Summa Theologiae Moralis, vol. I: De Principiis

S. Th. I-II, q. 6, a. 1 et 2.

53. Voluntarium, ex Aristotele, Ethic. III, c. 1, est id quod procedit a principio intrinseco cum cognitione finis. Dicitur:

1. id i.e. quodcumque, sive actus, sive ipsius omissio, sive effectus ex alterutro procedens;
2. quod procedit, scil. quocumque modo, sive immediate sive mediate, sive directe sive indirecte: qui enim causam ponit, vel, quando debet ponere, omittit, vult et causat effectum quem praevidet inde secuturum;
3. a principio intrinseco i. e. a potentia et inclinatione propria illius quod operatur;
4. cum cognitione finis seu boni: cum principium agendi sit duplex, efficiens et finale, illud proprie ab intrinseco procedit, quod habet principium intrinsecum efficiens et finale, ita ut non solum moveatur sed se moveat in finem; unde ad voluntarium requiritur non tantum ut sit a proprio principio efficiente ex inclinatione naturali, sed etiam a praevia aliqua cognitione finis ex inclinatione intentionalis, qua ens agat propter bonum cognitum. Hinc ut aliquid sit totaliter voluntarium, debet secundum omnes circumstantias cognosci; quodsi una ignoretur, secundum hanc non erit voluntarium, ut si quis occidit hominem, nesciens esse clericum, reus est homicidii, non sacrilegii.

Differt ergo voluntarium: a) a naturali, cuius principium efficiens est intra, non autem finale, uti motus cordis, vitae vegetativae, qui fiunt sine cognitione finis; b) a violento, cuius principium est ab extrinseco, renitente subiecto, ut si quis contra voluntatem ab externa vi trahatur; c) a volito simpliciter: hoc enim est obiectum intentionale, sed non realis effectus voluntatis ab ipsa procedens ut a causa, id in quod voluntas tendit affective, sed quod non procedit ab ea effective, id quod vult sed non causat; sic pluvia agricolae est volita sed non voluntaria, item mors naturalis inimici de qua aliquis gaudet: omne siquidem voluntarium est aliquo modo volitum, sed non e contra¹ ; d) a permissivo, quod neque est voluntarium seu a voluntate procedens, neque volitum tamquam eius obiectum, sed tantum non impeditur ab illo qui potest sed non debet: sic propter iustas rationes et maius bonum Deus vel gubernator non impediunt peccata quae tamen ipsis displicent et ab ipsis non fiunt.

54. Divisio voluntarii secundum cognitionem finis. — Cum voluntarium procedat ex cognitione finis, hinc secundum diversam cognitionem finis, diversum est voluntarium: 1° Cognitio finis est materialis seu improprie dicta quando cognoscitur id quod est finis sed non ut finis; cognitio autem est formalis seu proprie dicta quando cognoscitur res quae est finis ut finis, i.e. ipsa ratio et dignitas finis et proportio eius quod ad finem ordinatur seu proportio mediorum ad finem: hinc voluntarium dividitur in proprie dictum seu perfectum quod procedit a cognitione formali finis et invenitur in solo appetitu superiore hominis;— et improprie dictum seu imperfectum quod procedit a cognitione materiali finis et etiam in solo appetitu sensitivo, imo et in brutis invenitur: hoc etiam vocatur spontaneum. 2° Cognitio formalis potest esse deliberata et indeliberata; hinc distinguitur voluntarium necessarium quod procedit ex iudicio et voluntate determinatis ad unum;— et liberum quod fit ex iudicio indifferenti cum potestate voluntatis ad oppositum. Liberum non est semper magis voluntarium, nam maior aliis est intentionalis propensio voluntatis ad beatitudinem, et tamen est necessaria. 3° Cognitio deliberata potest esse plus minusve perfecta; hinc distinguitur voluntarium perfecte liberum quod fit cum plena deliberatione, qualem prudentes adhibere solent in rebus alicuius momenti, et cum pleno consensu: hoc requiritur ad peccatum mortale; — et imperfecte liberum quod fit cum aliquali deliberatione et aliquali consensu, uti invenitur in semidormientibus, semiebriis, distractis, vehementi passione laborantibus: hoc sufficit ad peccatum veniale. Hinc a theologis distingui solent: motus primo-primi qui antecedunt omnem deliberationem (nec sunt proprie voluntarii aut actus humani), secundo-primi qui fiunt post aliqualem deliberationem et ante deliberationem perfectam, et secundi seu deliberati qui procedunt ex deliberatione perfecta.

