Summa Theologiae Moralis, vol. I: De Principiis

S. Th. I-II, q. 19, a. 3, 5, 6 ; Q. D. de Ver. 17, a. 2, 3, 4 ; in II Sent. d. 39, q. 3, a. 3 ; Quodl. III, 26, 27.

206. Notiones. — Conscientia debet esse recta. Iamvero duplex ratione obiecti seu conformitatis cum lege distinguitur conscientia : vera et erronea, prout rei veritatem dictat vel falsitatem. Vera scil. est illa quae ex principiis veris dictat aliquid in particulari esse licitum vel illicitum quod revera tale est, scil. quod est vere bonum vel malum. Erronea est illa quae ex falsis principiis, reputatis tamen veris, dictat aliquid in particulari esse licitum vel illicitum quod revera tale non est, v. g. malum esse quod secundum se est bonum vel indifferens, bonum esse quod secundum se est malum. Est erronea vincibiliter si morali diligentia vinci potest, sed voluntarie non vincitur, sive directe de industria, sive indirecte ex negligentia ; invincibiliter, si morali diligentia vinci nequit, vel quia aliquis de veritate inquirenda nullo modo nec in confuso cogitavit, vel quia

Summa Theologiae Moralis I. — 13.

veritatem sincere inquirendo, ad illam non pervenit. Quodsì conscientia erret ex errore qui antea fuit vincibilis, nunc est invincibilis, licet error antecedens fuerit peccatum et tanto gravius quo mala maiora ex ipso secutura fuerint praevisa, ipsum tamen actuale iudicium conscientiae est revera invincibile.

Iamvero quaeritur an utraque conscientia, vera et erronea, sit regula agendi et aliquo modo sufficiens recta. Ad quam quaestionem solvendam plures distinxerunt conformitatem negativam et conformitatem cum conscientia positivam, dicentes omnem conscientiam semper obligare ne contra eam agamus, non tamen semper obligare omne, scil. erroneam, ut secundum eam agamus : negative scil. contra nullam conscientiam licitum esse agere, non tamen semper requiri ut iuxta eam positive agamus. Sed illa distinctio generaliter est inutilis : qui enim non agit secundum conscientiam praecipientem et prohibentem sed non facit quod praecipit vel non vitat quod prohibet, eo ipso et contra conscientiam agit, quia facit quod prohibet vel omittit quod praecipit. Unde pari ratione per modum unius simul ad utrumque respondebimus.

207. Principium I. Conscientia vera est per se regula agendi, ita ut si sit praecipiens vel prohibens, teneamur ipsi conformari tum negative, non agendo contra illam, tum positive agendo iuxta illam.

Dicitur : a) per se i. e. ex natura sua, quia fideliter exhibet legem ut est in se, unde ligat absolute et in omni eventu, et ideo actus ipsi conformis est per se bonus ;

b) si sit praecipiens vel prohibens : si enim consulat aut permittat, contra illam agere non est illicitum quia non tenemur facere vel omittere quod nulla lege praecipitur vel prohibetur : consulentis enim ligat ut non contemnamus, non ut eam impleamus ; — at semper possumus agere iuxta veram conscientiam, imo et ius ita agendi habemus.

Probatur 1° ex Scriptura, Rom. XIV, 23 : Omne quod non est ex fide (uit goeder trouw, de bonne foi) peccatum est, i. e. qui non agit ex credulitate, persuasione, iudicio conscientiae peccat, uti communiter intellegunt Patres.

2° ratione : Conscientia, quia intimat et applicat legem, est regula proxima actuum humanorum, secundum quam mensuratur eorum esse morale. Sed conscientia vera recte applicat legem : est enim praeco fidelis. Ergo actus qui ab illa deficit, non est conformis legi sed est moraliter malus. Confirmatur : Conscientia vera est ipsa lex a nobis certo cognita et ad actum applicata. Atqui legem cognitam sequi tenemur. Ergo.

208. Principium II. Conscientia invincibiliter erronea est per accidens regula agendi, ita ut si sit praecipiens vel prohibens teneamur ipsi conformari tum negative, non agendo contra illam, tum positive agendo secundum illam.

Dicitur : a) per accidens i.e. non ex natura sua, quia non est conformis legi, sed ratione ignorantiae quae creditur ipsi conformis, unde non ligat in omni eventu sed sub conditione, si duret et quamdiu non deponatur ; et ideo actus ipsi conformis est per accidens bonus ;

b) si sit praecipiens vel prohibens : si enim consulat vel permittat, contra illam agere non est illicitum quia error invincibilis excusat a peccato ; non tamen habemus ius agendi secundum illam quia non datur ius sequendi errorem.

