Summa Theologiae Moralis, vol. I: De Principiis

98. Complexio corporalis, quae multum pendere potest ab haereditate, et ab educatione mutationem subit, prima inter causas, quae magis remote influunt in liberum, enumerari potest.

1. Complexio corporalis (tempérament) est complexus illarum propensionum quae ex organismo cuique proprio ipsi competunt eiusque specialem indolem constituunt; cum autem nativae huiusmodi dispositiones propriis conatibus, educatione, et externis circumstantiis aliquo modo immutari valeant, character dicitur complexus nativarum propensionum quatenus propria voluntate et aliorum institutione immutatae sunt et aliquam firmitatem acquisierunt. Unde S. Thomas (c. Gent. II, 63): « Anima regit corpus et repugnat passionibus quae complexionem sequuntur: ex complexione enim aliqui sunt magis aliis ad concupiscentias vel iras apti; qui tamen magis ab eis abstinent, propter aliquid refrenans, ut patet in continentibus ». Complexio itaque liberi arbitrii exercitium minuit, sed non tollit; sicuti dictum est de passionibus et habitibus quorum causa est. Quod ceteroquin constat experientia propria et aliena.

2. Complexio corporis multum pendet ab haereditate qua a parentibus in filios traducuntur propensiones quae magis ab organismo pendent, et quidem non solum defectus physici aut corporeae vel sensibiles qualitates, sed et aptitudines mentales, imo morales propensiones quales sunt inclinationes ad iracundiam, ebrietatem, vitia carnis, suicidium, ita ut in plerisque regionibus, exempla allegentur familiarum in quibus quaedam virtutes aut vitia per multas generationes fuerunt transmissa.

Iamvero, licet quandoque a parentibus vitiosis traduci possit quaedam amentiae species quae penitus libertatem tollit, ordinario tamen manet usus rationis et libertatis. Contra hodiernos deterministas contendentes haereditatis lege perimi libertatem filiorum in quos propensiones traducuntur absque illorum consensu; tenendum est haereditariis propensionibus minui liberum arbitrium, quatenus illis obnubilatur ratio et vis voluntatis aliquo modo enervatur, prout diximus de passionibus et habitibus quibus haereditariae inclinationes ortum dare et ideo assimilari possunt. Nec solus existit influxus corporis in animam, verum etiam vicissim datur influxus animae in corpus.

3) Propensiones naturales quae ex complexione vel haereditate oriuntur, et ex charactere firmantur, educatione multum augentur et minuuntur. Influit educatio in liberum arbitrium tripliciter: principia inculcando, sive bona, sive mala, quae facile vertuntur in praeiudicia, aut principia bona inculcare omittendo; — exempla praebendo quibus indirecte intellectus paulatim inducitur ad approbandum id quod fit a pluribus, aut etiam directe voluntas ad consentiendum trahitur; — passiones denique excitando et dirigendo ad bonum vel malum (v. g. consiliis aut lectione librorum). Iamvero quoad principia inculcata applicanda sunt quae diximus de ignorantia, quae non semper reddit involuntarium simpliciter, si ipsa ignorantia est consequens; quoad exempla autem et passiones excitatas valent quae tradita sunt de passionibus, quae plerumque non tollunt sed minuunt libertatem.

99. Alia causa sunt status pathologici seu morbi animi, qui ita dicuntur, non quod ipsa anima seu spirituales facultates in se aegrotae esse possint, sed quia propter male affecta organa, in specie centra cerebri, et propter potentias organicas sensitivas, in actione sua impediuntur transitorie vel permanenter. Alii sunt mere functionales, absque laesione organi, et dicuntur psychici; alii organici, cum laesione organi, vocantur physio-psychologici. Distinguuntur¹:

A. Psychosae, quae habitualiter rationis usum perturbant, saltem in materia determinata, ita ut aegroti non sint conscii status sui abnormalis. Ita:

1) Dementia, quae est crescens mentis imbecillitas et hebetudo.

2) Phrenesis, cuius variae numerantur species. In ea falsa proferunt aegroti iudicia quae radicitus insanabilia sunt, quia perpetuis vel temporaneis hallucinationibus decipiuntur aut perturbatas habent consociationes imaginationis, ita ut eorum vita psychica vitae somniantium aequiparari possit.

