Summa Theologiae Moralis, vol. I: De Principiis

S. Th. I-II, q. 18, a. 2, 3, 4, 10.

138. Notiones. — Postquam diximus de ultimo fundamento, ac primo principio obiectivo moralitatis, consideranda veniunt principia immediata quae dicuntur fontes moralitatis ; scil. elementa actus humani ex quibus immediate fit ut sit conformis regulae et bonus, vel ab ipsa difformis et malus, et quidem magis vel minus. Sunt obiectum (fons primarius), et circumstantiae (fons secundarius) quarum praecipua est finis, quia maxime influit in actum.

A. Obiectum in praesenti consideratur 1) non ut totum elementum obiectivum seu complexus omnium circumstantiarum, sed in sensu proprio ut distinctum a circumstantiis : est id quod primo et per se attingitur ab actu, seu materia (res vel persona) circa quam versatur, id in quod primario et per se ex natura sua tendit ; unde idem est ac finis intrinsecus¹ ;

2. non secundum esse physicum, sed secundum esse morale i.e. prout est conforme vel difforme regulae rationis.

B. Circumstantiae secundario attinguntur ab actu tamquam accidentia quae afficiunt et determinant actum humanum in suo esse constituturo. Aliae afficiunt actum humanum secundum esse physicum, et istae sunt indifferentes (v. g. quod quis furetur mane vel vespere) ; aliae secundum esse morale, quod augent vel minuunt (v. g. quod furetur multum vel parum) : hae vocantur morales, ad quas solas hic attendimus.

C. Finis hic intellegitur non finis operis seu intrinsecus, qui idem est ac obiectum, sed finis extrinsecus operantis et adiunctus « quo agens movetur ad opus ».

Cum autem ratio non sit determinata ad unum, sed ad omnia possit primo et per se tendere, hinc idem potest esse obiectum respectu unius actus et tantum circumstantia respectu alterius, et quidem : a) esse morale potest esse circumstantia actus spectati secundum esse physicum, v. g. quod res sit aliena vel deposita in loco sacro est circumstantia quantum ad actum sumendi, sed est substantia furti vel sacrilegii ; b) imo circumstantia unius actus potest esse obiectum et substantia alterius actus : sic non est circumstantia respectu furti quod sit res aliena sed quod sit sacra, quamvis haec non sit circumstantia quoad sacrilegium.

139. Animadversio. — Obiectum (similiter finis et circumstantia) potest considerari dupliciter : physice et materialiter in esse entis, prout est aliquid in rerum natura, et sic semper est bonum (bonitate naturae seu entis) ; — vel moraliter et in esse moris, prout est obiectum talis actus et prout ab operante attingitur, et sic potest esse bonum vel malum moraliter. Dicitur :

1. Quoad elementum obiectivum : prout est obiectum talis actus humani seu ad talem actum habet debitam proportionem vel non, i.e. prout subest regulae rationis et huic conforme est et moraliter bonum, vel difforme et malum, quod talis res vel persona tali actu attingitur. Sic obiectum furti non est res aliena in se et physico spectata sed quatenus regula vetat ne ipsa auferatur domino ; obiectum temperantiae non est cibus in se spectatus sed quatenus conforme est rationi quod sumatur quantitate necesse sit. Hinc :

a) Obiectum physice bonum potest esse moraliter malum et vice versa. Ita, licet Deus et peccatum secundum se sint obiectum bonum vel malum, tamen Deus ut odio habendus est obiectum malum, peccatum destruendum est obiectum bonum rationi conforme.

b) Obiectum physice unum et idem potest esse bonum vel malum moraliter, ut rem alienam rapere vel restituere, hominem amare et odisse.

c) Idem actus secundum esse physicum potest esse diversae speciei secundum esse morale : sic dare pecuniam est donatio si fiat in gratiam, eleemosyna si ad miseriam sublevandam, solutio si ad debiti extinctionem, restitutio si ad iniuriae recompensationem, recompensatio si propter meritum ;

d) Actus physice idem potest esse moraliter bonus vel malus prout a diversis subiectis, vel ab eodem sed diversis temporibus fiat, v. g. actus fornicationis et actus coniugalis, esus carnis feria 5ª et 6ª, occisio hominis a latrone vel milite.

e) Actus eiusdem speciei physicae possunt esse diversae speciei moralis, v. g. cognoscere mulierem suam vel alienam, amor Dei et vini, virtutis et vitii ; e contra actus eiusdem speciei moralis possunt esse speciei physicae diversae, v. g. amor et desiderium eiusdem obiecti.