Probatur 1° ex Scripturis : Qui agit contra conscientiam invincibiliter erroneam non agit ex fide seu ex persuasione, ac proinde secundum Apostolum (ad Rom. XIV, 23) peccat. Quod magis patet ex contextu in quo Apostolus, loquens de esu ciborum qui per se mali non sunt sed a multis erronee habebantur immundi utpote a lege mosaica prohibiti, docet illos peccare qui revera putant esum illicitum, nam v. 14 dicit : Scio et confido in Domino Iesu quia nihil commune (i. e. immundum) per ipsum nisi ei qui existimat quod commune est, i. e. certus sum quod nullus cibus ex natura sua est immundus nisi pro illo qui putat esse immundum ; et v. 23 : Qui autem discernit, si manducaverit, damnatus est, quia non ex fide, i. e. qui de liceitate cibi dubitat, si manducaverit quod dubitat esse immundum, condemnatur quia non ex persuasione (bona fide) conscientiae egit ; a fortiori qui manducaret quod certo iudicaret immundum. — Similiter I Cor. VIII, 7 : Quidam autem cum conscientia usque nunc idoli, quasi idolothytum manducant, et conscientia illorum, cum sit infirma, polluitur. — Item ad Gal. V, 3 : Testificor omni homini circumcidenti se quoniam debitor est universae legis faciendae, i. e. qui falso putat circumcisionem sibi esse necessariam ad salutem, hoc iudicio conscientiae manente, tenetur consequenter ad observandam totam legem. Unde Christus Dominus docet errorem invincibilem excusare, non ita vincibilem (Ioh. IX, 41 ; XV, 24).

2° ratione : a) Si conscientia invincibiliter erronea aliquid proponit ut legem Dei, id accipitur ab errante ut ipsa lex ; si ergo ab hoc recedit, vult recedere a lege Dei et sic illam contemnit, et male agit. Sicut si quis falso crederet quod praeceptum legati esset imperatoris, contemnendo praeceptum legati, contemneret praeceptum imperatoris (a. 5, ad 1 et 2).

b) Actus humanus tendit in obiectum ut a ratione proponitur ; si ergo ratio errans aliquid proponat ut malum et homo id velit, facit aliquid quod iudicat malum, et sic fertur in illud sub ratione mali et vult malum. Et vice versa de bono. Confirmatur : voluntas est potentia caeca ; unde eius bonitas et malitia non pendet ab obiecto ut est in se, sed ut a ratione proponitur et eo modo quo proponitur (a. 5 ; Quodl. III, 27).

209. Principium III. Conscientia vincibiliter erronea non est legitima regula agendi. Etsi enim obliget ut illi praecipienti conformemur sub conditione, dummodo non deponatur, adest tamen obligatio illam deponendi si forsan sit causa agendi malum vel bonum praescriptum omittendi ; unde non possumus nec contra illam agere nec secundum illam^[1. Ne dicatur homo, in casu, necessario peccare, et esse perplexus necesse nescimus quid agat ut malum evitet. Nam, ut ait S. Thomas, q. 19, a. 6, ad 3 : « sicut in syllogisticis, uno inconvenientie dato, necesse est alia sequi, ita in moralibus, uno inconvenienti posito, ex necessitate alia sequentur, sicut supposite quod aliquis quaerat inanem gloriam, sive propter inanem gloriam faciat quod facere tenetur, sive dimittat, semper peccabit ; nec tamen est perplexus, quia potest intentionem malum dimittere. Et similiter, supposito errore rationis vel conscientiae,.

Probatur : 1° Qui contra talem conscientiam agit, facit quod iudicat malum et sic peccat ; — qui autem secundum eam agit, facit id quod recte non potest iudicare bonum, eo quod neglienter iudicavit de eius moralitate, et ideo se exponit proximo periculo formaliter male agendi ac temere operatur et male agit. Confirmatur : cum enim advertatulterius esse inquirendum de veritate, id voluntarie neglit ; unde deberet timere quod actio sua sit mala, et non potest habere securitatem de eius bonitate (Ioh. IX, 41 ; XV, 24).

2° Qui conscientiam vincibiliter erroneam non deponit, hoc ipso male agit, quia saltem indirecte malum quod operatur est voluntum, cum volita sit ipsa ignorantia (seu conscientia erronea) ex qua sequitur. Et sane ignorantia vincibilis non excusat a culpa ; ergo non excusat a culpa actuali, si actualiter est vincibilis.

210. Quaenam conscientia sit recta. — Plures rectam appellant solam conscientiam veram. Alii invincibiliter erroneam vocant rectam si sit conformis legi, uti fit si proveniat ex errore speculativo (v. g. conscientiam Iacob accedentis ad Liam quam putabat esse Rachelem), et non rectam si sit difformis a lege, uti fit si proveniat ex errore practico (v. g. conscientiam illius qui putat furtum esse licitum). Alii invincibiliter erroneam vocant rectam si logice deducatur ex principio falso, non rectam si illogice deducatur. Alii denique omnem conscientiam invincibiliter erroneam, utpote prudenter formatam, vocant rectam, non simpliciter, sed secundum quid (et respectu agentis seu quoad nos) in ordine ad agendum, quia est recta et legitima regula agendi : quamvis enim speculative sit falsa, practice tamen est vera et dictat verum practicum, scil. id quod vere est licitum hic et nunc, ac conforme ad appetitum rectum seu voluntatem honestam : verum scil. est in his circumstantiis id esse mihi licitum vel illicitum. A.v. dictamen talis conscientiae est ex recta

