt mensura intellectus nostri. « Sic igitur bonum virtutis intellectualis consistit in quodam medio per conformitatem ad ipsam rem, secundum quod dicit esse quod est vel non esse quod non est ; in quo ratio veri consistit. Excussus est secundum affirmationem falsam per quam dicitur esse quod non est ; defectus autem accipitur secundum negationem falsam per quam dicitur non esse quod est » (a. 3).

2°) Insuper virtutes intellectuales practicae habent rationem regulae quantum ad opera nostra, et ita sunt in medio rationis sicut ipsa regula quae medium imponit. Ita prudentia medium imponit actibus et virtutibus moralibus, et ars artefactis.

3°) Quidam theologi dicunt virtutes Religionis et Poenitentiae non esse in medio, at hoc falsum est : licet enim sub uno respectu in earum materia nequeant dari excessus, quatenus cultus Deo redditus et satisfactio pro peccatis non possunt esse excessiva in quantitate, sub aliis tamen respectibus : qualitate, modo, tempore, etc. in earum materia excessus datur.

S. Th. I-II, q. 65, a. 1 ; De Virt. q. 5, a. 2.

604. Principium I. Virtutes morales imperfectae non sunt connexae. — Nam Inchoationes virtutum moralium, quae nos disponunt ad hoc vel illud in quibusdam circumstantiis eligendum, sive insint nobis a natura propter dispositionem corporis, sive proveniant ex consuetudine, non sunt connexae, ut experientia constat : potest enim esse aliquis promptus ad liberalitatem qui non sit promptus ad castitatem. Illae autem inclinationes vocantur aliquando virtutes imperfectae ; sed non sunt verae et proprie dictae virtutes, quia non reddunt perfectum.

605. Principium II. Connexae sunt virtutes morales perfectae, quae nos inclinant ad bonum opus constanter et in omnibus circumstantiis faciendum non obstantibus quibuscumque difficultatibus. Ita ad mentem SS. Augustini et Thomae, contra Scotum. Etenim :

a) Virtus moralis, quae est habitus faciens bonam electionem, non potest esse sine prudentia, quia ad recte eligendum non sufficit intentio finis debiti ad quam disponit virtus moralis, sed etiam requiritur bonum consilium, iudicium, et praeceptum de bonis mediis ad finem, ad quod disponit prudentia : nam facere malum propter bonum finem est moraliter malum ; unde ad semper recte agendum requiritur prudentia perfecta.

b) Prudentia non potest esse sine virtutibus moralibus ; etenim :

1° Ad media honeste ordinanda requiritur intentio alicuius finis boni, ad quam disponit virtus moralis : nam ordinare bona media ad finem malum est moraliter malum ; et ordinatio mediorum non erit semper et in omnibus circumstantiis hones^a nisi in omnibus circumstantiis habeatur intentio finis debiti, ad quod non disponimur nisi per omnes virtutes morales perfectas.

2° Unusquisque ordinare iudicat prout affectus est ; ergo virtutes morales necessariae sunt ut homo semper bene iudicet et in omni casu¹.

c) Quod ceteroquin experientia constat, nam iudex bene affectus ad iustitiam sed pecuniae cupidus, oblata pecunia iniuste iudicabit ; et mulier pudica sed timida, metu alicuius mali, consentiet fornicationi ; et multi fortes, liberales, devoti,... defectu prudentiae male eligunt media ad finem virtutis².

Hinc prudentia et virtutes morales mutuo includuntur, ac proinde per prudentiam omnes virtutes connectuntur. Prudentia est de essentia definitionis virtutis moralis, et virtus moralis de definitione prudentiae in quantum hanc oportet esse ad bonum finem.

606. Animadversio. — Virtutes mere intellectuales nec inter se omnes nec cum virtutibus moralibus connexae sunt, quia sunt circa diversas materias ad invicem non ordinatas, sicut patet ex diversis scientiis et artibus ; omnes tamen dependent ab intellectu principiorum, sed iste versa vice non pendet ab aliis.

S. Th. q. 66, a. 1-5 ; De Virt. q. 5, a. 3.

607. Aequalitas virtutum triplex intelligi potest :

1°) aequalitas secundum speciem ; 2) aequalitas in eadem specie virtutis secundum seipsam, quantum ad ea ad quae se extendit seu secundum extensionem eius ad diversa obiecta ; 3) aequalitas in eadem specie secundum gradum ac intensitatem, seu secundum participationem virtutis in subiecto.

608. Principium I. Secundum speciem virtutes non sunt aequales, sed aliae aliis perfectiores secundum quod habent obiecta nobiliora.

A. Comparando virtutes intellectuales et morales :

1. Virtutes intellectuales speculativae, quia earum obiectum est universale, ideo ut habitus (seu entitates) sunt simpliciter nobiliores secundum obiectum seu speciem, quam virtutes morales quarum obiectum^p est bonum particulare ; porro inter intellectuales eminet sapientia cuius obiectum : altissima causa, est omnium nobilius. Unde sapientia iudicat de omnibus virtutibus intellectualibus easque ordinat, et ideo architectonica dicitur.

2. Sed virtutes morales et prudentia sunt nobiliores secundum quid (sub uno respectu, scilicet in ordine ad actum), quatenus magis disponunt ad operandum : non enim tantum dant habilitatem ad bene operandum, sed etiam disponunt ad bene utendum sua habilitate. Unde ut virtutes sunt perfectiores.

