S. Th. I-II, q. 94, a. 4, 5, 6 ; q. 100, a. 1 et 8.

257. Lex naturalis est una apud omnes, spectata in actu primo : eadem enim est habitualis inclinatio rationis ad recte iudicandum conformiter ad legem aeternam, unde est eadem participatio et conformitas cum lege aeterna ; — in actu secundo i. e. quoad actualia iudicia rationis :

1. est omnino eadem quoad substantiam i. e. quoad principia communissima ;

2. quoad applicationem vero i. e. quoad principia propria ex primis deducta, praesertim remotiora, est eadem apud omnes generatim et ut in pluribus ; quia tamen non omnes semper eodem modo iudicant et principia applicant, ideo aliquando non est eadem ut in paucioribus, sive

a) quoad notitiam subiectivam : sicut enim ignorant aliqui deductiones ex principiis speculativis, sicut haec principia ignorant deductiones ex principiis speculativis, ita habentes depravatam rationem ignorant haec principia practica ex passione, mala consuetudine, vel mala habitudine naturae ; sive

b) etiam quoad rectitudinem obiectivam : deductiones principiorum speculativorum sunt necessariae et eadem apud omnes, licet non ab omnibus aequaliter cognoscantur ; sed ratio practica versatur circa contingentia in quibus sunt operationes humanae, unde, propter particularia impedimenta, aliquando principia recte applicari nequeunt. Sic v. g. principium : deposita sunt reddenda, non recte applicaretur si deponens redditionem postularet in sui vel alterius damnum. Et similes exceptiones dantur pro servando secreto aut dominio privato. Unde quod rectum est in uno casu, non est rectum in altero.

258. Lex naturalis est intrinsece immutabilis. — Quamvis mutari possit additione aliarum legum, formaliter (secundum ipsa principia seu tenorem legis) est ab intrinseco immutabilis quantum ad subtractionem, ita ut nihil desinat esse de lege naturali quod prius de ea fuerit : fundatur enim in natura rationali cum suis spectata relationibus necessariis ad alia, maxime ad finem ultimum, et oritur necessario ex natura rerum ; unde continet tantummodo id quod natura sua est intrinsece bonum vel malum, necessario ad finem ultimum ducens vel ab eo avertens, independenter ab omni positiva voluntate etiam Dei. Unde sicut eius fundamentum in se, obiectum et finis ultimus sunt immutabilia, ita et ipsa lex.

Possunt tamen mutari materia quorumdam praeceptorum vel eius circumstantiae, quibus mutatis, lex iam non obtinet: alia enim sunt praecepta quae immediate et independenter ab omni condicione fundantur in ipsis essentiis rerum immutabilibus, et in iis nulla est mutatio : haec enim respiciunt illa quae essentialiter sunt bona vel mala ; — alia fundantur in condicionibus naturalibus et ordinariis rerum et respiciunt ea quae ordinario et regulariter sunt bona vel mala, non tamen sub omni condicione et pro omni casu : Deus enim per miraculum mutare potest condiciones rerum quae sunt materia legis, et causae secundae etiam possunt mutare rerum circumstantias, quibus mutatis, non mutantur principia legis et ipsa lex, sed non sunt applicabilia. Unde fieri potest quod eadem actio physice spectata quae erat lege naturae praecepta vel prohibita, hic et nunc non amplius sit, quia moraliter est alia, sive propter mutationem materiae per miraculum Dei, sive propter mutationem circumstantiarum.

Igitur 1° nulla datur mutatio in lege naturali : a) quoad principia primaria cognitu omnino generalia et immediate evidentia ;

b) per se quoad principia primaria intenta, quae directe et immediate ordinem dicunt necessarium vel repugnantiam ad Deum, quia sunt de essentialiter bonis et malis : subiectio enim ad causam primam est immutabilis et ordo ad ultimum finem omnino necessarius ; excipiuntur ea quae ortum habuerunt ex libera voluntate hominum, uti votum et iuramentum promissionis, quorum obligatio, seu debitum, utpote non ex se necessarium sed voluntarie assumptum, a Deo potest remitti, sicut homo potest cedere iure suo voluntarie acquisito.

