Summa Theologiae Moralis, vol. I: De Principiis

S. Th. II-II, q. 27.

916. Virtus charitatis, sicut omnis amicitia, tendit ad amorem, non ad illum quo amamur ab aliis, sed quo alios amamus. Est enim amor benevolentiae ; et benevolentia plus vult amare quam amari. Unde

1) actus proprius charitatis est amare, qui « convenit charitati in quantum est charitas » ;

2) « magis convenit ei amare quam amari » : amare secundum se, in quantum virtus inclinatur ad proprium actum, amari per aliud, in quantum ipsa est etiam aliquid bonum amabile, et habet communem rationem boni ad quod amandum alii per actum charitatis moventur ; unde matres, quia maxime amant, plus quaerunt amare quam amari ;

3) magis laudabile et melius est amare quam amari, unde amici magis laudantur ex hoc quod amant, quam ex hoc quod amantur ; imo si non ament, vituperantur. Et quamvis meliores in quantum meliores sint magis amabiles, ex eo quod in iis est perfectior charitas sunt magis amantes.

917. Actus proprius et principalis charitatis est dilectio. — Haec non est simplex benevolentia qua solummodo bonum volumus, sed est amor benevolentiae et amicitiae, et ideo etiam includit unionem secundum affectum inter amantem et amatum, in quantum aestimamus illos quos amamus quodammodo ut unum nobis et sic in ipsos movemur et ipsis etiam bonum volumus (n. 844 et 846).

Dilectio itaque includit benevolentiam et addit unionem affectus et complacentiam. Unde benevolentia est principium amicitiae.

Non ergo sufficit maius bonum velle illis qui magis sunt diligendi, vel etiam ipsis magis benefacere effective, sed etiam oportet secundum affectum magis diligere unum quam alium, ita ut ex affectu maiori charitas procedat in maiorem effectum prout necesse fuerit.

918. Quomodo Deus est diligendus. — A. Deus est diligendus propter se : 1) ut causam finalem, quia non ordinatur ad aliud sed ipse est finis ultimus omnium ; 2) ut causam formalem, quia ipse est sua bonitas per essentiam ; 3) ut causam efficientem, nam bonitas ipsius a nullo alio, sed e contra aliorum bonitas ab ipso procedit. — At 4) non ut causam dispositivam seu materialem, nam propter alia disponimur ad diligendum Deum in se v. g. per beneficia ab eo accepta, vel per praemia sperata, vel per poenas quas per ipsum vitare intendimus. Et sic spes et timor ducunt ad charitatem.

B. Deus est diligendus immediata, et mediante ipso diliguntur quaecumque alia. Quamvis enim hic in terris non possit immediate et in se cognosci, ita tamen potest amari, quia amor tendit in rem amatam non prout est in cognoscente sed prout in se ipsa existit¹ ; et ideo in coelis charitas non evacuatur sed permanet.

C. Deus est diligendus totaliter : a) ex parte rei dilectae, quia totum quod pertinet ad Deum diligi debet ; b) etiam ex parte diligentis, quia homo debet secundum totum posse diligere Deum i. e. seipsum totum et omnia sua ad Dei amorem ordinare. — c) Non tamen potest diligi totaliter secundum comparationem diligentis ad rem dilectam, ita ut diligatur tantum quantum diligibile est, quia nulla creatura infınite diligere potest illum qui infinite est diligibilis.

D. Deus est summe diligendus ac sine modo et dilectioni eius nullus est modus imponendus, quia in dilectione Dei dari excessus nequit. Deus est enim finis ultimus et mensura ac regula suprema omnium actionum. Atqui nullus potest nimis adhaerere fini ultimo, nec regulae supremae, secus finis ultimi esset alius finis et mensurae esset alia mensura, et sic procederetur in infinitum ; sed quanto plus attingitur ultimus finis ac regula, tanto melius est. Ergo quanto plus Deus diligitur, tanto dilectio est melior².

919. Animadversiones. — Quoad meritum dilectionis docet S. Thomas : 1) dilectio amici, ex parte obiecti, est magis meritoria quam dilectio inimici qua melius est diligere meliorem ; at dilectio inimici utpote difficilior est signum maioris dilectionis Dei, quae tanto ostenditur fortior quanto ex ipsa facilius difficiliora ; charitas tamen ferventius diligit amicos quam inimicos quia sunt nobis propinquiores (a. 7).

2) Si separatim considerentur, dilectio Dei magis est meritoria quam dilectio proximi, nam haec non est meritoria nisi per priorem ; si vero comparentur dilectio solius Dei et dilectio proximi propter Deum dilectum, ita ut dilectionem Dei includat, sic dilectio proximi praeeminet (a. 8).

S. Th. II-II, q. 28, 29, 30, 45.

920. Tres sunt effectus interni charitatis :

1us est gaudium quod causatur ex dilectione, vel a) propter hoc quod bonum inest amato et in ipso conservatur, et sic gaudemus de immutabili bonitate Dei (gaudium amicitiae complens amorem complacentiae), vel b) propter praesentiam amati, et sic de Deo gaudemus plene in coelo, vel etiam in terris de ipsius in anima inhabitatione (gaudium concupiscentiae explens desiderium amantis).

Primum gaudium nullam habere potest tristitiam admixtam ; — similiter alterum gaudium in coelis, ubi erit omnino plenum quia nil desiderandum remanet, imo superplenum quia datur plus quam desideratur ; non autem nunc in terris, ubi ex ipso sequi etiam potest tristitia de illis quae repugnant perfectioni participationis boni divini et quae contraria sunt effectibus charitatis in nobis vel proximo.