2. Quoad elementum subiectivum: prout ab operante attingitur, i. e. cognoscitur tamquam conforme vel difforme cum regulis, seu prout obiectum et eius moralitas cognoscitur a conscientia operantis tamquam conformis vel difformis rationi. Fieri enim potest ut obiectum in se malum sit et tamen ex ignorantia invincibili putetur bonum : sic si quis accipiat rem alienam quam putat esse suam erit actus formaliter bonus ; et vice versa, ut si quis putet hodie ieiunandum et non ieiunet, erit actus formaliter malus.

Quae omnia praedicta etiam valent de circumstantiis et de fine.

140. Principium I. Obiectum moraliter consideratum dat actui moralitatem i.e. bonitatem vel malitiam, et quidem fundamentalem, principalem et primariam.

Dicitur : 1) fundamentalis, quia actioni intrinsece et essentialiter inest, sicut obiectum sine quo actus esse non potest ;

2. principalis, quia dat actui moralem speciem qua ab aliis distinguitur ;

3. primaria, quia concipitur ante omnem aliam quae ex circumstantiis provenit et etiam hisce mutatis perseverat. Sic in furto rei sacrae ob vanam gloriam, malitia ex obiecto seu iniustitia est prima et fundamentalis ; malitia ex circumstantiis sacri et finis dicitur secundaria et accidentalis.

Probatur 1) ratione: Illud est bonum quod habet plenitudinem essendi sibi debitam, malum si non habet totum esse quod habere debet. Habet autem aliquid esse ac proinde bonitatem primo ex eo quod ipsi dat speciem, scil. ex sua forma, v. g. homo generatus ex eo quod sit animal rationale ; e contra malitiam principalem et fundamentalem si non habet esse speciei quod habere debet, v.g. si loco hominis generetur monstrum. Atqui actus humanus habet speciem ex obiecto moraliter considerato, ut a forma. Ergo ex obiecto convenienti habet bonitatem et quidem primariam et fundamentalem ; item malitiam si non habet obiectum conveniens quod habere debet.

Prob. minor : Actus humanus est motus seu tendentia ad obiectum moraliter consideratum, ut ad terminum. Atqui omnis motus habet speciem ex termino ut a sua forma, quia est ad terminum ut potentia ad actum. Ergo actus humanus habet speciem ex obiecto moraliter considerato, ut a sua forma.

Quod sic breviter contrahi potest : Omnis res habet esse et bonitatem (et ideo malitiam) fundamentalem ex sua specie. Atqui actus humanus habet speciem ex obiecto, quia est motus ad illud ut terminum. Ergo actus humanus, sicut in ordine physico ita in ordine morali, ab obiecto quo terminatur suam speciem habet.

Hinc 2) in Scripturis et in doctrina Traditionis saepe affirmatur bona esse facienda, mala quaecumque vitanda ; quod ad minus intelligendum est de iis quae sunt bona vel mala ratione materiae. Ita v.g. Ps. XXXIII, 14 : Diverte a malo et fac bonum; Prov. III, 7 : Time (i. e. cole) Deum et recede a malo; Is. I, 16, 17 : Quiescite agere perverse, discite bene facere. Quibus alludens ait princeps apostolorum, I Petr. III, 10-12 : Qui vult vitam diligere et dies videre bonos, coerceat linguam suam a malo et labia sua ne loquantur dolum; declinet a malo et faciat bonum; inquirat pacem et sequatur eam; quia oculi Domini super iustos et aures eius in preces eorum; vultus autem Domini super facientes mala.

Unde Christus iuveni interroganti : « Quid boni faciam ut habeam vitam aeternam? » (Mt. XIX, 16), respondet (v. 17-19) : « Si vis ad vitam ingredi, serva mandata ;.... Non homicidium facies, non adulterabis, non furtum facies, non falsum testimonium dices. Honora patrem tuum, et matrem tuam, et diliges proximum tuum sicut teipsum » ; quae praecise mala vel bona sunt ex obiecto.

141. Principium II. Circumstantiae morales qua tales actibus humanis dant bonitatem et malitiam, sed secundariam et accidentalem.

Dicitur : a) circumstantiae morales, quia non considerantur in se et physice, sed moraliter i. e. 1) quantum ad hunc actum prout conforme vel difforme sit regulae rationis ut actus cum hisce circumstantiis ponatur ; et 2) prout id cognoscitur ab agente.

b) qua tales, quia tribuunt quandoqueo etiam primam et essentialem bonitatem vel malitiam, ut si opus ex obiecto indifferens bonum fit ratione circumstantiae, v. g. bibere moderate ; sed tunc circumstantia primo et per se est intenta et fit obiectum seu id quod primo attingitur.

c) moralitatem secundariam et accidentalem, quia circumstantiae ut tales superveniunt actui in suo esse et specie morali constituto.

