Summa Theologiae Moralis, vol. I: De Principiis

S. Th. I-II, q. 75, a. 1 et 2 ; De Malo, q. 1, a. 3.

461. Quomodo peccatum causam habet. — Peccatum 1° ex parte actus (elementi materialis) habet, sicut quilibet actus et quodlibet ens, causam agentem per se, scil. potentiam hominis, maxime voluntatem quatenus intendit aliquid bonum creatum ; 2° ex parte inordinationis (elementi formalis) habet causam eo modo quo negatio habere causam potest :

a) causam agentem per accidens : ad positionem enim unius effectus sequitur absentia alterius, et sic causa intendens positionem, per accidens est causa negationis consequentis, sicut ignis causando calorem consequenter causat privationem frigiditatis ; ita voluntas intendens bonum creatum legi oppositum simul producit privationem conformitatis cum lege huic bono adnexam, quam tamen non intendit sed quam causat consequenter, per accidens et praeter intentionem. Unde causa peccati per se ex parte actus, est etiam per accidens causa inordinationis ;

b) habet causam deficientem : in peccato enim non est mera negatio sed privatio ; quod autem in aliquo effectu esse debet, nunquam abesset nisi propter defectum alicuius causae ; voluntas ergo causat peccatum in quantum deficit a directione regulae rationis et legis Dei, i. e. in quantum illi non attendit vel illa non utitur. Nec iste defectus seu carentia regulae iam peccatum est (quamvis sit imperfectio physica), sed quod voluntas cum hac carentia ad eligendum et agendum procedat.

462. Peccatum habet quatuor causas interiores ex parte actus : duas proximas et immediatas, rationem et voluntatem, quae in omni peccato requiruntur ; duas remotas et mediatas, cognitionem sensitivam et appetitum sequentem, quando peccatum circa bonum sensibile versatur. Hoc in casu incipit (saltem ordinario) imaginatio et proponit appetitui sensitivo bonum delectabile, et statim eo ipso movetur appetitus in illud, rationem praeveniens et alliciens ut illud probet et iudicet bonum. Deinde ratio varia commoda et incommoda advertit huius boni delectabilis, etiam quod sit vel forte sit contra legem Dei. Ratio nihilominus deficiens a regula illud probare potest : tunc voluntas illi consentiendo complet et perficit (per delectationem, per desiderium, vel per opus) rationem peccati (Iac. I, 14-15).

463. Divisio quaestionis. — Peccatum itaque est a ratione male dirigente, ab appetitu sub ductu imaginationis inclinante, et a voluntate perficiente. Hinc dicemus :

1° de ignorantia quae est causa peccati ex parte rationis ;

2° de infirmitate seu passione quae est causa peccati ex parte appetitus sensitivi ;

3° de malitia ( seu contemptu) quae est causa peccati ex parte voluntatis.

Ita secundum illud Isidori, de Summo Bono, l. 2 : « Tribus modis peccatum geritur, hoc est ignorantia, infirmitate et industria ». Peccata scil. vocantur peccata ignorantiae, infirmitatis, vel malitiae, prout principalis ipsorum causa seu peccandi principium sit ignorantia, passio, aut malitia¹ .

(De Peccatis ignorantiae).

S. Th. I-II, q. 76 ; De Malo q. 3, a. 6, 7, 8.

464. Ex parte rationis causa peccati est ignorantia et inconsideratio intellectus, non quaecumque sed illa quae removet scientiam (sive universalem iuris, sive particularem facti seu circumstantiae) quae, si adesset vel plenior adesset, peccatum non fieret. Unde non est causa peccati per se, sed per accidens in quantum removet id quod peccatum impediret. — Quodsi aliquis ita sit dispositus ut sine ignorantia nihilominus peccaret, ignorantia non esset causa peccati : talis non peccat ex ignorantia vel propter ignorantiam, sed peccat cum ignorantia seu ignorans. Ita si ignorantia sit concomitans, vel etiam si sit affectata sed praecise ad liberius peccandum.

Ad omne peccatum, etiam ex malitia factum, requiritur ignorantia seu error in iudicio ultimo practico, quo ratio erronee iudicat talem actum illicitum hic et nunc esse sibi bonum¹ ; at peccata ignorantiae dicuntur illa quae proveniunt etiam a iudicio speculativo culpabiliter erroneo² .

465. Ignorantia peccatum esse potest (contrarium damnatum fuit in Coelestio et Abaelardo), non quidem secundum se : est enim malum intellectuale, non morale, sed ratione negligentiae praecedentis in addiscendo vel actualis in considerando (Lc. XII, 48 ; I Tim. I, 13). Non tamen omnis ignorantia est peccatum : ignorantia enim invincibilis quam aliquis repellere non potuit, non est peccatum, ut constat ex prop. 68 Baii, et 2 ab Alex.

VIII damn³ . ; ignorantia autem vincibilis est solummodo peccatum, si sit de iis quae aliquis scire tenetur, seu quae necessaria sunt ad dirigendos proprios actus et sine quibus non potest debitum actum recte exercere.

Unde ad peccatum non sufficit ut ignorantia sit voluntaria, sed insuper oportet ut sit culpabilis. Ad quod requiruntur tria : 1) ad hoc quod sit voluntaria 1) ut quis eam tollere potuerit i. e. ad illud media habuerit, et 2) ut ad illam aliquo modo adverterit ; ut autem sit culpabilis, insuper 3) ut quis obligatus fuerit ignorantiam impedire i. e. media adhibere ne ignorantia sequeretur : sic ignorantia scientiae medicae non est culpabilis pro agricola et advocato, sed pro medico.

Omnes autem scire tenentur a) articulos seu veritates fundamentales fidei, b) universalia praecepta iuris scil. Decalogi et Ecclesiae ; c) singuli autem ea quae ad eorum statum vel officium spectant, saltem ea quae communia sunt et saepe occurrunt.

Imo ignorantia potest esse peccatum speciale. — Ignorantia vincibilis 1) rei quam tenemur scire habitualiter vel ratione sui (ignorantia iuris) est peccatum speciale omissionis, a peccatis quae ex ea sequuntur diversum, quia ipsa ignorantia est moraliter mala in se, et quia peccans sic violat duo praecepta diversa.

Ita ut sim. si quis voluntarie ignoraret incarnationem vel adulterii malitiam vel quinque praecepta Ecclesiae, et ideo blasphemaret Christum, vel adulteraret, vel carnes manducaret, reus esset duplicis peccati.

E contra 2) ignorantia rei quam quis scire tenetur, non quidem permanenter et ratione sui, sed transeunter et propter opus hic et nunc ponendum (ignorantia facti particularis ut sim. circumstantiae actus) non est peccatum distinctum a peccato quod ex illa sequitur, vel cui exponit, quia non est mala nisi ratione effectus mali, et ideo peccans non agit nisi contra unum praeceptum et unam virtutem.