Modo simili gaudere possumus de bonis nostris, et congaudere de bonis proximi.

2us est pax quae includit duo : a) concordiam seu unionem voluntatis nostrae cum voluntate aliorum : hanc facit charitas in quantum diligimus proximos ut nos ipsos ; ex quo fit ut homo velit implere voluntatem proximi sicut sui ipsius, et sic duae voluntates tendunt in unum ; b) unionem omnium appetituum nostrorum : hanc facit charitas in quantum diligimus Deum ex toto corde et omnia referimus in ipsum ; et sic omnes nostri appetitus in unum tendunt.

3us est misericordia quae definitur a S. Augustino, de Civ. Dei, l. 9 : « alienae miseriae in nostro corde compassio seu tristitia qua utique, si possumus, subvenire compellimur ». Quia enim amans reputat amicum ut seipsum, malum ipsius reputat ut suum, et ideo de hoc dolet ut de suo, et vult miseriam eius sublevare, sicut suam.

Gaudium et pax sunt actus secundarii charitatis, naturaliter et necessario consequentes dilectionem ; habent idem obiectum et motivum ac dilectio, unde non sunt habitus distincti. Misericordia autem est virtus specialis quia habet obiectum speciale, scil. miseriam alienam ex compassione ope nostra sublevandam, et specialem appetitum, scil. dolorem de miseria aliena, ratione moderandum ; porro miseria consistit in hoc quod homo patiatur quae non vult, i. e. malum quod sit ipsi aliquo modo involuntarium, et ita peccatum alterius etiam est obiectum misericordiae, quatenus illud quaedam mala adnexa habet quae sunt contra voluntatem peccantis, ut obligatio poenae, infirmitas, separatio a Deo, etc.

921. Animadversio. — Misericordia est virtutum omnium maxima, si spectetur in se, quia aliis dare et defectus sublevare maxime superioris est, et ideo propria est Deo, in quo non distinguitur ab amore gratuito seu charitate quam includit et extendit ad alios. At si spectetur quoad hominem habentem, non est maxima quia maius est coniungi superiori Deo, quod fit immediate virtutibus theologicis et mediate quibusdam aliis ; sed inter omnes virtutes quae ad proximum pertinent est maxima, quia supplex defectui in quantum huiusmodi est melioris (q. 30, a. 4). Sic est adnexa non solum charitati sed et iustitiae, et pertinet ad liberalitatem cuius est species (III Sent., d. 33, q. 3, a. 4, qc. 4.).

922. Donum Sapientiae correspondet charitati, utpote inter dona Spiritus sancti perfectissimum. Sapientia sumitur : a) pro virtute intellectuali naturali et acquisita qua homo prompte iudicat de omnibus per altissimas causas ratione cognitas ; b) pro dono supernaturali et infuso quo homo per causam altissimam supernaturalem, Deum, et regulas divinas, omnia potest ex connaturalitate iudicare et ordinare. Quod iudicium consequitur homo per Spiritum Sanctum (I Cor. II, 15 et 10), et ideo haec sapientia est Spiritus Sancti donum.

Sapientia residet in intellectu quia eius actus est iudicare ; sed causam habet in voluntate, scil. charitatem qua sumus connaturales rebus divinis, cum nos uniat Deo : proinde sapientiae est iudicare cum sapore, gustu, suavitate et delectatione. Unde sapientia non est in peccatoribus. Porro non tantum contemplatur divina sed etiam per divinas rationes iudicat de rebus humanis ; unde est speculativa simul et practica.

Ex praedictis patet eius definitio : Habitus divinitus infusus, quo mens redditur facile mobilis a Spiritu Sancto ad contemplandum divina, et ad iudicandum de illis, et de humanis secundum rationes divinas.

Sicut charitas secundum triformem hominum statum, tripartitur in charitate incipientium, et proficientium, ac perfectorum, quae non est specifica sed gradualis distinctio, conformiter triplex est sapientiae gradus.

« Omnes charitatem et gratiam gratum facientem habentes, donum sapientiae saltem secundum hunc primum eius gradum habent. Hic autem sapientiae gradus in duobus consistit. Primo in hoc quod per ipsum iudicat intellectus divinis potius inhaerendum quam rebus creatis atque caducis, dicens illud Psalmi graphi : Mihi adhaerere Deo bonum est. Secundo, quod per ipsum operationes suas humanas atque externas recte disponit ac regulariter secundum leges divinas, secundum divina praecepta sive consilia...

Secundus sapientiae gradus proficientibus competit, consistens in hoc ut propter spiritualem atque purissimam sapientiae suavitatem seu delectationem percipiendam et experiendam spernat et deserat homo universas carnis illecebras ac mundi delicias, atque in divinorum speculatione clara et sapida intellectum totis viribus stabilire conetur, ad angelicae conversationis limpiditatem conscendere satagens...

Tertius sapientiae gradus perfectis tantummodo congruit, et in eo consistit, ut intellectui nullus rei creatae cognitio sapiat, delectet vel placeat, nisi in quantum ad divinorum notitiam confert, sicque mens ipsa divinorum contemplationi totaliter infigatur ; ut ea prompte, sincere, subtiliter, dulciterque valeat contueri, passionibus tam scatis, exteriorique homine penitus reformato, ordinato ac rationis censurae ad nutum subiecto, quantum praesentis vitae fragilitas capit vel sustinet... »¹

Dono sapientiae tribuitur 7ª beatitudo : Beati pacifici quoniam filii Dei vocabuntur : 1) quantum ad meritum, nam pacifici sunt illi qui pacem faciunt vel in se vel in aliis, quod fit illos redigendo ad debitum ordinem ; atqui ordinare pertinet ad sapientiam ; ergo esse pacificum convenienter tribuitur sapientiae ; 2) quantum ad praemium, nam erunt filii Dei participando similitudinem unigeniti Filii Dei qui est ipsa Sapientia increata genita.