Hinc in delirio, etiam si sit monomania seu hallucinatio ad unum argumentum circumscripta, liberi non sunt; per deliriorum intervalla nihil per se libertatem impedit.

B. Psychasteniae, quae iudicium practicum et voluntatem impediunt, sed ita ut infirmi conscii sint sui status abnormalis et psychicae debilitatis. Et quidem:

1) Obsessio mentem ita occupat ut obsessus quibusdam rebus cogitandis aut faciendis adstringatur. Iudicium practicum satis turbat, ita ut, si vehemens sit, saepius levi tantum culpae locus relinquatur, et vix in illis possit dari peccatum grave. Sed praeter obsessiones perpetuas, aliae sunt quae in quibusdam tantum adiunctis gignuntur; unde extra statum obsessionis tenentur infirmi praecepto 98 SUMMA THEOLOGIAE MORALIS

de fugiendis occasionibus morbidae excitationis ad inhonesta patranda, et si id libere violent, rei sunt. Ad obsessionem reducuntur phobiae, ideae fixae, scrupuli intensiores².

2. Impulsus caeci seu propensiones invincibiles in statu morbido esse possunt, sive immediate obtineant actum non deliberatum, sive frustraneam resistentiam vincant ita ut actus nihilominus eliciatur. Hinc alii sunt mere mechanici seu motivi, qui saepe sunt sine affectu, ut v. g. apud idiotam; — alii psycho-mechanici vel etiam mere psychici, qui fiunt cum distinctiore perceptione et fortiore affectu, ac saepe relinquunt partialem libertatem.

Omnes supponunt personam suggestibilem, nam passiva eius docilitas pendet ab intensitate cuiusdam phantasmatis quod motum insuperabilem sat facile gignit. Ita alii noscuntur ad mendacia, alii ad internas blasphemias, alii ad suicidium aut homicidium proni, alii ad furta, ebrietates vel incendia prout cleptomania, dipsomania, pyromania laborant; quibuscum tamen non sunt confundendi qui ex habitu sunt fures, ebriosi, mendaces, etc.: hi enim profecto non sunt abnormales, sed peccatores ex malitia.

Non facile dignoscitur utrum impulsus sint vere irresistibiles, sed ex omnibus adiunctis diiudicandum est utrum solummodo minuatur an tollatur libertas. Ultimum facile supponi potest a) si actio naturali concupiscentia explicari nequeat, b) si post actionem malam animus quietus et contentus manserit, c) si aliquid fiat quod quis ceteroquin omnino abhorreat; — non tamen semper tollitur libertas. Unde applicari possunt quae supra diximus de violentia, de metu et de concupiscentia.

3. Abulia reddit voluntatem impotentem ad volendum et ad imperandum efficaciter quod exoptatur, sive otiosa maneat, sive quasi invita, contra iudicia practica sua, quaedam facere vel relinquere cogatur. In 1° casu, infirmus saepe a quibusdam positivis officiis excusatur, quia libertas ad minus satis diminuta est; in 2° casu valent dicta de impulsibus.

Abulia tamen quandoque non est universalis, sed ad quosdam actus aut certa tempora limitatur. Insuper potest esse voluntaria et libera in causa, quando quis scienter et libere hunc statum induxit, v. g. sine sufficienti ratione voluntatem constanter abdicando.

C. Psychoneurosae seu deordinationes ipsius systematis nervei:

1. Neurasthenia est status pathologicus consistens in fatigatione habituali systematis nervei ex causa organica aut psychica; in quo nervi apparent debilitati et exhausti, ita ut agens, quamvis sui compos, maxima inconstantia laboret, multumque physice et moraliter deprimatur. Quare minuitur, quin tamen tollatur, libertas. Hinc infirmi satis facile excusari possunt quando, taedio cedentes, praecepta quaedam positiva, praesertim mere ecclesiastica, tamquam nimium onus, negligunt. Si vero, prae tristitia, quaerant turpes delectationes ad quas morbus ipse non impellit, per se peccare existimandi sunt.