Sic negligentia inquirendi an dies praesens sit dies ieiunii (etiam si dies ieiunii non esset), quia ex eodem praecepto tenetur ieiunare et inquirere.

466. Principia. I. Ignorantia invincibilis et antece- dens per se totaliter excusat a toto peccato opus quod ex illa fit, quia reddit illud involuntarium (Gen. IX, 21) ; per accidens non omnino excusat si non est totalis sed partialis, quia solum ignoratur circumstantia quae cognita peccatum non fieret, et tamen scienter fit peccatum, ut sim. occisio hominis ab illo qui nescit esse patrem (Gen. XXXVIII). Unde excusat in quantum est ignorantia.

II. Ignorantia invincibilis et concomitans non omnino excusat : excusat a peccato opus externum quod cum ea fit quia illud reddit non voluntarium ; non autem excusat totaliter ipsum operantem, quia non aufert omnem voluntatem peccandi seu internum affectum ad peccatum, cum opus nihilominus fieret si non daretur ignorantia, ut sim. qui occidit inimicum, putans esse feram, cum nihilominus occideret si sciret. Talis ignorantia nec excusat scil. omnino, nec accusat.

III. Ignorantia vincibilis et consequens de his quae aliquis scire tenetur, si est causa peccati quod secus non fieret, non excusat a peccato totaliter opus quod ex illa fit, quia id manet voluntarium (cum ipsa ignorantia sit voluntaria), sed minuit illud quia illud reddit involuntarium secundum quid. Unde accusat, utpote voluntaria, et non excusat a toto sed a tanto, ut sim. vulneratio ex ebrietate.

IV. Ignorantia vincibilis sed affectata, et excitata praecise ad liberius peccandum, nullo modo excusat a peccato sed potius auget, quia provenit ex maiori voluntate peccandi. Unde simpliciter accusat.

(De Peccatis infirmitatis)

S. Th. I-II, q. 77 ; q. 9, a. 2 ; De Malo, q. 3, a. 9, 10, 11.

467. Ex parte appetitus sensitivi causa peccati est passio, qua homo movetur ad bonum sensibile vel a malo sensibili retrahitur, contra bonum seu ordinem rationis. Cum autem passiones sint quaedam animae aegritudines quae debilitant et impediunt usum rationis et voluntatis, peccata quae ex eis procedunt vocari solent peccata infirmitatis (Rom. VII, 23 ; Iac. I, 14).

468. Passio directe trahere aut movere voluntatem non potest, sed indirecte tantum. Et quidem

1° ex parte subiecti, per aliquam subtraktionem, distrahendo virtutem a voluntate : cum enim omnes vires ex anima tamquam ex una radice procedant, sequitur a) exercitium intensum unius potentiae diminuere vim agendi in aliis, et b) hominem, dum uni attendit vehementer, ad alia esse minus attentum. Unde quo intensius agat appetitus sensitivus, eo remissior fit vis vel impeditur motus voluntatis¹ ;

2° per contraritatem, ex parte obiecti seu boni quod ratio apprehendit, inclinando in bonum rationi contrarium : a) homini enim in passione videtur bonum quod non videtur ei extra passionem existenti, sicut amanti vel irato videtur bonum quod non videtur quieto, et sic passio saepe tendit in obiectum rationi contrarium ; praeterea b) passio importat vehementem apprehensionem imaginationis, qua indiget ratio in suo exercitio, et qua in casu inclinatur ut obiectum passionis praecipue consideret et approbet ac iudicet bonum. Unde fit ut iudicium rationis et consequentur voluntas saepe sequantur passionem et aliter agant ac si passio non esset² ;

3° per immutationem corporalem, aliquando corpus ita transmutando ut imaginatio a dispositione corporis unice pendeat, nec amplius ratione regatur, quo in casu totaliter ligat cognitionem rationis et impedicit eius deliberationem ac usum, et consequenter peccatum : ita plures propter abundantiam amoris et irae sunt in insaniam conversi.

469. Inordinatus amor sui est causa omnis peccati. — Etenim amare aliquem est ipsi velle bonum ; sed peccato aliquis inordinate vult sibi bonum ; unde peccatum procedit ex hoc quod quis se inordinate amat.

Bonum autem quod homo sibi inordinate appetit est triplex :

a) bona delectabilia secundum tactum seu sensum carnis, quae spectant ad conservationem individui et speciei, et horum inordinatus appetitus est concupiscentia carnis seu naturalis ;

b) bona delectabilia secundum apprehensionem imaginationis, ut sunt pecuniae, bona externa, splendor, fastus, ornatus vestium, etc., et horum inordinatus appetitus est concupiscentia oculorum seu cupiditas eorum quae exterius sensibus apparent et sic cognita placent ;

c) denique appetitus inordinatus boni difficilis seu ardui, et ideo excellentis, vocatur superbia vitae quae est appetitus excellentiae.

Haec tria sunt causa omnium peccatorum (I Ioh. II, 16) ; ad illa quoque reduci possunt omnes passiones quae sunt causa peccati : ad duo priora omnes passiones concupiscibilis, ad tertium omnes passiones irascibilis.

470. Principia. I. Passio quae totaliter ligat usum rationis, impedit deliberationem et libertatem ac proinde excusat a peccato, nisi voluntarie fuerit contracta in causa ut sim. ex ebrietate.

II. Passio antecedens et causa peccati non totaliter excusat a peccato sed illud minuit quia reddit minus liberum.

III. Passio consequens, utpote voluntaria et libera, nullo modo excusat nec minuit, sed vel est signum magnitudinis peccati, si ab eo procedit per redundantiam, vel illud auget, si directe eligatur et excitetur ad intensius peccandum ; ut dictum est in tr. de Act. Hum. n. 180³ .

(De Peccatis Malitiae)

S. Th. I-II, q. 78 ; II-II, q. 14 ; De Malo q. 3, a. 12-15.

471. Ex parte voluntatis causa peccati est malitia seu depravatio et perversitas (Ps. LI) qua voluntas, nulla ignorantia vel passione influente, ex seipsa malum scienter et de industria eligit (Iob XXXIV, 27), non quia malum ut malum vult, quod est impossibile, sed quatenus privationem boni spiritalis praefert absentiae boni temporalis, et minus bonum magis amat. Tunc voluntas dicitur malum agere non solum eligens sed ex electione, uti fit a) in ignorantia affectata quam eligit ad liberius peccandum ; vel b) in passione quam studioso excitat ad peccandum intensius ; vel c) in mala consuetudine voluntarie et libere admissa. Quae etiam in venialibus fieri possunt.