923. Animadversio. — Notentur verba S. Thomae, q. 45, a. 5 : « Quidam tantum sortiuntur de recto iudicio tam in contemplatione divinorum quam etiam in ordinatione rerum humanarum secundum divinas regulas, quantum necessarium est ad salutem ; et hoc multi deest sine peccato mortali existentibus per gratiam gratum facientem... Quidam autem altiori gradu percipiunt sapientiae donum et quantum ad contemplationem divinorum, in quantum scil. altiora quaedam mysteria cognoscunt et aliis manifestare possunt ; et etiam quantum ad directionem humanorum secundum regulas divinas in quantum possunt secundum eas non solum seipsos sed etiam alios ordinare ; et iste gradus sapientiae non est communis omnibus habentibus gratiam gratum facientem, sed magis pertinet ad gratias gratis datas quas Spiritus sanctus distribuit prout vult secundum illud I Cor. XII, 8 : Alii... »

S. Th. II-II, q. 31.

924. Beneficentia nihil aliud est nisi bonum facere alicui. Hoc autem est actus seu effectus externus charitatis ; dilectio enim includit benevolentiam, nam ille qui amat amicum ut seipsum, ipsi vult bonum sicut sibi ; atqui voluntas efficit ea quae vult quando potest ; ergo beneficentia ex actu dilectionis et benevolentiae consequitur ut effectus.

Benefacere quod est actus charitatis est facere bonum consideratum sub communi ratione boni, in quantum est bonum ; si autem bonum quod quis facit alteri consideratur sub speciali ratione boni v. g. in quantum est debitum, vel gratuitum, vel sublevans miseriam, sic beneficentia pertinet ad specialem virtutem v. g. iustitiae, vel liberalitatis, vel misericordiae.

Beneficentia non est virtus specialis, nam habet idem obiectum (et motivum) ac dilectio et benevolentia (bonum sub ratione boni), cuius est actus externus executivus. Beneficentia et benevolentia scil. non differunt nisi sicut actus interior et actus exterior, quia beneficentia est executio benevolentiae. Actus interior et exterior non requirunt diversas virtutes.

925. Benefaciendum est omnibus. — Cum dilectio charitatis se extendat ad omnes, etiam benefaciendum est omnibus, sine exceptione, pro loco tamen et tempore : non enim possibile est omnibus benefacere in speciali, semper tamen debet homo in praeparatione animi esse paratus ut benefaciat quibuscumque si tempus adesset. Inter eos tamen est ordo servandus, ita ut magis sit benefaciendum illis qui sunt nobis propinquiores vel versantur in maiori necessitate.

Quando beneficentia versatur circa necessitatem seu miseriam alterius, vocatur eleemosyna corporalis vel spiritualis. Hinc

S. Th. II-II, q. 32.

926. Eleemosyna (ex graeco : miseratio) est opus quo datur aliquid indigenti, ex compassione, propter Deum, i. e. opus indigenti ex commiseratione praestitum ad eius inopiam sublevandam. In qua definitione non sumitur, ut saepe solet, pro re data, sed pro actione dandi.

Est actus misericordiae a charitate imperatus. Probatur :

Exterior actus pertinet ad illam virtutem ad quam pertinet motivum proximum propter quod actus ponitur ; atqui motivum proximum ad dandum eleemosynam est ut subveniatur necessitati patienti, quod pertinet ad misericordiam ; misericordia autem est effectus charitatis ; ergo eleemosyna est actus charitatis mediante misericordia seu actus misericordiae a charitate imperatus ; quod dicitur in definitione : propter Deum.

Quodsi ordinetur ad alium finem, et ex alio motivo fiat, puta ad satisfaciendum pro peccatis, vel in cultum Dei, erit actus imperatus a poenitentia vel religione, etc.

927. Septem sunt eleemosynae spirituales quae ordinantur ad defectus animae, et septem corporales ad defectus corporis. Eleemosyna autem spirituales simpliciter praeeminent corporalibus : a) ratione rei exhibitae, scil. doni spiritualis quod est nobiliori corporali ; b) ratione eius cui subvenitur, scil. spiritus qui est nobilior corpore ; c) quantum ad ipsos actus quibus subvenitur proximo, quia spiritualis actus sunt nobiliores corporalibus. Per accidens tamen in particulari casu, praeferenda est eleemosyna corporalis, puta magis est pascendis fame moriens quam docendis.

Inter corporales sex exercentur erga vivos (Mt. XXV, 35-36, 42-43) : pascere esurientem, potare sitientem, vestire nudum, recolligere hospitem, visitare infirmum, redimere captivum ; et una erga mortuos (Tob. II, 3-10, XII, 12-13) : sepelire mortuum.

928. Ex iure naturali et divino datur praeceptum, faciendi eleemosynas corporales, quod est ex genere suo grave. — Probatur :

1) Christus, apud Mt. XXV, 41, dicit : « Ite, maledicti, in ignem aeternum... : esurivi enim et non dedistis mihi manducare » ; sed nullus damnatur propter omissionem alicuius quod non est praeceptum et quidem sub gravi ; ergo dare eleemosynam est in praecepto, et quidem gravi.