2° Non datur mutatio generaliter ut in pluribus, sed per se dari potest aliquando ut in paucioribus, in praeceptis quae directe et immediate versantur circa media ad finem, quia ordinario dependent ab aliquibus condicionibus. Ita

a) quoad principia primario intenta, pro uno vel altero casu particulari, si condiciones rerum mutantur (ut in casu depositi vel secreti), vel etiam si a Deo miraculose mutari possunt : sic homicidium, adulterium, furtum sunt mala, sed eaedem actiones possent esse licitae si Deus auferret in altero ius ad vitam, ad corpus coniugis, ad bona temporalia. Excipiuntur si exceptionaliter in essentiis rerum immediate fundantur, independenter ab omni condicione : sic peccata luxuriae contra naturam et mendacium sunt semper mala ;

b) a fortiori quoad principia secundario intenta, etiam communiter et pro omnibus, durante aliquo tempore : licet enim regulariter servari debeant, possunt tamen aliquando non obligare propter speciales causas etiam naturales impedientes eorum observantiam. Sic unitas generatim et propter se congruit fini primario et necessaria est fini secundario matrimonii, per accidens tamen potest polygamia esse licita potest propter propagationem populi ; matrimonium inter fratrem et sororem per se est malum, sed licitum erat initio generis humani : semper enim finis minoris momenti principiori, et minus praeceptum maiori cedere debet.

Notetur insuper pleraque principia quae generali formula proponuntur, inadecuate exprimi et non esse universalia, sed includere subintellectam restrictionem, condicionem vel determinationem. Sic v. g. praeceptum : Non occides, adaequate expressum sonat : Non occides innocentem privata auctoritate et per modum aggressionis. Unde exceptiones talis principii non sunt nisi emendationes nostri modi loquendi, non ipsius legis.

259. Lex naturalis est ab extrinseco immutabilis seu indispensabilis. — Deus enim eam mutare et abrogare nequit, quia non potest non praecipere bonum vel prohibere malum, et ceteroquin eius voluntas non sufficeret ad mutandum legem quae est ipsa natura ; dispensatione autem est vera mutatio et quasi abrogatio legis, scil. eius relaxatio et cessatio obligationis in casu particulari, facta ab habente potestatem, manente materia legis immutabili. Quodsi Deus dicatur dispensare, intellegendum est improprie sic dictum recte, vel a) de mutatione materiae, ut dum cedit iure suo et ita remittit obligationem in voto vel iuramento, quo fit

Summa Theologiae Moralis I. — 16 ut materia promissa subtrahatur legi dicenti cuique suum tribuendum ; vel b) de declaratione et interpretatione authentica quod lex non obligat propter mutationem circumstantiarum, uti factum est pro polygamia patiarcharum : saepe enim periculosum est hominibus relinquere iudicium an circumstantiae verificentur in quibus lex non obligat, et tunc auctori legis reservatur potestas declarandi ad quosnam casus se non extendere debet.

A fortiori Ecclesia legem naturalem mutare aut in ipsa dispensare nequit. Potest tamen eam simpliciter interpretari i. e. nude explicare, et quidem authentice et infallibiliter, tum quia lex naturalis etiam fuit revelata, tum quia est necessarium fundamentum ad mores christianos. Potest etiam nomine Dei in voto, iuramento et matrimonio dispensare, sed improprie, quatenus declarat in quibusdam casibus legem non amplius obtinere, scil. Deum cedere iure suo vel vinculum annullare.

260. Lex naturalis nequit a corde hominum aboleri, si in actu primo consideratur ut est habituale lumen rationis ; — in actu secundo quautum ad actualem cognitionem :

1. Quoad principia primaria cognitu seu universalissima, aboleri nequit et ignorari, quia sunt per se nota et ideo omnino indelebilia ; in applicatione tamen errare possumus ex passione.

2. Quoad principia propria et particularia ex primis proxime deducta :

a) per se non datur ignorantia in illo qui ratione convenienter evoluta utitur, quia facillima diligentia cognosci possunt (ad Rom. II, 16) ;

b) per accidens tamen dari potest ignorantia vincibilis, et etiam invincibilis ad breve tempus, ob impedimenta rationis, uti sunt malae persuasiones ex insufficienti rationis evolutione vel cultura in pueris et valde rudibus, pravae consuetudines, habitus corrupti, etc., vel etiam dum agitur de principiorum applicatione, praesertim si circumstantiae quaedam actuum malum videantur cohonestare ;

c) imo forsan ad longum tempus in absentia omnis prorsus culturae.

3. Quoad principia remotiora, quia non deducuntur nisi subtiliore consideratione et saepe requirunt attentionem ad multiplices et implicatas circumstantias, dari potest ignorantia invincibilis etiam apud pios et doctos, ut experientia constat.

Admittunt auctores malitiam invincibiliter ignorari posse actuum internorum, scil. saltem pravarum delectationum et forte etiam desideriorum, mendacii officiosi, periurii ad tuendam vitam, furti ad egenum sublevandum, pollutionis in pueris, fornicationis.