472. Peccata ex habitu malo fiunt ex malitia. — Cum enim habitus vitiosus sit libere acquisitus, si etiam in praesenti libere conservetur voluntate illum non retractante, homo qui non ex inadvertentia vel passione agit secundum habitum, sed suo habitu scienter et libere utitur, peccat ex malitia, quia agit ex voluntate confirmata in malo seu ex mala inclinatione voluntatis qua ista est firmata in malo. Tunc voluntas dicitur malum agere, non secundum habitum sed ex habitu. — Non tamen omne peccatum ex malitia est ex habitu ; sed homo potest etiam sine habitu de industria eligere malum (sicut angeli mali et primus homo fecerunt), sive ex praedispositione innata vel acquisita corporis, sive ex remotione prohibientis fidei, spei, timoris, etc.

473. Principium. Gravius est, ceteris paribus, peccare ex malitia quam ex passione (vel, a fortiori, ex ignorantia), quia 1) fit ex motu magis proprio voluntati, cum nullo modo ab impulsu ipsi extrinseco (qualis est passio) voluntas moveatur sed omnino ex seipsa ; « unde peccatum tanto magis aggravatur quanto fuerit vehementior malitia, et diminuitur tanto magis quanto passio fuerit magis vehemens » ; — 2) peccans ex passione, cum haec cito transeat, facile redit ad bonum propositum, peccans autem ex malitia saepe peccat ex habitu et ideo diuturnius ; — 3) peccans ex passione habet voluntatem ordinario ordinatam ad bonum : bonum enim proponit et quaerit sed aliquando recedit a proposito propter passionem ; peccans ex malitia autem male dispositus est quantum ad ipsum finem, quia habet firmum propositum peccandi. Finis autem in moralibus est primum principium. Unde peccans ex malitia peccat gravius quia defectus principii est pessimus, et periculosius quia non facile a peccato revocatur.

474. Specialis malitiae sunt peccata in Spiritum Sanctum. — Sunt illa quae directe fiunt contra bonum quod Spiritui Sancto per appropriationem tribuitur, scil. bonitatem et amorem Dei, et quidem ex malitia seu electione mali. Quod nomen ex Scripturis desumptum (Mt. XII, 31 ; Mc. III, 29, Lc. XII, 10), ibi designat illud Phrisaeorum peccatum quo miraculosa opera Christi, virtute Spiritus Sancti facta ut homines salvarentur et a malo retraherentur, ex malitia tribuebant diabolo ; quod est impugnare veritatem manifestatam et clare propositam et agnitam. A Patribus et Scholasticis tamen per analogiam extensum fuit ad designanda omnia peccata similia, quae malitiose contemnunt media a Spiritu Sancto concessa ad hominem convertendum et a peccato retrahendum.

Ad illa ergo requiruntur duo : a) ut sint ex malitia, i. e. non ex subito motu passionis (uti etiam fieri potest pro desperatione, odio Dei, etc.), sed ex sola voluntate seipsam deliberare ad malum movente. At id non sufficit, secus omnes qui peccarent ex habitu, in Spiritum Sanctum peccarent ; sed b) requiritur malitia specialis, ex eo quod quis contemnit et abiicit ea quae peccatum poterant impedire vel eius remissioni procurare ; quae media sunt effectus gratiae Spiritus Sancti in nobis, et ideo qui sic agit ex malitia, proprie peccat in Spiritum Sanctum. Sunt ergo illa peccata quibus homo per contemptum abiicit media ex bonitate Spiritus Sancti concessa quibus a peccato potuisset retrahi.

475. Sex a Scholasticis numerantur peccata in Spiritum Sanctum. — Homo enim retrahitur a peccato : a) ex parte divini iudicii, vel 1° consideratione misericordiae per spem, quam abiicit desperatio ; vel 2° consideratione iustitiae per timorem, quem tollit praesumptio illa qua quis sola misericordia Dei et sine meritis vel poenitentia vult obtinere gloriam ; b) ex parte donorum Dei, vel 3° agnitione veritatis per fidem, contra quam ponitur impugnatio veritatis agnitae, ut maiori cum licentia quis peccet ; vel 4° interioris gratiae auxilii, contra quod ponitur invidentia fraternae gratiae, dum aliquis dolet non de solo bono proximi sed de ipso augmento gratiae in animabus ; c) ex parte peccati, vel 5° inordinatione et turpitudine peccati, quae, movente gratia actual, ducunt ad poenitentiam, et huic opponitur impoenitentia, quae non est mera mors in peccato sed propositum non poenitendi ; vel 6° parvitate et brevitate boni quod in peccato invenitur, quae, movente gratia actual, inducit hominem ad hoc quod in peccato non firmetur, et huic opponitur obstinatio i. e. firmum propositum inhaerendi in peccato.

Odium Dei, quamvis de se sit peccatum maximae malitiae, inter peccata in Spiritum Sanctum non ponitur, quia est ipsis gravius, et quia aliquo modo implicite in omnibus continetur.

476. Peccatum in Spiritum Sanctum dicitur irremissibile : non quasi gratia Dei remitti non possit, nec quia de facto nunquam remittitur, sed est tale secundum naturam, quia directe excludit ea per quae fit remissio peccatorum, et includit dispositionem pertinaciae quae de se est permanens, et dum manet est obstaculum positivae resistentiae ad actionem gratiae divinae. Unde difficillime et rarius et solum quasi miraculose remittitur, quia, contemnendo dona supernaturalia ad remissionem necessaria, directe impugnat omnem ad Deum conversionem.

477. Animadversio. — Peccata malitiae quae sunt ex inclinatione habitus nunquam sunt prima, quia praesupponunt actus ex quibus habitus fuit causatus. Peccata in Spiritum Sanctum ordinario praesupponunt alia peccata, quia homo solet procedere ab imperfectiore et minore peccato ad perfectum et maius ; potest tamen aliquis propter libertatem arbitrii¹ , etiam in primo actu ex contemptu peccare in Spiritum Sanctum.

S. Th. I-II, q. 75, a. 3 ; De Malo q. 3, a. 3.

478. Causa exterior peccati est illa quae causam eius interiorem movet, sive voluntatem sive rationem sive appetitum sensitivum. Voluntatem nullus immediate movere potest nisi Deus, qui non est causa peccati sed illud permittit ; rationem homo et diabolus moverere peccatum suadendo ; appetitum sensitivum movet ut sim. obiecta exteriora in se vel in imaginatione apprehensa. Nihil tamen sic movet voluntatem ut necessario peccet.

S. Th. I-II, q. 79 ; De Malo q. 3, a. 1 et 2.

479. Peccatum, secundum elementum formale, in quantum est privatio, aversio et defectus, non est a Deo qui non est causa nisi entis, nec movere potest ad aversionem a seipso : est enim finis ultimus qui omnia inclinat ad se. Quod est de fide ex C. Trid. sess. 6, can. 6, et ex C. Araus. II, et Valentino, et Later. IV.