2) Cum dilectio proximi sit in praecepto, omnia illa praecepta sunt sine quibus haec dilectio non haberetur. Atqui dilectio proximi postulat non solum ut ipsi velimus bonum sed etiam ut illud ipsi procuremus, ad quod requiritur ut necessitati eius per eleemosynam subveniamus. Ergo eleemosyna est in praecepto. Prob. min. : Ius naturae postulat ut subveniamus proximo in necessitate, sicut volumus ut ipse in necessitate nostra subveniat nobis ; unde I Ioh. III, 18 : « Non diligamus verbo et lingua, sed opere et veritate ». (Deut. XV, 11 ; Prov. XXV, 21 ; Is. LVIII, 7 ; Ezech. XVIII, 7 ; Lc. III, 9 sq. ; I Tim. VI, 17 sq. ; Iac. II, 15 sq. ; I Ioh. III, 17).

929. Praeceptum eleemosynae oritur ex duplici capite : a) si adsit moralis facultas seu superfluum ex parte dantis, b) si adsit vera necessitas ex parte indigents. Ad quorum pleniorem intelligentiam, ordine charitatis non tantum distinguenda est triplex necessitas temporalis respectu indigents, de qua supra dictum est, n. 905 ; verum etiam triplex genus bonorum temporalium respectu illius qui eleemosynam est daturus :

1um genus est bonorum quae necessaria sunt ad sui suorumque quorum curam habet (parentum, uxoris, filiorum, etc.) vitae sustentationem : victus, amictus, et domicilium ; et haec dicuntur necessaria (absolute) ad naturam seu vitam.

2um genus est bonorum quae sunt necessaria (conditionate) ad statum, scil. ad decentem sui suorumque statum conservandum, habita ratione non quidem omnium quae accidere possunt, sed eorum quae prudenter timeri et exspectari possunt. Unde theologi in hoc genere includunt ea quae requiruntur ad famulos alendos, vel ad necessitates probabiliter occurrentes incrementi familiae, filiorum dotationis, morborum, senectutis, bellorum, etc., imo convivia et munera honesta ac liberalitates moderatas, iuxta statum, non tamen fastum et pompam exaggerata. « Huiusmodi necessarii terminus, ait S. Thomas, q. 32, a. 6, non est in indivisibili constitutus, sed multis additis non potest diiudicari esse ultra tale necessarium ; et multis subtractis, adhuc remanet unde possit convenienter aliquis vitam transigere secundum proprium statum ». Id itaque latitudinem admittit a stricte necessariis statui sine quibus status amittitur, usque ad decentia sine quibus non tam convenienter ageretur. Necessaria ad statum sunt superflua vitae.

3um genus est bonorum quae sunt statui superflua.

930. Principia. De quibusnam bonis facienda est eleemosyna. — Hac in re valent regulae sequentes^[1. Principia fundamentalia statuuntur a S. Thoma ; sed enuntiantur omnino generaliter, ita quod apud recentiores scholasticos magis determinate inveniuntur applicata. 2. Bona primarii ad hominum necessitatem ordinantur, unde ius privatum dominii non potest impedire hunc finem primarium. — In casu omnes tenentur in solidum ; unde 1) potest quis necessitates extremam indicare, et tunc etiam alii tenentur ; 2) si unus subveniat, alii eiuntur ; secus non dantes peccant omnes ; 3) si alii non dantibus, tenentur unusquisque solus. :

A. In necessitate extrema : 1° Non est danda eleemosyna de necessariis vitae, quia vita nostra et nostrorum est praeferenda vitae alterius, nisi ageretur de persona reipublicae necessaria, quia bonum commune est proprio praeferendum.

2° Adest obligatio gravis dandi de superfluis vitae et de necessariis ad statum, etiam cum magno incommodo, quantum necessarium est ad necessitatem tollendam : ordo charitatis postulat ut magis diligamus vitam proximi quam decentiam status nostri, quod est bonum longe inferius¹.

3° Attamen nullus tenetur id facere cum maximo incommodo, aut uti mediis extraordinariis et exquisitis quae communiter homines adhibere non solent, v. g. maximis expensis ad emendam pretiosissimam medicinam, procurandam operationem chirurgicam extraordinariam, mittendum in regionem longinquam, redimendum e proximo periculo mortis, quia illis non tenemur uti ad vitam propriam conservandam ; nec proinde aliquis e statu excedere tenetur vel eo magnam imminutionem pati, quod ceterorquin reputatur malum gravissimum.

B. In necessitate gravi : Adest obligatio gravis dandi de superfluis status, in quantum necessarium est ad necessitatem tollendam (prop. 12 damn.² ab Inn. XI), imo etiam de necessariis ad statum, quando id fieri potest sine gravi incommodo ; quia ordo charitatis postulat ut cum levi incommodo magno incommodo proximi subveniemus ; imo cum magno incommodo, si agitur de magna necessitate reipublicae.

C. In necessitate communi : 1° Adest obligatio de superfluis status aliquid dandi aliquando durante vita (Eccli. XIV, 13) quibusdam pauperibus, quia magis debemus diligere decentiam status proximi quam superfluum nostrum.

2° Attamen non adest obligatio dandi omnibus, neque praecise huic, vel illi, nec auferendi totaliter necessitatem, quia divites omnes obligantur, et si omnes elargiuntur aliquid superflui, satis subvenitur necessitatibus³.

3° Neque adest obligatio quaerendi pauperes, nisi adsit grave omnino dubium de necessitate extrema, vel nisi aliquis ad hoc teneatur ex officio, ut parochus : id enim esset onus grave, et ceterorquin ad illum qui necessitatem patitur, pertinet necessitatem exponere.