Probatur 1) ratione: Plenitudo essendi et bonitas in rebus non habetur tantum ex eo quod ipsis dat speciem, sed etiam secundario ex supervenientibus accidentibus, v. g. in homine ex figura, virtute, colore, etc., quorum si desit aliquid quod esse debet, vel si adsit aliud quod non esse debet, secundum hoc res erit mala. Ergo etiam in actibus humanis plenitudo essendi et bonitas non tota consistit in specie quae provenit ex obiecto, sed secundario additur ex convenientibus accidentibus quae sunt circumstantiae ; quod si aliqua debita desit vel indebita adsit, secundum hoc erit actio mala.

Confirmatur : Circumstantiae possunt importare habitudinem convenientiae vel disconvenientiae ad regulam rationis sicut ipsum obiectum, v. g. non solum disconveniens est furari sed etiam furari in loco sacro, non solum conveniens orare sed etiam orare genibus flexis. Ergo.

Hinc 2) in Scripturis, Christus (Mc. XII, 41-44) ipse declaravit pauperem viduam quae dedit duo minuta, plus dedisse quam divites qui multa faciebant, quia de penuria dedit.

Et 3) ex Traditione scimus in confessione declarandas esse circumstantias peccati speciem mutantes, vel ita aggravantes aut minuentes ut de veniali faciant mortale aut vice versa (quod definivit Conc. Trid. sess. 14, c. 5, can. 7). Nulla autem huius rei esset ratio si malitiam non augerent aut minuerent.

142. Principium III. Finis extrinsecus et adiunctus qua talis et moraliter spectatus actibus humanis dat bonitatem vel malitiam, sed secundariam et accidentalem.

Dicitur 1) finis extrinsecus : finis enim operis seu intrinsecus est idem ac obiectum ; unde agitur de fine extrinseco et accidentali qui ab operante obiecto es additus².

2. qua talis : finis enim quandoque indult rationem obiecti moralis et dat primam moralitatem, ut si quis actum indifferentem agat ob bonum finem vel malum, aut actum ex obiecto bonum unice propter solum finem extrinsecum ;

3. moraliter spectatus, i.e. in quantum est rationi conforme vel difforme ut talis res tamquam finis intendatur et talis actus tamquam medium eligatur ad illum obtinendum.

Probatur 1) ratione: Res quae pendet ab alio, non solum habet plenitudinem essendi et bonitatem ex specie et accidentibus, sed etiam ex comparatione ad causam a qua dependet ; sicut autem esse dependet a causa efficiente et specie, ita bonitas maxime a causa finali. Atqui actus humanus dependet a causa efficiente et finali. Ergo praeter bonitatem absolutam quam habet ex esse et specie, habet bonitatem relativam ex fine si habet finem debitum, et malitiam si non habet.

Confirmatur. Finis dicit conformitatem vel difformitatem ad rationem, v. g. non solum rationi conforme est dare eleemosynam, sed etiam dare in satisfactionem peccatorum ; sicut rationi repugnat non solum furari, sed etiam furari ad se ine briandum. Ergo fieri non potest quin bonitatem influat finis, si sit bonus, et malitiam, si sit malus.

Hinc 2) in Scripturis Christus ait : « Attendite ne iustitiam vestram faciatis coram hominibus ut videamini ab eis... Lucerna corporis tui est oculus tuus. Si oculus tuus fuerit simplex, totum corpus tuum lucidum erit. Si autem oculus tuus fuerit nequam, totum corpus tuum tenebrosum erit » (Mt. VI, 1, 22-23). Quae de prava intentione quae mentem obcaecat ac placentiam Dei in operibus tollit sunt intelligenda ; dum intentio recta quae omnia dirigit, Deo placet et ab eo retribuitur. Unde v. 33 dicitur : « Quaerite ergo primum regnum Dei et iustitiam eius ; et haec omnia adiicientur vobis ». Et Apostolus monet, I Cor. X, 31, ut omnia fiant in gloriam Dei.

143. Corollarium. — In actu humano itaque quadruplex bonitas inveniri potest : una secundum genus prout est actio, quia quantum habet de actuu et entitate tantum habet de bonitate (physica) ; alia est secundum speciem i. e. secundum obiectum conveniens ; tertia est secundum circumstantias quasi secundum accidentia quaedam ; quarta secundum finem quasi secundum habitudinem ad bonitatis causam (a. 4).