At secundum elementum materiale seu conversionem : a) in quantum est ens, est a Deo ut a primo ente per essentiam, et in quantum est actus, est a Deo ut a prima causa movente et applicante omnes alias ad agendum ; b) in quantum autem elementum materiali defectus coniungitur (seu in quantum est fundamentum privationis), non est a Deo sed a causa deficiente scil. libero arbitrio : actus enim peccati spectari potest inadaequate in quantum retinet aliquid de ordine rationis ad bonum, et sub hoc respectu non est malus sed bonus et est a Deo ; etiam adaequate, in quantum non habet satis de ordine rationis sed ab eo deviat, et sic est malus et non est a Deo sed a voluntate deficiente ab ordine. Sicut quidquid est de motu in claudicatione est ex virtute motiva animae, sed quod motui iungatur defectus claudicationis, non est ex virtute motiva sed ex indispositione tibiae : ita quidquid est de perfectione et actu in peccato, a Deo est ; quod autem ille actus sit cum defectu est ex libero arbitrio deficiente ab ordine rationis : Deus enim moveret ad actum perfectum si liberum arbitrium non esset defective dispositum¹ .

480. Deus non est causa peccati, ut definivit C. Trid. sess. 6, can. 6 : a) non causa directe et per se ut constat ex praecedentibus ; neque b) causa per accidens aut indirecte, licet peccatum posset impedire, largiendo motionem vel gratiam efficacem ad bonum, et aliquando non impediat, gratiam istam non concedendo vel et subtrahendo iis qui ponunt obstaculum : non enim tenetur dare talem gratiam et impedire peccatum, quod ceteróquem permittit secundum sapientiam et iustitiam (cfr. Ps. V, 5 ; Eccli. XV, 21 ; Rom. IX, 14 ; Iac. I, 13 ; Deut. XXXIII ; Sap. XIV, 9 simul ac XI, 25).

S. Th. I-II, q. 80 ; De Malo q. 3, a. 3, 4, 5.

481. Diabolus non est causa peccati nisi indirecte : a) per modum persuadentis, non quidem directe movendo intellectum quem non intendit illuminare, quia quanto magis illuminaretur tanto magis retraheretur a deceptio quam diabolus exoptat ; sed interius instigando seu operando in sensibus et imaginatione qua vult intellectum obnubilare, et movendo appetitum sensitivum ; b) aliquando exterius proponendo sensibus obiectum ut suave, iucundum etc., vel et visibiliter apparendo (I Thes. III, 5 ; I Petr. V, 8).

482. Omnia peccata suntne ex tentatione diaboli ? — Omnia peccata, licet indirecte proveniant a diabolo (I Ioh. III, 8), quatenus causa peccati originalis (ex quo ad peccatum proclives sumus), non tamen omnia proveniunt directe ab eius instigatione, sed vel a mundi i. e. peccantium sollicitationibus, vel ab ipsa natura hominis vitiata, vel a sola voluntate.

483. Tentatio dici solet solicitatio seu incitatio ad peccatum. Quae vox originarie et sensu lato idem sonat ac examen seu probatio : « tentare enim est experimentum sumere de aliquo » (I q. 114, a. 2), eo fine ut sciatur aliquid, et haec est tentatio probationis quae etiam tribui potest Deo, qui afflictionibus et mandatis extraordinariis fideles probat eorumque virtutem et constantiam explorat (Deut. XIII, 3), non ut ipse cognoscat quod sint sed ut homo ostendat (I Tim. VI, 9). In praesenti autem sumitur vox in sensu strictiore et agitur de sola tentatione seductionis, quae est incitatio ad peccatum sive interna sive externa : haec non est a Deo (Iac. I, 13), quamvis ipse tentationem permittat (I Cor. X, 13), sed provenit a corrupta nostra natura, etiam a mundo, maxime a daemone. Et potest esse gravis vel levis prout vehementer incitat voluntatem vel non ; eius autem vis pendet a natura rei, a vivicitate repraesentationis, ab intensitate appetitus.

Cum autem ex natura sua solum sit solicitatio ad malum, secundum se non est ipsum peccatum, sed potest esse causa peccati, accedente consensu voluntatis ; hinc statui possunt sequentia de ea principia.

484. Principium I. Sentire tentationem non est peccatum sed consentire : non sensus aut placentia, sed consensus et complacentia. Sentire i. e. intellectualiter conscientiam habere solicitationis, imo delectatione mali moveri et ita experiri et sentire (etiam facultatibus inferioribus) quod gratum sit et iucundum ; id non adhuc est peccatum ; sed voluntarie adhaerere malo ad quod sollicitet : solus enim actus liber ex consensu voluntatis est moraliter malus. Quod omnino certum est ex communi doctrina, quae ceteróquin probata invenitur ab ipso Conc. Trid. sess. 5, can. 5 et ex damnatione prop. 50 Baii.

Quod ut in praxi applicetur facilius, praestet in processu tentationis distinguere tria stadia. Est nempe :

a) suggestio seu sola repraesentatio, aut mera idea mali : simplex propositio mali per imaginationem et intellectum, et haec, quantumvis prava et diuturna, non est peccatum quia in ea voluntas nullam partem habet ;

b) delectatio indeliberata, ex suggestione orta in appetitu sensitivo vel et rationali qua tentatio placet : frequenter enim et connaturaliter ex suggestione, praesertim si sit vivida, intensa, aut diu continuata, oritur delectatio, imo impressio organica iucunda ac commotio sensibilis, qua quis afficitur erga obiectum placens : haec etiam, usquedum interveniat deliberatio rationis, nullum est peccatum, quia talis motus non est deliberatus nec liber ;

c) liber consensus voluntatis : postquam ratio percepit pravam suggestionem necnon delectationem in appetitu exinde ortam, eiusque malitiam, si voluntas utramque statim reicit, nullum est peccatum : hoc enim non est in solo intellectu, vel in appetitu sensitivo, vel in spontanea inclinatione appetitus rationalis, sed in voluntate libera quae malo adhaeret ; si autem ista delectationi libere consentiat vel in ipsa sibi complaceat aut eam admittat, probet aut retineat quia placet aut ei adhaeret, tunc aderit peccatum.

485. Principium II. Temere et absque iusta causa tentationem provocare vel ipsi se exponere est illicitum, plus minusve secundum gravitatem periculi.

Etenim tentatio aliquod periculum peccandi importat plus minusve grave. Sed periculo peccandi sine sufficienti ratione se exponere non est licitum (n. 177). Ergo et illicitum est se exponere tentationi absque iusta causa ; quae proportionata esse debet tentationis gravitati i. e. incitamento et periculo peccandi, spectato non solum absolute et in se, sed et relative ad diversa individua. Et quidem :

a) Graviter illicitum est sine ratione sufficienti libere se exponere gravi tentationi gravioris peccati, quae scil. proximum importat periculum peccandi graviter.

b) Licitum est ex iusta causa gravi se exponere tentationi gravi cum periculo proximo graviter peccandi, dummodo debitae cautiones adhibeantur ad periculum removendum et simul adsit fundata spes tentationem superandi.

c) Leviter illicitum est sine iusta causa levi se exponere levi tentationi peccandi graviter vel gravi tentationi peccandi leviter.