931. Obligatio eleemosynae est gravis ex genere suo ; unde certo obligat sub mortali in materia gravi, scil. in necessitate gravi de qua saltem loquitur Scriptura (Mt. XXV), et a fortiori in necessitate extrema. Imo etiam probabiliter in necessitate communi, tum quia locutiones Scripturae et Patrum indiscriminatim et sine restrictione inculcant gravem obligationem pauperibus subveniendi quam supponunt saepe violari, cum tamen necessitas gravis sit satis rara ; — tum quia, si non iuvarentur, aliqui inciderent in necessitatem gravem, et ceterorquin necessitates pauperum leves aggregatae constituunt grave malum pro societate, cui remedium est praestandum.

Quantum autem sit dandum ex variis circumstantiis pendet, nam necessitates non sunt semper eaedem. In ordinariis adiunctis sufficit dare, secundum S. Alphonsum, quinquagesimam partem seu 2 % reddituum, si ista pars sit superflua, et partem proportione minori, si reditus sint ingentes ; quamvis ista aestimatio censeri possit satis benigna. Qui ergo statueret nullas dare in necessitate communi eleemosynas, vel in istis esset notabiliter negligens, videtur peccare mortaliter ; quoodis tamen non daret parvam quantitatem debitam, non peccaret nisi venialiter ex levitate materiae.

At, licet quis stricte satisfacerit praecepto eleemosynae erga pauperes, semper tamen ipsi manet obligatio de religuis bonis superfluis bene et utiliter utendi ; quod pertinet ad virtutes liberalitatis et magnificentiae, vel etiam ad iustitiam legalem intuitu boni communis.

932. Corollaria. — Cum eleemosyna fiat translatio dominii :

A. Illi soli eleemosynam facere valent qui de rebus disponere possunt, scil. omnes qui dominium et liberam bonorum administrationem habent, — et etiam illi qui, sine dominio, administratione potiuntur : sic maritus e bonis quorum dominium vel ususfructus pertinet ad communitatem, imo de bonis propriis uxoris si eorum administrationem habeat ; superior quantum ad bona monasterii ; item tutores et curatores de bonis pupilli pro modicis eleemosynis quales ipse facere deberet ; alii omnes qui sub potestate sunt constituti, v. g. religiosi aut famuli, tantum in extrema necessitate proximi, vel si adest consensus explicitus aut tacitus aut rationabiliter praesumptus superioris aut domini, quem consensum non habent si contradicat. Hinc :

1) Uxor eleemosynas facere potest de bonis propriis si quae habeat de quibus ipsa disponere potest ; — item de bonis mariti vel communitatis sed de consensu mariti ; — imo etiam, in regionibus nostris, sine consensu e rebus domesticis modicas, non extraordinarias, eleemosynas facere potest iuxta suam conditionem*, quia id pertinet ad honestam sustentationem ad quam uxor apud nos ius habet ; nisi tamen in casu particulari dare tali vel tali prohiberet maritus. Quodsi omnino prohiberet, aliquando forsitan esset melius abstinere, ad vitandum indignationem mariti.

2) Filifamilias possunt modicas eleemosynas facere de bonis quae ipsis a parentibus absolute et non ad usum determinatum traduntur, nisi tamen expresse pater prohiberet.

3) Famuli non possunt sine certa licentia et haec, quia domini illam non solent concedere, non potest facile praesumi, nisi forsitan quando cibos qui supersunt et secus proficienter foras aut quod panem pro vero pauperes ; quodsi nihilominus faciant, per se tenentur ad restitutionem.

B. Eleemosyna a) de bonis iniuste acquisitis est illicita, nisi domino reddi non possint, aut pauper in extrema sit necessitate et aliter ipsi subveniri non possit ;

b) item de bonis simoniace acquisitis, quia omnis contractus simoniacus est irritus ab initio (can. 729) ; unde illa bona sunt restituenda ;

c) fieri autem potest de bonis licite acquisitis, sed per peccatum seu ex illicito, v. g. propter homicidium perpetratum vel meretricium exercitum ; at non est praeceptum.

C. Pauperes ficti peccant tripliciter : 1) contra veritatem ; 2) contra charitatem quia veris pauperibus subtrahunt eleemosynas ; 3) contra iustitiam quia dolo et fraude decipiunt ; unde donatio est invalida, et ideo restitutionem tenentur vel domino vel pauperibus de consensu praesumpto domini, nisi agatur de purissimis donis quorum motivum primarium non est egestas sed amor Dei et proximi.

933. Animadversiones. — 1ª Praecepto assistendi proximo in necessitate sufficienter satisfit dando mutuum, commodando v. g. equum donec revertatur dominus, vendendo dilata solutione, etc. si talibus modis necessitas tollatur, v. g. si proximus tantum egeat usu rei, vel si non sit ita absolute pauper ut nec in re nec in spe babeat aliquid. Attamen sic non satisfit praecepto dandi eleemosynam de superfluo, quod praeceptum tamen adimpleri potest etiam in aliis circumstantiis, dando aliis.

2ª Tenentur medici, advocati, alique officio publico fungentes pauperibus operam suam gratis impendere, si non appareat quomodo aliter eis subveniri possit.

3ª Pauperibus publice expositis qui signa extremae necessitatis videantur ostendere (v. g. ex nuditate, morbo, etc.) aut qui illam asserant (v. g. dicendo se 3 diebus ieiunasse), raro quis tenetur ex praecepto subvenire etiam de superfluis, tum quia forsain ad movendos spectatores ista necessitas exaggeratur, tum quia ab aliis iuvandi praesumuntur.

4ª Nullus obligatur (imo aliquando est illicitum) dare eleemosynam pauperibus labore nolentibus ; ne tamen hisce annumerentur illi qui ob laboris defectum in miseriam inciderunt. Quibus consultius esset laborem procurare aut subministrare ex quo viverent.