55. Divisio voluntarii secundum intentionem voluntatis. — Voluntarium est ex propria inclinatione intentionali appetitus, unde secundum diversam intentionem voluntatis ex qua procedit, diversum est voluntarium. Aliquid enim procedere potest: 1) Ex intentione actuali hic et nunc habita, sive sit explicita ut dum sacerdos baptizans dicit: volo baptizare, sive sit implicita in alio actu contenta, ut dum vult adire baptisterium et omnia de more peragere; 2) Ex intentione virtuali, antea habita, sed hic et nunc adhuc influente et in virtute perseverante, ut dum sacerdos distractus baptizat ex intentione initio habita; 3) Ex intentione habituali, antea habita et non retractata, sed nullo modo virtute permanente et in actum praesentem influente: ut dum catechumenus baptizari desiderans, sensibus destitutus voluntarie baptizatur². Primum est volitum actualiter, secundum virtualiter, tertium habitualiter tantum³. Ad actum humanum non sufficit intentio habitualis (nec a fortiori interpretativa): haec enim non influit in actum nec facit proinde ut ex deliberatione rationis et influxu libertatis procedat et humano modo fiat; sed ad minus necessaria est intentio virtualis. Ad quam requiruntur tria: a) ut agens humano modo agat, secus enim non ageret ex intentione; b) ut prima intentio non fuerit retractata; et c) ut maneat activa in aliquo sui effectu, ita ut unus effectus ex altero et omnes ex primo profluant.

Casu quo adsint intentiones contrariae seu incompossibiles, manet praedominans et influit aut effectum obtinet. Ex intentionibus simultaneis, praedominans est illa quae, secundum dispositionem praesentem, eligeretur si incompossibilitas cognosceretur; quod si sint aequales, nulla persistit quia sese destruunt. Ex duabus intentionibus successivis, valebit posterior si quis eam formavit memor prioris, quia tunc prior scienter fuit revocata; etiam plerumque si prioris immemor fuerit, nisi prior ita facta sit ut velit subsequentem saltem virtualiter excludere.

56. Divisio voluntarii ratione principii. — Voluntarium est a principio intrinseco, et ideo ratione diversi principii distinguitur in elicitum quod immediate ab ipsa voluntate procedit et in ea consummatur (velle, consentire, eligere), — et imperatum quod ex motione et imperio voluntatis procedit immediate ab alia potentia, sive interna (v.g. voluntarie cogitare aut irasci), sive externa (v.g. voluntarie deambulare).

Ratione termini itaque est internum vel externum, prout consummatur in potentia interiori rationali aut sensitiva, aut in sensibus vel membris vel et effectibus exterioribus.

Hinc voluntarium elicitum et internum, imperatum et externum non sunt unum et idem.

57. Divisio voluntarii ratione manifestationis. — Tam voluntarium quam volitum diversis modis manifestatur, et sic dividitur in 1) expressum quod verbis vel signis manifestatur; — 2) tacitum quod manifestatur silentio, seu potius ex silentii circumstantiis certo dignoscitur secundum regulam Iuris 43am: Qui tacet consentire videtur; — 3) praesumptum quod ex quibusdam rationibus, ut ex inclinatione aut dispositione animi, prudenter coniicitur nunc adesse, seu rationabilibus indiciis coniecturaliter colligitur: praesumptio enim est rei incertae probabilis coniectura. — Exempla sunt: religiosus qui librum emit consensu a superiore accepto, — vel praesente superiore tacente, — vel absente superiore quem adire nequit cum libro egeat omnino.

Non omnis qui tacet consentit, nam in regula 44ª dicitur: Is qui tacet non fatetur, sed nec utique negare videtur. Silentium ergo non per se sed tantum secundum varias circumstantias prudenter considerandas consensum vel dissensum significat. Hinc tacens consentire censetur a) in favorabilibus quando agitur de commodo vel favore uti de donatione aut promissione gratuita, non autem si de onere, incommodo, praeiudicio; — b) etiam in praeiudicialibus, si quis sine magno incommodo potest et simul debet contradicere, v. g. si interrogatur a iudice, vel superior si animadvertit transgressam regulam et tacet, vel si plures conveniunt ad deliberandum de sententia communi: tunc enim consentientibus censentur tacentes per se adstipulari; — c) in comparatione: si pluribus propositis quis omnia neget, ad unum taceat, censetur affirmare; si omnia affirmet, de uno taceat, censetur negare; — d) si ita in Iure fuit determinatum, quod tamen valet tantum in foro externo, dummodo contrarium non probetur.

58. Animadversio. — A praedictis omnibus distinguitur tam voluntarium quam volitum mere interpretativum: ita dictum ab intentione nullo modo habita sed quae tantum haberetur. At hoc nullo modo est sed tantum foret volitum vel voluntarium, scil. de facto non intenditur a voluntate nec ab illa procedit, sed intenderetur vel procederet, si aliquid cognosceretur, v. g. sacerdos vellet celebrare missam pro patre si defunctum sciret, et episcopus, si ab ipso peteretur, iurisdictionem concederet. Differt a volito praesumpto, quia hoc indicat id quod secundum prudentem aestimationem exstat vel exstitit, illud autem quod, supposita conditione, exstaret.

Dicitur: mere interpretativum. Nam etiam voluntarium praesumptum ab aliis vocatur et etiam dici potest sub aliquo respectu interpretativum. Et multi scholastici voluntarium in causa dicunt interpretativum: qui enim vult causam censetur velle effectum; et alii ita vocant voluntarium ex intentione virtuali (vel habituali): qui voluntarie incipit, censetur velle perseverare.