486. Animadversio. — Ad vitandas et vincendas tentationes adhibenda sunt opportuna remedia :

A. Ante tentationem : 1) vigilantia ad praecavendas multas et graviores (I Petr. V, 8 ; Mc. XIII, 37), ad quod oportet a) fugere occasiones, b) vitare otium et inutiles animi divagationes, ex quibus saepe periculosa oriuntur phantasmata, c) etiam facultates animae et passiones positive convertere ad res bonas, utiles, ac religiosas ;

2. oratio (Mt. XXVI, 41 ; VI, 13 ; Lc. XI, 4), ad quam requiruntur a) humilitas (Iac. IV, 6), b) fiducia (Phil. IV, 13) et c) fervor ;

3. quibus utiliter addi potest praxis meditationis ut sim. passionis Christi, novissimorum, praesentiae Dei, quae ad ferventius orandum et ad peccatum et occasiones fugiendum movemur.

B. In tentatione est resistendum : 1) statim et a principio, quando adhuc debilis est inimicus et facilior victoria ;

2. strenue et fortiter : si enim haesitantes fluctuamus, vel nonnisi molliter resistimus, audacior fit inimicus et acerbius impugnatur ;

3. perseveranter, usquedum plene fuerit devictus.

Ita a) orando, b) strenue laborando, c) cum hoste non altercando, d) animum convertendo ad virtutum opus, e) eumque avertendo a vitio.

C. Post tentationem finitam aut superatam expedit : 1) humiliter agere gratias Deo cui soli tribuenda victoria ; nec unquam concidere animo sed fiducialiter confugere ad misericordiam Dei ; 2) de consensu praestito aut negato non longius se examinare, ne nova tentatio provocetur ;

3. directori spirituali prudenti et pio graviores tentationes aperire, et consilium expetere.

S. Th. II-II, q. 62, a. 7 ; De Malo q. 13, a. 4, ad 19.

487. Homo est causa peccati : a) transmittendo originale, de quo agit Dogmatica ;

b) aliis suggerendi et suadendo actuale, quod fit * scandalo, scil. tum mundi (i. e. malorum hominum) perversis et falsis principiis, tum eius pravis operibus et exemplis quibus debiles trahit, et minis quibus timidos terret, tum bonorum exteriorum oblectamentis quae concupiscentiam excitant (Mt. XVIII, 7 ; II Tim. III, 1-10 ; Rom. XII, 2 ; I Ioh. V, 19 ; II, 16). Scandalum formaliter et praecipue est contra charitatem, et ideo specifice de eius malitia dicitur in tr. de charitate ;

c) aliis cooperando, quod fieri 9 modis potest (6 positivis et 3 negativis) : mandando, consulendo, consentiendo, laudando et vituperando, patrocinando, participando, non monendo, non obstandando, non manifestando. Qui metonymice solent vocari peccata aliena (I Tim. V, 22), quia scil. ab aliis committuntur, nobis tamen imputantur, quia aliquo modo sumus ipsorum causa quatenus ad ea ut auctores, adiutores, vel non impedientes cooperati sumus. Unde sunt aliena et propria simul, quia ab aliis commissa, ratione cooperationis nobis propria fiunt.

488. Cooperatio ad peccatum alterius est omnis concursus praestitus actioni malae alterius¹ .

A. Ratione modi quo fit : I. alia est proprie dicta et directe voluntaria quae fit actu positivo (6 priores modi) ; II. alia est improprie dicta et indirecte voluntaria quae fit omissione actionis impeditivae peccati ab illo qui impedire potest et ad hoc tenetur (3 modi negativi) : haec vocatur negativa, illa positiva.

Positiva est duplex : 1) late dicta quae fit per influxum moralem in voluntatem alterius qui actionem malam exequitur (ut eius voluntas ad peccandum moveatur vel quodammodo determinetur) : identificatur cum scandalo directo, quod non est mera occasio sed et vera causa moralis peccati alterius et fit iussione, consilio et seductione, petitione et consensu, laude, patrocinio morali ;

2. stricte dicta quae fit per influxum realem in ipsum effectum malum, adiuvando alterum ad illum producendum, seu partialiter causando cum altero principaliter agente actum vel effectum malum, quod fit participatione aut patrocinio reali (dicitur a) immediata quando cooperans exequitur cum principali agente ipsum actum peccati, ut sim. adiuvando furem in re aliena auferenda, ut si duo unam rem simul portando surripiunt ; b) mediata quando cooperans aliquid subministrat (materiam, facultatem, media) quod principali agenti inservit ad opus malum exequendum vel facilius exequendum, ut sim. scalam tradendo ad furandum vel furi aperiendo fenestram. Haec potest esse plus minusve proxima vel remota, prout medium subministratum ex natura sua vel ex circumstantiis plus minusve influat et maiorem minoremve connexionem habeat cum peccato principaliter agentis, ut sim. scalam tenere ascendenti aut infidelem praebere idolum dicitur proxima, scalam tradere aut materiam vendere ex qua idolum conficiendum, remota cooperatio.

B. Ratione intentionis dividitur in formalem quando cooperans consentit malae voluntati principaliter agentis et huius peccatum intendit (uti fit in scandalo directo) ; et materialem quando peccatum non intendit sed aliquid facit praevidens principaliter agentem eo abusurum esse ad peccatum perpetrandum. Eadem igitur actu potest pro diversa intentione esse cooperatio formalis vel materialis : ita caupo si potum alicui ministrat eo fine ut se inebriet, est formalis cooperatio ; sed materialis tantum si lucri causa potum praebet ei qui praevidetur sese inebriaturus² .

489. Principia. Cooperatio ad malum generatim est illicita quia est causam ponere effectus mali ; quod licitum esse non potest, nisi actio in se non sit mala, sed saltem indifferens, intentio sit recta, et aeque immediate producantur simul effectus bonus ac malum compensans (n. 173). Hinc :

a) Cooperatio formalis semper est illicita, quia non ex recta procedit intentione sed peccatum principaliter agentis intendit, et ideo semper est peccatum eiusdem speciei ac istud, tamquam consensus in illud eiusque approbatio.

b) Cooperatio immediata etiam mere materialis est illicita, quia non est actio indifferens sed mala, imo semper est peccatum eiusdem speciei ac peccatum principaliter agentis, quia est exequi cum illo ac facere ipsum opus prohibitum ; — nisi aliquando agatur de bonis fortunae in quorum ablationem consentire potest dominus.

c) Cooperatio mediata mere materialis, licet non semper et necessario, tamen per se et ordinario est illicita, quia est actus male sonans qui non est licitus nisi ob rationem extrinsecam cohonestantem : si enim effectus seu finis est malus et prohibitus, etiam media ad illum obtinendum per se et ordinario (nisi sit ratio excusans) erunt prohibita ; nam si voluntarie adhibeantur media, etiam effectus erit voluntarius in causa, si culpabiliter adhibeantur media, effectus erit culpabilis in causa. Quod est peccatum contra virtutem quae laeditur peccato principaliter agentis (licet non eiusdem speciei infimae), et simul contra charitatem quando, omittendo cooperationem, peccatum proximi possumus impedire.

d) Cooperatio mediata mere materialis per accidens est licita, si adsit ratio proportionate gravis³ . Ita iuxta regulam supra traditam de actione ex qua duplex oritur effectus : licitum est ponere causam in se bonam vel indifferentem, quae duplicem habet effectum aeque immediatum : unum bonum qui solus intenditur, et alterum malum, dummodo ratio habeatur agendi proportionate gravis (n. 173). Ex istis quatuor condicionibus, duae intermediae in hac cooperatione ex natura rei verificantur semper ; unde dicendum est hanc cooperationem esse licitam, si actio non sit in se mala, (quod non semper facile est determinare), et si adsit ratio proportionate gravis seu causa sufficiens cooperandi.