5ª In eleemosynis praeferendi sunt propinquiores ; nulli tamen possunt systematico excludi (nec infideles, nec peregrini, nec inimici), sive ex infirmitate sint pauperes, sive ex virtute propter Christum, sive etiam ex culpa praecedenti (si eleemosyna unicum sit medium subveniendi), non tamen si ex culpa actuali (Mt. V, 45 ; Prov. XXV, 21 ; Rom. XII, 20).

6ª De superfluis licitum est quaedam reservare ad statum paulo altiorem acquirendum, dummodo non reserventur omnia : decentia quidem postulat potest ut moderate et paulatim ad altiorem statum ascendamus, non autem ut omnia ad hoc reservemus, imo postulat ut quaedam ex magnificentia in eleemosynas elargiamur (prop. 12 damn. ab Inn. XI).

7ª Prohibitio mendicandi facta a magistratu civili non liberat ab obligatione dandi eleemosynam, quia non desunt alia media praecepto satisfaciendi, v. g. erogando pecuniam illis qui indigentium curam habent, aut bonis institutis vel operibus beneficentiae.

8ª Similiter soluto tributi ex quo pauperes iuvantur minuit obligationem dandi eleemosynam, sed non penitus eam extinguit, si tributum non sufficit ad extinguendam pauperum necessitatem.

9ª Etiam damnum avertendum est a proximo, si sine gravi incommodo averti potest, v. g. monendo illum cui imminet, aut causam depellendo.

934. Monita practica. — 1. Eleemosyna sit a) prudens, ad veros pauperes, non ad otiosos (II Thess. III, 10 ; Eccli. XII, 4) ; b) libens i. e. hilaris et benigna (II Cor. IX, 7) ; c) abundans ut pauperes etiam multi vere sublevemur (Tob. IV, 9) ; d) prompta ut sit opportuna, ne secus pauperes in abiectum cadant miseriam et in desperationem (Prov. III, 28) ; e) secreta et humilis (Mt. VI, 1-4) ; f) iusta ; g) ordine recto ; h) omnibus auxiliaris.

2. Confessarius non facile deneget absolutionem propter omissionem eleemosynae, quia poenitentes facile se putant excusatos, et quia pauci sunt qui nihil omnino dant pauperibus aut bonis operibus, et quia obligatio gravis in necessitate communi non certo adest.

S. Th. II-II, q. 33 ; De Virt., q. 3.

935. Septem sunt eleemosynae spirituales : 1) pro omnibus orare, de quo dicitur in tr. de Religione ; 2) remittere offendent i, de quo dictum est supra n. 898 ; 3) consolari tristem, et 4) portare onerosos et graves, quae pertinent potius ad eos qui in officio sunt constituti ; 5) docere ignorantem ; 6) consulere dubitanti ; 7) corripere peccatorem, de quibus hic dicendum, praesertim de ultima quae est praecipua et specialem difficultatem prae se fert.

936. Correptio peccantis alia est iudicialis, alia fraterna :

1° Illa adhibetur a) contra peccatum in quantum est malum pro aliis, praesertim pro bono communi ; b) et fit ad reparandum ordinem, c) per punitionem delinquentis ; haec est a) remedium peccati in quantum est malum ipsius peccantis, b) et fit simplicii eius admonitione, ac c) ordinatione ad eius emendationem.

2° Illa est actus iustitiae ; haec est praecipua eleemosyna spiritualis, unde est actus misericordiae imperatus a charitate.

3° Illa fit actione iuridica a superiore tamquam iudice ; haec fit a proximo ut a fratre ad bonum fratris, et si fiat a superiore, non fit ab ipso tamquam a superiore, sed tamquam a persona privata. Hinc definitur : admonitio proximi peccatoris facta a privato vel a quasi privato ut proximus emendetur ; aut cum S. Thoma, IV Sent., d. 19, q. 2, a. 1 : admonitio fratris de emendatione delictorum fraterna charitate procedens.

Media inter utramque est paterna, quae fit a superiore cum auctoritate, sed absque forma iudicii, ad emendationem et ad scandalum tollendum.

937. Ex iure naturali et divino datur praeceptum correptionis fraternae ex genere suo grave. — Probatur :

a) Ex S. Matt. XVIII, 15 : « Si peccaverit in te frater tuus, vade et corripe eum inter te et ipsum solum ; si te audierit, lucratus eris fratrem tuum » (cfr. Lev. XIX, 17 ; Eccli. XVII, 12 ; XIX, 13 sq. ; Lc. XVII, 3 ; Gal. VI, 1 ; I Thes. V, 14 ; II Thes. III, 15).

b) Ex ratione : Iure naturae et charitate subvenire tenemur proximo corporaliter indigenti ; ergo multo magis indigenti spiritualiter. — Ceterum debemus diligere proximum ; at dilectio proximi includit velle et praestare ipsi bonum ; ergo multo magis ab eo avertere grave malum, quale est certo peccatum mortale.

Praeceptum illud, sicut charitas, per se erga omnes obligat omnes, i. e. non tantum superiores qui corripere tenentur tum ex officio vel iustitia, tum etiam ex ordine charitatis quia magis idonei et subditis magis coniuncti ; at etiam obligat aequales, imo subditos et peccatores, licet hi multis ex circumstantiis excusentur, utpote ad correptionem non semper idonei.

Superiores sunt parentes, maritus, tutores, magistri et praeceptores, domini respectu famulorum, episcopi, praelati et parochi, confessarii respectu poenitentium, concionatores respectu audientium.