261. Corollarium. — A praecepto naturali negativo nihil excusat, nec periculum mortis, quia prohibet id quod est intrinsece malum. A praecepto naturali affirmativo excusat incommodum proportionate grave : lex enim affirmativa non obligat pro singulis momentis ; ergo ordinarie non obligat praecipue quando adest incommodum grave, sed potest expectari momentum quo illud non adsit. Ab eo tamen non excusat periculum mortis, casu quo violatio cederet vel in magnum damnum commune (bonum commune praeferendum est bono privato), vel in extremam necessitatem spiritualem proximi (bonum spirituale proximi est praeferendum bono temporali proprio), vel in odium Dei et religionis aut contemptum Ecclesiae ; ut dicetur suis locis.

QUARTA PARS

DE LEGE HUMANA ET CIVILI.

S. Th. I-II, q. 91, a. 3 ; q. 95, a. 1.

262. Lex humana latiori sensu est illa quae positiva voluntate cuiuscumque hominis legislatoris lata est ad dirigendam societatem eiusque membra ad suum finem ; in praesenti autem strictiori sensu sumitur pro lege civili, quia haec fertur potestate quae naturaliter competit homini¹, utpote destinato ad societatem, quaeque natura sua est humana, et sic distinguitur a lege christiana et ecclesiastica quae fertur ab homine sed potestate ipsi a libera voluntate Dei positive concessa.

263. Lex humana est necessaria ad supplendum ei quod deest legi naturali, tum 1° secundum vim directivam : ad legem naturalem inculcandam quae in pluribus ignoratur, ad eam magis determinandam, ac aliis complendum utilibus ad recte vivendum ; tum 2° secundum vim coactivam : ad eius observantiam obtinendam a malis, cohibendo eos. Etenim :

1. Principia legis naturalis in pluribus ignorantur, sunt aliquatenus abstracta, universalia, indeterminata quoad modum, tempus et locum, nec continent omnia quibus homo utitur ad bonum movetur ; unde non est sufficiens ad societatem dirigendam, sed eget practica determinatione et sanctione. Atque haec determinatio, ut societas ordinata sit, non sufficit casualis et particularis, sed communis et stabilis qua omnes viribus unitis eodem modo ad bonum tendant. Talis autem determinatio stabilis et communis, supplens defectum legis naturalis eamque complens est lex humana.

2. Inclinatio seu aptitudo ad virtutem homini inest naturaliter, sed ipsa virtutis perfectio et consummatio non advenit homini nisi industria et disciplina. Ad quam disciplinam homines ordinario non sunt sibi sufficientes, quia perfecto virtutis praecipue consistit in retrahendo homines a delectationibus indebitis ad quas maxime inclinantur ; ergo oportet ut homines ab aliis regantur. — Quibus supponitis sic argui potest :

Homo, ut a malo declinet et virtutem adipiscat, eget regimine aliorum. Et quidem illis qui dispositione naturae vel consuetudine vel dono Dei inclinantur ad virtutem, sufficit disciplina paterna quae fit per monitiones ; at multi sunt corrupti vel ad vitia proni qui verbis et monitionibus non facile moventur. Ergo necessarium fuit quod vi vel metu cohiberentur a malo, ait S. Thomas, q. 95, a. 1, « ut saltem sic malefacere desisterent et aliis quietam vitam redderent, et ipsi tandem per huiusmodi assuetudinem ad hoc perducerentur quod voluntarie facerent (bona) quae prius metu implebant, et sic fierent virtuosi ». Id autem facit lex humana.

264. Obiectio. — Neque dicas sufficere arbitria iudicum. « Primo, quidem quia facilius est invenire paucos sapientes qui sufficiant ad rectas leges ponendas quam multos qui requirerentur ad recte iudicandum de singulis. Secundo, quia illi qui leges ponunt, ex multo tempore considerant quid lege ferendum sit ; sed iudicia de singularibus factis fiunt ex casibus subito exortis. Facilius autem ex multis consideratis potest homo videre quid rectum sit, quam solum ex aliquo uno facto. Tertio, quia legislatores iudicant in universali et de futuro ; sed homines iudicis praesidentes iudicant de praesentibus, ad quae afficiuntur amore vel odio, aut aliqua cupiditate, et sic eorum depravatur iudicium. Quia ergo iustitia animata iudicis non invenitur in multis, et quia flexibilis est, ideo necessarium fuit, in quibuscumque est possibile, legem determinare quid iudicandum sit, et paucissima arbitrio hominum committere ». Ibidem, ad 2.