490. Ratio proportionate gravis seu causa sufficiens cooperandi adest, si finis seu effectus bonus, i. e. utilitas et necessitas agendi compenset effectum malum seu potius influxum in effectum malum : ita ut sim. si aliud medium desit, licitum est mediate cooperari ad peccatum alterius ob maius eius peccatum vitandum (sicut ebrietati ne blasphemet), et ad damnum proximi ob vitandum sive maius ipsius damnum sive damnum aequale proprium ; e duobus malis minus malum est est palcefferendum.

Hinc eo gravior requiritur causa quo gravior est cooperatio i. e.

a) quo peccatum ad quod aliquis cooperatur est gravius, tum in se tum respectu damni quod infert honori Dei, bono communi, vel tertio, ut sim. gravior causa requiritur ad cooperandum peccato iniustitiae quam alii, quia cooperatio non solum fit damno spirituali peccatoris sed etiam damno temporali tertii, item ad cooperandum homicidio quam furto ;

b) quo cooperatio est propinquior i. e. quo magis influit in peccatum alterius seu arctius cum eo connectitur, ut sim. gravior causa requiritur ad ordinandos characteres in imprimendo libro pravo quam ad praeparandas chartas, ad tendendum gladium occisionis quam ad materiam quae conficitur ;

c) quo probabilior est, te non cooperante, alterum non esse peccaturum, ut sim. maior requiritur causa ad vendenda arma, vinum, libros pravos, etc. si unica sit officina quam si multi sunt qui ista vendunt, ad carnes praebendas in paterna domo quam in taberna.

491. Regulae practicae speciales possunt itaque statui sequentes :

1ª Cooperatio proxima ad actionem quae bono publico sive religioni sive reipublicae graviter nociva est, propter nullum damnum a peccato mortali excusatur, quia est perversio ordinis : bonum privatum publico et communi bono anteponere.

2ª Si actio mala bono publico non graviter noceat, proxima ad eam cooperatio (praecipue si ad executionem peccati sit necessaria) non excusabitur nisi ob causam seu incommodum grave ; imo si cooperatio graviter damnosa sit tertio innocenti, requiritur incommodum valde grave scil. metus damni saltem aequalis.

3ª Cooperatio remota, si alter iam expeditus sit ad peccandum, excusatur ob causam levem ; nisi, negando consensum, posset peccatum impediri : tunc enim requiritur metus detrimenti notabilis.

492. Applicationes ad casus. — Ut doctrina supra exposita, et in re morali quotidianae applicationes, melius intelligantur, praestet illam quibusdam exemplis ex probatis auctoribus illustrare de mercatorum et famulorum cooperatione, quae ad plures materias spectat, et ideo magis convenit theologiae generali quam aliac applicationes quae ad speciales virtutes pertinent.

A. De cooperatione mercatorum : 1° Res indifferentes ex se ad malum non destinatas (chartas pictas, vinum, arma, cultella, carnes die veneris, ornatum muliebrem) vendere licitum est sola ratione lucri, etiamsi in genere praevideantur plures ipsis abusuri : cooperatio enim est sat remota nec abusus omnino impediri potest.

2° Si autem talis vel talis praevideatur in particulari abusurus :

a) venditio non est licita nisi ob causam gravi peccato proportionatam, quia cooperatio est proxima ; hinc licitum non erit ornatum vendere puellae ipso abusurae ad libidinem (aut potum se inebriaturo), etsi apud alios aeque emeretur ; nisi ad vitandum notabile damnum vel incommodum seu ob causam mediocriter gravem (recessum pinguis clientis, diminutionem emptorum, rixam gravem, veram blasphemiam) ;

b) Quando non vendendo peccatum praevidetur impediendum iri, causa requiritur longe gravior ; quare licitum non est, nisi forte ob gravissimam causam, vendere librum pravum innocenti qui secus non perverteretur.

c) Si denique alter sit abusurus in damnum tertii, requiritur metus damni aequivalentis, ut sim. licitum non est arma vendere occisuro nisi ad vitandum proprium mortem aut malum aequivalens, et vix unquam licitum erit res vendere illis qui eas post factam adulterationem vere nocivam aliis sunt divendituri, quia hoc est bono publico graviter damnosum.

3° Res non indifferentes sed ad malum usum, ex se vel ex institutione, destinatas et vix alium usum habentes, sicut venenum, imagines vere obscenas, medium abortivum, non est licitum vendere nisi constet abesse periculum abusus, vel nisi gravissima causa proportionata excuset.

4° Res quae de se ex propria natura alium usum non habent quam malum et quibus homo sine peccato uti non potest, vendere nunquam est licitum, uti sunt vestis theatralis manifeste turpis vel instrumenta destinata ad impediendum generationem, pharmacum unice ad abortum destinatum, insignia sectae massonicae ; nisi aliquem ad alium finem eas quaerere iisque non esse abusurum certo constaret.

B. De cooperatione famulorum : 1° Vestes porrigere, equum aut rhedam parare domino ad peccandum profecturo, ostium aperire concubinae, facem afferre, lectum parare, librum vel diarium afferre pravum, parare carnes die vetito, vinum apponere domino se inebriaturo, etc. licitum est sola ratione famulatus, quia sunt servitia indifferentia et cooperatio ad peccatum est remota.

2° Dominum comitari vel curru deferre ad locum peccati, ut sim. ad concubinam, licitum non est sola ratione famulatus vel lucri, sed accedere debet metus alicuius notabilis detrimenti (uti male tractari, e domo expelli, gravis rixa) quia cooperatio est propinquior.

Si autem comitatu famuli dominus animosior ad peccandum reddatur, alias non peccaturus, secundum S. Alphonsum l. II, n. 64, nunquam comitari poterit, secundum alios tamen potest propter maximum damnum. Et casus huic similes sunt : advigiliare dum dominus peccat cum amasia et illum admonere si quis interveniat ; — secreto informationes capere circa locum in quo talis puella solet conversari — pingere imaginem personae turpiter amatae — humerum praebere ascendenti ad non invitam.