938. Conditiones ad correptionem fraternam requisitae. — Quinque sunt conditiones simul requisitae ut hoc praeceptum hic et nunc obliget :

1) Certa materia i. e. peccatum grave certe commissum, in quo praevidetur proximus relapsurus, vel in quo timetur moriturus, aut poenitentiam non acturus tempore debito.

Dicitur : peccatum grave, quia cum omnis correptio sit onerosa corripienti et leve saltem incommodum includat, per se et ordinario non obligat ad auferendum leve malum a proximo. Deinde requiritur peccati gravis notitia moraliter certa ob temeritatis propriae et offensionis alienae periculum ; quoadsi dubium sit, privatus non debet nec potest in vita proximi inquirere quia esset valde onerosum et aliis odiosum (Prov. XXIV, 15) ; secus aliquando superior qui aliorum curam et providentiam habet¹.

2) Necessitas i. e. probabilitas quod proximus se non sit sponte emendaturus et quod alius aeque idoneus eum non sit correpturus.

3) Utilitas i. e. fundata spes emendationis, seu probabilitas quod correptio non sit nocitura (v. g. impellendo ad nova vel graviora peccata) sed profutura sive statim, sive saltem post aliquid tempus. Cessante enim fine cessat praeceptum.

Hinc a) si correptio sit dubie profutura sed certo non nocitura, facienda est ;

b) si utilitas non sit probabilis sed dubia, ita ut aequaliter speretur emendatio et timetur nocumentum, per se et generatim omittenda est quia praeceptum negativum non nocendi magis obligat quam praeceptum affirmativum benefaciendi ;

c) attamen in tali dubio, per accidens et exceptionaliter est facienda, si praevideatur proximus in peccato moriturus, vel timeatur maius malum quod praecaveri debet, v. g. dehonoratio Dei, irreverentia religionis, scandalum vel damnum plurium aut reipublicae, imo damnum unius si sit maius vel magis timeatur quam damnum peccantis ; item si ex officio correptio sit facienda a superiore, qui etiam cum modica spe monere tenetur, ne disciplina enervetur aut scandalum aliis noceat.

4) Possibilitas i. e. quod fieri possit sine nimio incommodo corripientis, quale non est periculum alicuius indignationis quod fere semper adest.

Est autem incommodum tanto maius subeundum, quanto maior sit necessitas proximi (in extrema necessitate etiam cum periculo vitae), vel gravitas peccati, vel probabilitas fructus, vel obligatio corripiendi. Et quidem superiores etiam cum magno incommodo tenentur in necessitate gravi, imo cum periculo vitae si teneantur ex iustitia, uti episcopi, parochi, magistri ; aut cum aliquo magno detrimento, uti parentes, domini, maritus, magistri ; — e contra famuli et subditi raro tenentur cum facile dubia res sit in casu particulari.

5) Opportunitas i. e. quod tempus, locus et aliae circumstantiae emendationi convenientes hic et nunc adsint : praeceptum enim affirmativum non obligat pro semper, sed tantum in satis circumstantiis.

Non ergo semper adhibenda est statim, sed ad tempus opportunum est saepe differenda, cum fructus magis speratur ; imo interdum permitti potest reiteratio peccati ut ferventius peccator respiscat, si non speretur fructus immediatius. Quodsi immediatus speretur, fiat statim, si tollendum sit scandalum aliis nocium, vel si defendendus honor Dei aut proximi.

939. Modus et ordo in correptione servandus. — Correptio fraterna fieri potest vel convenienti sermone, vel factis aut signis aequivalentibus, vultum tristem exhibendo, sermonem ad alia divertendo, subtrahendo auxilium temporale, vel aliis modis quibus proximus aperte vel implicite monetur.

Semper tamen fiat magna cum prudentia et charitatis affectu, et quidem erga inferiores et aequales cum benignitate et amore (Gal. VI, 1), erga superiores cum humilitate et reverentia (I Tim. V, 1).

Ne contra iustitiam peccetur, laedendo famam proximi sine necessitate (Mt. XVIII, 15), prae scribitur ordo in correptione servandus : primo fiat secreto, idque saepius, quamdiu speratur fructus ; quodsi non prosit, adhibeantur unus vel duo testes ; et si nondum prosit, denuntiatio fiat superiori qui prius paterne corripiat, deinde, si necesse fuerit, etiam iudicialiter. At ordo ille mutari potest ita ut statim denuntiatio fiat : a) si delictum sit publicum, maiori parti communitatis notum vel brevi notificandum ; b) si praevideatur privata monitio non esse profutura, praesertim si necessitates correptionis urgeat, ut si peccatum sit in nocumentum communitatis aut religionis, vel in grave damnum tertii (v. g. infamiae, corruptionis aliorum) ; c) si emendato per superiorem praevideatur multo securior et fructuosior, modo superior sit prudens et discretus ; d) si aliqua lex denuntiationem imponat, ut pro confessariis sollicitantibus.

940. Omittere correptionem fraternam est peccatum mortale ex genere suo. Secundum S. Thomam, si quis praesumit de aliquo quod posset eum retrahere a peccato, et tamen propter timorem vel cupiditatem vel vercundiam absolute renuit correptionem facere, peccat mortaliter quia timorem, etc. praeponit fraternae charitati ; si quis autem ex his tantum efficitur tardior ad corripiendum, ita tamen ut si ei constaret quod fratrem posset a peccato retrahere, non omitteret, peccat tantum venialiter, quia non tollitur ratio finis, v. g. si esset negligens in considerandis circumstantiis et opportunitate in quibus corripere tenetur, vel culpabiliter existimans se ad id non esse idoneum.