2. Hysteria, quamvis de eius causa disputent, etiam secum fert deordinationem et perturbationem nervosi systematis, sed multo graviorem quam neurasthenia, quae in ingenti suggestibilitate morbida consistit, ex qua sensibilitas minuitur aut ad tempus extinguitur in quibusdam corporis partibus (anesthesia), dum in aliis multo intensior redditur (hyperesthesia) ; nascuntur quoque corporis motus plus minusve deordinati, necnon vividae hallucinationes aut vehementes passiones quae valde instabiles sunt, liberumque voluntatis exercitium, sicut rectum iudicium et sensum moralem, valde praepediunt. Quare hysterici facile se et alios decipiunt. Hinc in praxi, nonnisi ex circumstantiis, et ipsorum hystericorum declaratione, cognosci potest quanta libertas in ipsis maneat. Agitatio tamen hysterica (crise, accès de grande hystérie) cum plena responsabilitate et gravi reatu componi nequit.

3. Epilepsia gravior adhuc est, illa larvata seu recondita quae ad varia mira, turpia, atrocia patranda impellit: ad iniuriam inferendam, blasphemias, turpia colloquia, percussionem, homicidium, etc.; non quidem constanter, sed interpositis longioribus intervallis, quin infirmus horum omnium memoriam retineat. Agitatio seu crisis epileptica certo cum plena responsabilitate et gravi reatu componi non potest. Sed extra furorum tempora mens est sana, et perfecte libera; nisi aliquando accedat transitoria perturbatio psychica.

Praedictae perturbationes omnes, etiam si affectum aut voluntatem afficiunt, originem trahere videntur ex obnubilatione aut diminutione cognitionis intellectualis³.

Conspectu generali itaque, quantum ad status pathologicos, « casus in quibus imputabilitas tota manet, aut in quibus omnino tollitur, ut exceptiones veniunt considerandi. Generatim enim imputabilitas neque intacta manet, neque omnino tollitur, sed minuitur.

Haec propositio respicit actus qui ex abnormalitate procedunt, et non respicit actus qui extra abnormalitatis influxum, — v. g. circa alias materias vel in lucidis intervallis — ponuntur; ... insuper respicit imputabilitatem actualem, et nihil praeiudicare intendit de imputabilitate indirecta vel in causa, tum quoad ipsam abnormalitatem tum quoad abnormalitatis effectus. Haec autem imputabilitas negligi non potest.

Etiam in praxi — v. g. in directione — quamvis suaviter sit procedendum, haec imputabilitas excusationibus non est nimis minuenda...

Quoad curam, inspecto statu abnormalitatibus laborantium, munus sacerdotis, medici, amicorum et familiae, et eorum omnium collaboratio determinari debent. Quoad hanc collaborationem, attendatur ne fiducia aegrotantis uni ex indicatis personis, noceat fiduciae quam infirmus praesertim erga sacerdotem et medicum habere debet. Contra, optandum est, ut v. g. amici quibus aegrotans confidit, operam dent, in quantum fieri potest, ut fiducia medico et sacerdoti semper crescat.

Attendatur etiam ne adsint « remedia » (consilia, suggestiones, etc.) opposita, ita ut eorum actio mutue infirmaretur aut practice nullam haberet efficaciam. Ideoque, interrogando medicum vel familiam vel prudenter ipsum aegrotantem, cognoscat, in quantum fieri potest, sacerdos, quid medicus senserit et statuerit. Etiam amici et familia aptas habeant indicationes. Ita omnes, positivo et optimo modo, sanationi adlaborare possunt⁴. ».

100. Tertia causa est somnus hypnoticus. Iste a) in statu perfecto seu profundo, libertatis exercitium valde minuit imo, quamdiu perdurat, fere tollit, nisi forsan quoad res quibus persona est omnino opposita; — b) in statu imperfecto levioris somni, libertas minuitur; — c) quoad suggestiones autem postea in statu vigiliae adimplendas, res disputatur: schola enim Nanceiensis contendit hypnotisatum, etiam in hoc casu non posse moraliter suggestioni resistere, dum schola Parisiensis asserit non penitus tolli sed solum minui libertatem.

In praxi itaque sedulo et caute interrogari debet hypnotisatus ut, ex ipsius testimonio, dignosci possit utrum et quantum in actione perficienda aliquatenus liber fuerit. Possunt tamen actiones quas in hypnosi patratur, liberae esse in causa, quando libere suam voluntatem abdicavit, et somno hypnotico consensum praebuit, praevidens huiusmodi actiones suggestas iri vel huic periculo se exponens.