3° Munera aut litteras amatorias concubinae deferre, secundum S. Alphonsum, l. II, n. 67, est illicitum quia, cum ad peccandum directe excitant, est intrinsece malum : est enim cooperatio ad peccatum domini et scandalum directum ad concubinam. Multi tamen auctores censent hoc esse opus indifferens quod tamen non erit licitum nisi ad vitandum grave damnum, quia cooperatio est sat propinqua ; at intrinsece malum esset scribere simul et deferre litteras amatorias valde turpes, aut illas coram tali persona approbare.

4° Humerum subiicere, scalam tenere, vi aperire fenestram ut dominus possit ad defl orandam virginem ascendere non erit licitum nisi ob metum mortis vel mali aequivalentis, quia cooperatio est omnino proxima et tertio innocenti maxime iniuriosa (cfr. Innoc. XI, prop. 51 damn.).

C. Specialiatim quod cooperationem famuli ad usuras : 1° Qui adiuvat usurarium solummodo in numerandis pecuniis, scribendis rationibus, aut in deferendo pignore, potest excusari ratione solius famulatus.

2° Non ita famulus qui nomine domini exigit usuras, quia exactio est cooperatio proximior ad peccatum usurarii, etiamsi amicabiliter exigat.

3° Quod si exigeret per vim aut minas, non solum peccaret sed etiam teneretur, deficiente domino, ad restitutionem.

S. Th. I-II, q. 75, a. 4 ; q. 84 ; De Malo, q. 8.

493. Unum peccatum potest esse causa alterius sicut unus actus humanus potest esse causa alterius. Hoc autem contingit tripliciter : 1° potest esse causa materialis alterius, in quantum subministrat et praeparat materiam alteri, sicut gula praeparat materiam luxuriae, et avaritia litigio, quia multiplicat temporalia bona quae litis materia sunt ; — 2° potest esse causa efficiens alterius : a) per accidens, in quantum removet gratiam, vel charitatem, vel verecundiam, vel submissionem, vel quodcumque aliud quod a peccato retrahit et illud impediret : sic ex ebrietate vel ira omnia peccata oriri possunt quia removent iudicii rationis quo homo a peccato cohibetur¹ ; b) per se, in quantum aliquo peccato ut sim. luxuriae, homo per modum inclinationis vel habitus disponitur ad actus similes seu peccata eiusdem speciei ; — 3° et praecipue potest esse causa finalis alterius, in quantum propter finem inius peccati, aliquis committit aliud peccatum, ut si quis furatur ad fornicandum. Et quia finis in moralibus dat speciem seu formam, sic unum peccatum etiam est causa formalis alterius, quia alteri dat formam : si enim quis furatur propter fornicationem, furtum est sicut materiale, fornicatio sicut formale (q. 75, a. 4).

494. Peccata capitalia sunt illa quae plerumque sunt plurium aliorum causa praesertim finalis, quia habent obiectum seu finem maxime appetibilem ; unde propter illum facile alia committuntur peccata. Vocantur capitalia a capite, quod metaphorice dicitur de eo quod est principium et directivum et quodammodo ductivum aliorum : sunt enim principium seu causa aliorum peccatorum, ut dictum est ; sunt directivia quia sunt eorum causa finalis : fine enim diriguntur actus humani. Unde capitalia sunt quasi duces, et vitia quae ex iis oriuntur quasi exercitus (q. 84, a. 3).

Peccata capitalia ergo non sunt maxima, cum plura alia sint illis graviora, ut sim. illa quae directe sunt contra Deum aut directe opponuntur virtutibus theologicis ; neque necessario sunt mortalia, etsi deliberate fiant, uti patet de ira et gula quae saepe sunt venialia.

495. Septem sunt capitalia peccata² , ut sequenti modo ostenditur : Peccata capitalia sunt illa quae fines habent valde appetibiles et ideo principales ad movendum appetitum³ ; movet autem aliquid appetitum directe per se et sic movet bonum ad prosequendum, aliud indirecte per aliud et sic movet bonum ad fugiendum, in quantum aliquis bonum refugit propter malum adiunctum.

Iamvero bonum quod homo maxime appetit potest esse :

1. excellentia laudis et honoris, quod est bonum animae, quod inordinate appetit inanis gloria ;

2. cibus et potus, quod est bonum corporis quo individuum conservatur, quod inordinate appetit gula ;

3. usus venereorum, quod est bonum corporis quo conservatur species humana, quod inordinate appetit luxuria ;

4. bona externa, quae inordinate appetit avaritia⁴ .

Bonum autem quod homo fugit propter malum adiunctum quod maxime timet, est

5. bonum spirituale proprium quod propter laborem corporalem adiunctum inordinate fugit acedia ;

6. vel bonum alienum quod impedit excellentiam propriam et ita est malum, quod inordinate fugit invidia ;

7. vel contra quod insurgit ira (q. 84, a. 4).

496. Superbia est initium omnis peccati, secundum Eccli. IX, 15, non tantum in ordine historico, quia Angeli et primus homo illius fuerunt rei, sed etiam ex natura rei, quia est causa finalis omnium peccatorum : omnia enim peccata ex illa possunt et nata sunt oriri, quatenus bona temporalia quae homo in aliis peccatis quaerit, potest velle propter excellentiam

quia id per accidens contingit ipsi peccato : « Unum peccatum ordinatur ad finem alterius dupliciter : uno modo ex parte ipsius peccantis cuius voluntas est pronior ad finem unius peccati quam alterius, sed hoc accidit peccatis. Unde secundum hoc non dicuntur peccata capitalia. Alio modo ex ipsa habitudine finium quorum unus habet quamdam convenientiam cum alio, ita quod in pluribus ad ipsum ordinentur... et secundum hoc oportet capitalia vitia assumere ». Q. D. de Malo 8, a. 1 ; cfr. I-II, q. 84, a. 4.

propriam quae est finis superbiae. Et quia finis est primus in ordine intentionis, et intentio executionem per media praecedit, recte dicitur initium omnis peccati. Superbia ergo est causa finalis omnium peccatorum, ac proinde non est peccatum capitale, a quo plura tantum vitia oriuntur, sed potius omnium capitalium causa, et mater et regina omnium vitiorum⁵ .

497. Avaritia est radix omnium peccatorum, secundum Ap. I Tim. VI, 10, seu causa, non quidem finalis (sicut superbia) sed dispositionis ad omnia, quia per divitias homo acquirit facultatem et facilitateam perpetrandi, et occasionem desiderandi quodlibet peccatum, eo quod ad habenda quaecumque temporalia bona potest per pecuniam iuvari, secundum illud Eccli. X, 19 : Pecuniae obediunt omnia. Unde est radix seu primum peccatum in ordine executionis, quia opportunitatem praebet et media dat omnia perpetrandi ; et ideo sicut radix alimentum praestat arbori, ita pecunia nutrit desiderium omnis peccati, et in hoc sensu quodlibet peccatum ex avaritia oriri potest⁶ .