941. Materia correptionis sunt sola peccata gravia commissa, et ideo non sunt :

1) Peccata committenda : haec enim sunt materia monitionis (consulere dubitanti), quae obligat iisdem in circumstantiis ac correptio.

2) Peccata materialia facta ex ignorantia invincibili vel saltem non graviter culpabili : haec sunt materia instructionis (docere ignorantem), quae etiam est de praecepto in iisdem circumstantiis ac correptio, non tantum ex reverentia erga legem sed etiam ex charitate, quia prava ignorantia eorum quae quis scire tenetur est malum a proximo auferendum sicut peccatum ; minus stricte tamen et saepe sub veniali tantum quia est minus malum. Hinc secundum plures probabile est privatos non teneri instruere alios quoad peccata materialia contra legem positive (divinam aut humanam) tantum commissa, quia haec non sunt intrinsece mala et ideo minoris momenti ; aliud esset si ex officio quis teneretur alios docere, vel si ex ignorantia oriretur damnum ignorantis, vel tertii, aut scandalum, aut irreverentia erga Deum vel religionem, etc.

3) Peccata venialia. Haec tamen per accidens possunt esse materia correptionis, instructionis vel monitionis etiam sub gravi aliquando faciendae, tum ratione effectus v. g. si ex ipsis sequitur periculum proximum peccandi mortaliter, vel magnum scandalum, vel aliud grave malum pro religione aut bono communi, ut perturbatio tranquillitatis in communitate, vel relaxatio disciplinae regularis in monasterio ; tum ratione officii, pro superioribus quia curam aliorum habent.

942. Instructio ignorantis est utilis et ideo, suppositis aliis conditionibus, facienda est generatim :

1) Si ignorantia sit vincibilis et graviter culpabilis, v. g. si quis non sit in bona fide sed dubitet, ut si interroget.

2) Si ignorantia brevi fiet vincibilis, ut si quis ignoret leges quae diu ignorari nequeunt, v. g. prima principia et primas conclusiones iuris naturalis, aut officia status obvia (sacerdotis, patris, iudicis).

3) Si ignorantia non sit graviter culpabilis, sed nociva ignoranti, v. g. si versetur circa necessaria ad salutem, vel inducat occasionem aut periculum proximum peccandi aut perseverandi in peccato, vel causa sit existimandi peccatum esse quod non sit, aut esse mortale quod est veniale.

4) Etiam si ignorantia sit invincibilis et favorabilis, sed monitio probabiliter sit profutura, saltem post tempus, nec timeantur graviora incommoda ut infamia pro aliis, scandalum, odia, rixae, v. g. e dissolutione matrimonii invalidii.

E contra generatim est omittenda propter maius malum, scil. si ignorantia non sit graviter culpabilis et

a) monitio sit dubie profutura ignoranti et aeque dubie nocitura (dubio positivo), quia magis praecavendum est peccatum formale quam materiale².

b) magis si probabiliter non sit profutura, nisi tamen maius damnum timeatur sive publicum (magnum scandalum), sive tertii (omissio restitutionis), sive ipsius ignorantis (prava consuetudo v. g. pollutionis difficulter vincenda) ;

c) maxime si certo non sit profutura ; nisi tamen silentium aequivaleat approbationi (v. g. si sacerdos vel praeceptor interrogatus aut videns fornicationem, pollutionem, furtum, taceat), vel nisi ex non monitione sequatur magnum damnum plurium aut publicum, quia bonum commune aut plurium praeferendum bono privato unius (ita per se sacerdos invalide consecraret aut docens errores, coniuges qui actum matrimonii exercent ita ut generationem impediant), non autem si sequatur damnum unius quia bonum spirituale ignorantis praeferri potest.

943. Animadversiones practicae. — 1. Cum conditiones requisitae ad obligationem correptionis fraternae raro adsint pro privatis (nisi sint familiariter coniuncti), hi raro ad correptionem tenentur, praesertim erga ignotos quorum indagatio est ignota, et ideo emendatio valde dubia. A fortiori ad eam raro tenentur scrupulosi qui ob defectum discretionis semper putarent ad alios corrigendos teneri, aut semper de hoc dubitarent, et saepissime imprudentias committerent.

2. Tenetur peccator se emendare ad correptionem : a) si sit superior, quia tenetur procurare ea quae necessaria sunt ad suum officium rite subeundum, inter quae est ipsius emendatio ; b) si aliis scandalo sit, quia tenetur abstinere a scandalo ; c) si proximus sit in peccato mortali moriturus, nisi ipse emendatus corripiat, quia videtur tunc gravis necessitas cui cum aliquo incommodo subvenire debet.

3. In communitatibus, collegiis, etc. plerumque expedit ut correptio fiat via denuntiationis ad superiorem : facile enim cognosceret ille qui denuntiaret, si prius privatim moneret, imo ubi de gravi damno communitatis (non unius vel alterius) agitur, nec possent absolvi convictores denuntiare nolentes.

4. Quoad denuntiationem apud superiorem notat S. Alphonsus :

a) Si certo constat fratrem perfecte emendasse peccatum occultum, nec ex eo ullum periculum relapsus vel damni ipsi aut alteri, non licet denuntiare patri vel praelato, nisi frater expresse in istam denuntiationem consentiat.

b) Non licet deferre delictum ad superiores mediatos, si superior immediatus potest per se corrigere, et nulla sit probabilis suspicio fore ut hic officio suo desit ; famae enim proximi, quoad eius fieri potest, consulendum est.

c) Superior, vi notitiae per privatam denuntiationem sibi ut a patre factam obtentae, non potest publice movere aut iud cialiter procedere, quia delictum non fuit sibi manifestatum ut iudici.