B. Inter cardinales : 1) perfectior est prudentia quae est in ratione, et ideo ut obiectum habet bonum ipsius rationis per essentiam, dum aliae versantur circa bonum rationis in aliis participatum ; — 2) deinde iustitia : a) quia est in voluntate quae est potentia rationi propinquior et ideo magis rationem participat ; et b) quia non tantum bene ordinat hominem in se sed etiam ad alterum ; — 3) praefertur fortitudo temperantiae quia bonum rationis magis in ea elucet, cum eius motivum non sit delectabile per se ; insuper fortitudo appetitum sensitivum rationi subiicit circa id quod est maximum in homine, nimirum circa ipsam vitam et mortem ; — dum 4) temperantia versatur circa ea quae immediate inserviunt vitae¹.

C. Comparando virtutes morales speciales, post prudentiam eminent religio et poenitentia quae propinquius accedunt ad Deum.

609. Principium II. Secundum extensionem prudentia et virtutes morales perfectae utpote connexae sunt aequales, quia augeri nequeunt extensive, cum disponunt ad faciendum bonum in omnibus circumstantiis ; ideo in omnibus hominibus, et in eodem homine etiam diversis temporibus, secundum extensionem sunt aequales (a. 1). — Contrarium est dicendum de inchoationibus virtutum, et de virtutibus intellectualibus, quia non sunt connexae.

610. Principium III. Secundum intensitatem virtutes morales perfectae, quia sunt connexae, sunt aequales in eodem homine eodem tempore ; unde si una augetur, omnes proportionaliter augentur, sicut digiti manus sunt inaequales secundum quantitatem, sed sunt aequales secundum proportionem cum proportionaliter augentur. Quod intelligendum est a) ex parte prudentiae et secundum formale virtutis quod est ordinatio rationis ad bonum : per prudentiam enim aequaliter adhaerent bono rationis seu medio quod omnibus ab una et eadem prudentia aeque bene constituitur. « Existente ratione aequaliter perfecta in uno et eodem, oportet quod proportionaliter secundum rationem rectum medium constituatur in qualibet materia virtutum » ; unde aeque conformantur rationi. Attamen b) non augentur semper secundum materiale i. e. secundum inclinationem et pronitatem subiecti ad actus ipsi proprios, nam homo potest esse promptior ad quasdam virtutes, sive ex dispositione corporis, sive ex consuetudine, sive ex gratiae dono (a. 2).

Possunt autem esse inaequales secundum intensitatem in diversis hominibus et in eodem homine diversis tem-[^1. insidiatnr bonis operibus ; obedientia, non ex parte obiecti, sed ex parte eius cui renuntiat ; fortitudo quia defendit et propugnat bonum commune cuius adaequationem facit iustitia : est administratio iustitiae ; liberalitas quatenus intendit supplementum et splendorem iustitiae : sic ornatus est iustitiae et aliquo sensu maior, sed simpliciter est minor quia ordinatur sub principali virtute iustitiae.]

poribus : ita enim non sunt connexae. « Si vero consideratur virtus ex parte subiecti participantis, sic contingit virtutem esse maiorem vel minorem, sive diversa tempora in eodem, sive in diversis hominibus ; quia ad attingendum medium virtutis, quod est secundum rationem rectum, unus est melius dispositus quam alius, vel propter maiorem assuetudinem, vel propter meliorem dispositionem naturae, vel propter perspicacius iudicium rationis, vel etiam propter maius gratiae donum » (a. 1).

611. Animadversio. — Virtutes mere intellectuales, quia non sunt connexae, non sunt aequales secundum extensionem vel intensitatem.

S. Th. I-II, q. 67, art. 1-2 ; De Virt., q. 5, a. 4.

612. Principium. In beatis remanet illae virtutes quae nullam includunt imperfectionem eorum statui repugnantem. — Unde remanet virtutes morales, non quidem

a) quoad elementum materiale seu inclinationem ad actus earum, nam in futura vita non erunt commutationes et distributiones rerum, nec pericula mortis, nec delectationes ciborum et venereorum, etc. ; — sed

b) quoad formale, quod est conformitas ad rectam rationem, seu quoad earum essentiam, in quantum appetitus sive rationalis sive sensitivus omnino et in omnibus erit rationi conformis ; unde virtutes illae alios exercebunt actus, vitae coelesti conformes. Idem dicas de prudentia quae versatur circa eandem materiam ac virtutes morales. Unde, secundum Augustinum, De Trin., l. XIV, c. 9, « prudentiae erit nullum bonum Deo praeponere vel aequare, fortitudinis ei firmiter inhaerere, temperantiae nullo defectu noxio delectari », pariter iustitiae esse subditum Deo. — Attamen

c) ante resurrectionem non erunt nisi in radice temperantia, fortitudo et aliae virtutes circa passiones, quia sunt in appetitu sensitivo, concupiscibili et irascibili ; qui appetitus sine corpore esse non potest.

Idem dicendum de animabus purgatorii ; in damnatis autem nulla virtus proprie dicta seu perfecta esse potest.

613. Corollarium. — Item remanet virtutes intellectuales secundum elementum formale, seu essentiam, quia subiectum earum, intellectus, est incorruptibile, et semper conservat species intelligibiles ex quibus dependunt virtutes intellectuales. Non autem secundum materiale, i. e. secundum imagines imaginationis quibus utimur in scientiis, nec secundum actus huius vitae, quia ad hos requiruntur imagines quae sine corpore esse non possunt. Et in hoc sensu ait Apostolus, I. Cor. XIII, 8 : scientia destruetur,*, scil. quoad modum operandi huius vitae, sed alium habebit actum.