Avaritia, in quantum est radix omnium peccatorum, non est peccatum capitale, sed in quantum insuper est causa finalis plurium, recte capitalibus annumeratur.

498. Animadversio. — Capitalia peccata non sunt illa, quae opponuntur fundamentalibus seu cardinalibus virtutibus, quia « non est eadem ratio originis in virtutibus et in vitiis. Nam virtutes causantur per ordinem appetitus ad rationem, vel etiam ad bonum incommutabile, quod est Deus ; vitia autem oriuntur ex appetitu boni commutabilis. Unde non oportet quod principalia vitia opponantur principalibus virtutibus » (a. 4, ad 1).

S. Th. II-II, q. 162, 130, 131, 132 ; De Malo q. 8 et 9.

499. Superbia est appetitus inordinatus excellentiae propriae¹ . Dicitur

1° appetitus, quia superbia residet in appetitu, nempe principaliter in voluntate, si excellentiam quaerit in spiritalibus rebus, secundario in irascibili qui tendit ad bonum sensibie arduum et excellens,

2° inordinatus : appetere excellentiam secundum se non est malum, at contra ordinem rationis est quod quis tendat supra id quod est, uti facit superbus : « habet enim hoc ratio recta ut voluntas uniuscuiusque feratur in id quod est proportionatum sibi » (II-II, q. 162, a. 1) ;

3° excellentiae : tum relativae, qua quis vult aliis praecellere, implicite saltem eos contemnendo ; tum absolutae, qua quis simpliciter vult excellere supra id quod est, etiam de aliis non cogitando ;

4° propriae : speciale obiectum a quo speciem accipit superbia est celsitudo propriae personae : non enim in tali vel tali materia sed communiter et in omnibus superbus se habet ut celsum. Superbia ergo appetit excellentiam quamdam universalem et per hoc distinguitur a praesumptione, ambitione et inani gloria, quae inordinate appetunt aliquam particularem excellentiam sive in operibus, sive in honoribus et dignitatibus, sive in fama et gloria.

500. Superbia de se contrariatur charitati et ideo est peccatum mortale : superbus enim se extollit supra id quod est, i. e. supra id quod sibi est a Deo praefixum, unde implicite saltem in superbia includitur contemptus Dei, quatenus Deo et regulae ipsius homo subiici nolitur. Hoc autem est averti a Deo, quod est contra charitatem.

qua ad Deum convertimur, et ideo secundum se est peccatum mortale. — Contemptus ille si sit explicitus, formalis et perfectus, ex intentione Deum contemnendi quia Deo et eius legi subici fastidit et excellentiae propriae videtur laesivum, semper est mortalis. Si vero sit implicitus autem, sine intentione Deum contemnendi, potest quidem esse mortalis, scil. in re gravi ; sed saepe est venialis non tantum ex indeliberatione sed etiam ex levitate materiae.

Iamvero, secundum Gregorium (Mor. l. 23, c. 4), quatuor modis ex parte obiecti specie diversis, committitur superbia : 1° aestimando bona quae aliquis habet a seipso non a Deo habere, vel ita agendo quasi aestimaret ea habere a seipso ; — 2° aestimando se accepisse illa a Deo sed propter merita propria, vel agendo ac si ita esset² ; — 3° tribuendo sibi bona quae non habet ; — 4° in bonis quae habet, volendo, ceteris respectis, illis praeferri plus quam decet. Duo priores modi, cum Dei contemptum formalem includunt, sunt peccatum mortale ; duo ultimi saepe tantum veniale sunt, nisi fiant cum gravi irreverentia in Deum, aut paratum reddant ad peccandum mortaliter, aut adsit gravis proximi contemptus vel notabile detrimentum.

501. Filiae superbiae. — « Illa vitia quae de se nata sunt ordinari in finem alicuius vitii capitalis, dicuntur filiae eius » (II-II, q. 132, a. 5). Omnia quidem vitia nata sunt in finem superbiae ordinari ; quaedam tamen, quia specialem excellentiam quaerunt, habent obiectum valde propinquum obiecto superbiae, et ideo immediate, proxime et frequentiis quam alia peccata ex ipsa oriuntur secundum rationem finis, et ipsi immediate deserviunt ; unde illa sola eius filiae vocantur. Sunt autem tria : 1) praesumptio quae est inordinatus appetitus excellentiae in operibus, scil. aggrediendo aliquid supra vires ; 2) ambitio quae inordinate appetit excellentiam dignitatis et honoris non debiti vel debito maioris ; 3) inanis gloria quae inordinate tendit in famam et gloriam i. e. in vanam excellentiae manifestationem.

Praesumptio, ambitio et inanis gloria de se sunt peccata venialia, quia non sunt contra charitatem, sed excessivus appetitus rei secundum se bonae vel indifferentis. Per accidens fiunt mortale (saepius inanis gloria), vel quia proveniunt ex causa mortaliter mala ut sim. ex affectu ad peccatum mortale ; vel quia ut effectus habent mortale peccatum, ut si fiant cum damno vel iniuria notabili proximi, aut si quis propter ea paratus sit committere peccatum mortale ; vel ratione materiae, ut si quis honorem vel gloriam ex mortali peccato quaerat (cfr. tr. de Fortitudine).

502. Inanis gloria est appetitus gloriae et famae inordinatus, i. e. appetitus gloriae vanae, seu vanae manifestationis et apud alios aestimationis de propria excellentia sive vera sive ficta. Quod fit tripliciter : a) quaerendo gloriam de re quae non est gloria vel tanta gloria digna, ut de re mala, falsa, ficta, fragili, de opibus, nugis, etc. ; b) quaerendo illam ab illis qui discernere non valent quid sit gloria dignum, ut sim. ab eo cuius iudicium non est certum ; c) quaerendo et non referendo gloriam ad debitum finem, nimirum ad honorem Dei vel salutem proximi aut utilitatem propriam.

Ex inani gloria septem vitia communius oriuntur, et ideo eius filiae vocantur. Inani enim gloria quaeritur propriae excellentiae manifestatio, quod fieri potest : a) directe : 1° vel verbis per iactantiam, qua quis de opere commisso gloriatur ; vel factis 2° per praesumptionem novitatum, qua quis novitates excogitat quae aliorum admirationem excitant ; et 3° per hypocrisim, qua quis bonum facit ut videatur bonus, quamvis non sit ; — b) indirecte aliquis quaerit manifestationem suae excellentiae, ostendendo se non esse aliis minorem, et hoc fit : 4° quantum ad intellectum per pertinaciam, qua quis adhaeret nimis suae sententiae ; 5° quantum ad voluntatem per discordiam, qua non vult a propria voluntate recedere ut aliis concordet ; 6° quantum ad locutionem per contentionem, qua clamose litigat ; 7° quantum ad factum per inoboedientiam, qua non vult exequi superioris praeceptum.