qui procedit ex ignorantia non excusante, necesse est quod sequatur malum in voluntate ; nec tamen est homo perplexus, quia potest ab errore recedere, cum ignorantia sit vincibilis et voluntaria ». — Similiter in Q. D. de Verit. 17, a. 4, ad 8 : « Dicendum quod ille qui habet conscientiam (vinc. erroneam) faciendi fornicationem, non est simpliciter perplexus quia potest aliquid facere quo facto non incidet in peccatum, scil. conscientiam erroneam deponere ; sed perplexus secundum quid, scil. conscientia erronea manente ; et hoc non est inconveniens ut aliquo supposito, homo peccatum vitare non possit, sicut supposta intentione inanis gloriae, ille qui tenetur eleemosynam dare, peccare evitare non potest : si enim dat ex tali intentione peccat ; si vero non dat, transgressor est ».

intentione agendi bonum et vitandi malum, quae est conformis principio superiori vero moralitatis : Bonum est faciendum, malum vitandum, et hoc modo conformis est legi aeternae Dei. Quod magis patebit verum ex tract. de Prudentia.

211. Corollaria. — Ex praedictis facile concluditur :

1° Conscientiam ligare : veram per se, et erroneam usquedum deponatur ; excusare autem conscientiam invincibiliter, non tamen vincibiliter erroneam.

2° Hominem habere ius absolutum sequendi conscientiam omnino veram, et hoc est libertas quae stricto sensu est libertas conscientiae. Quoad conscientiam invincibiliter erroneam, quamvis homo in foro interno eam sequi possit et debeat, non habet ad id vere et proprie ius, quod fundatur in relationibus obiectivis rerum, sed solum ius existimatum ; et praesertim non habet ius absolutum ut eam sequatur actu externo : auctoritas enim legitima potest non quidem punire illum qui probatur secutus dictamen conscientiae, sed impedire ne externo modo illud sequatur, v. g. Status catholicus exercitium cultus haeretici vel infidelis, quamvis adhaerentes non raro sequantur dictamen suae conscientiae.

3° Dari posse actum seu peccatum contra legem quod non sit contra conscientiam, quando haec ignorat legem, sed tunc actus non est formaliter sed tantum materialiter malus. E contra dari actionem seu peccatum formaliter contra conscientiam erroneam quod non est contra legem de facto existentem ; est nihilominus contra legem existimatam, unde quamvis non sit materialiter contra legem, est tamen contra ipsam formaliter, et est contra legem aeternam quae dictat non esse agendum contra id quod cogitatur praeceptum vel prohibitum. Omne denique peccatum formale contra legem est etiam contra conscientiam.

Hinc intellegitur conscientiam per accidens aliquo sensu plus obligare quam Dei legem : « Conscientia obligat non virtute propria sed virtute praecepti divini : non enim conscientia dictat aliquid esse faciendum hac ratione quod sibi videtur, sed hac ratione quia a Deo praeceptum est ; unde per accidens ex virtute divini praecepti obligat in quantum dictat ut praeceptum a Deo, et ideo conscientia plus obligat quam praeceptum divinum in cuius virtute ligat. Sicut patet si praeceptum regis non perveniret ad populum nisi mediante aliquo principe, si princeps diceret : hoc est praeceptum a rege, quamvis non esset verum, dictamen suum obligaret ut praeceptum regis » (II Sent. d. 39, q. 3, a. 3, ad 3).

4° Attamen conscientia pure erronea, seu erronea qua talis, per se obligare non potest, nam obligatio supponit legem non imaginariam sed existentem et subiecto applicatam. Hinc in casu conscientiae invincibiliter erroneae obligamur, non ex lege quae non est at quam erronee affirmat conscientia, sed ex principio superiori legis certo, seu ex lege naturali universali : Bonum est faciendum, malum est vitandum, quae vetat agere contra illud quod post diligentem considerationem existimamus bonum et a Deo praeceptum vel malum prohibitum. Unde talis conscientia est aliquo modo vera, scil. practice, quia verum est quod stante tali conscientia licitum sit secundum eam agere ; et est recta, utpote conformis intentioni rectae, quae ipsa est recta quia conformis principio superiori et ita legi aeternae.

Quod applicandum est omni conscientiae erroneae hic et nunc invincibili, etiamsi oriatur ex ignorantia antecedenter vincibili et culpabili, dummodo sit actualiter invincibilis qua non advertitur. Talis conscientia fuit culpabilis in causa, sed est regula legitima agendi hic et nunc, et actio ex ea sequens non est culpabilis in se, quamvis possit esse culpabilis in causa¹.

5° E contra conscientia vincibiliter erronea nullo modo potest dici recta aut vera, quia, deficiente inquisitione sufficiente, nequit agens sincere et in veritate iudicare actum esse bonum aut malum, nec sincere vult bonum agere et malum vitare. Haec itaque conscientia est simpliciter erronea.

212. Animadversio. — De modo dignoscendi et deponendi conscientiam erroneam ac de obligatione dedocendi illos qui in conscientia errant, sicut et de peccato agendi contra conscientiam, dicetur in tr. de Prudentia.