Summa Theologiae Moralis, vol. I: De Principiis

410. Obiectum tractatus. — Theologia moralis tractat de actibus humanis, quibus ad finem, beatitudinem, pervenimus. Sunt illi actus qui conformes sunt dictamini rectae conscientiae et legi aeternae. At etiam habentur actus humani qui legi Dei vel dictamini rectae conscientiae non conformantur, quibus ad finem non pervenimus, quique vocantur peccata. Unde post tractatus de fine, de actibus humanis, et de ipsorum regulis scil. de conscientia et de lege, recte venit consideratio de actibus malis seu peccatis.

411. Dividitur tractatus in 3 partes :

1ª Pars agit de peccato secundum se :

1. de essentia peccati ; — 2) de distinctione peccatorum a) specifica, b) numerica ; — 3) de comparatione et gravitate peccatorum ; — 4) de subiecto peccati, ubi de peccatis internis.

2ª Pars agit de causis peccatorum :

1. de causis interioribus : a) de ignorantia ex parte rationis, b) de passione ex parte appetitus sensitivi, c) de malitia ex parte voluntatis ;

2. de causis exterioribus : a) de Deo permittente, b) de diabolo tentante, c) de homine cooperante ;

3. de peccato quod est causa alterius peccati, scil. de modo quo unum peccatum alterum causat, et de peccatis capitalibus.

3ª Pars agit de effectibus peccati :

1. de diminutione boni naturae ; — 2) de macula seu reatu culpae ; — 3) de reatu poenae ; — 4) de peccato mortali et veniali quae secundum diversos effectus distinguuntur : a) de distinctione peccati mortalis a veniali, b) de eius gravitate, c) de condicionibus ad ad llud requisitis, d) de divisione peccatorum mortalium et venialium, e) de eorum conversione, f) de peccato veniali secundum se.

412. Momentum tractatus. — Tractatus est maximi momenti, quia principia generalia abstracta de actibus humanus magis determinate et concrete applicat peccatis, quae ab unoquoque ante omnia sunt vitanda, et a sacerdote ac confessario in aliis aestimanda et diiudicanda¹ .

S. Th. I-II, q. 21, a. 1 et 2 ; q. 71, a. 1-4 ; de Malo, q. 2, a. 2.

413. Peccatum proprie dictum sumitur philosophice et theologice :

a) Apud philosophos actus malus vocatur peccatum, quod est medium inter malum et culpam : non enim omne malum est peccatum, nec omne peccatum est culpa. Malum siquidem est privatio perfectionis quae in aliquo esse debet. At peccatum est privatio perfectionis debitae in ordine ad finem, i. e. in operatione quando haec non ita dirigitur sicut finis eius exigit ; cum autem lex sit regula secundum quam actus est dirigendus ut perveniat ad suum finem, idem est sive peccatum dicatur : deordinatio a fine, sive : transgressio legis. Porro tres sunt leges : lex naturae physicae, regulae artis, et lex moralis ; hinc dicitur monstrum esse peccatum naturae, et debilis structura esse peccatum artis. At transgressio legis moralis hoc habet speciale quod a libera voluntate oriatur, ut est domina suorum actuum ; ac proinde est imputabilis et vituperabilis : hinc speciale nomen culpae obtinuit.

b) Sed apud theologos qui non considerant nisi peccatum in re morali et in ordine ad finem ultimum, Deum, invaluit mos sumendi peccatum ac culpam in eodem sensu. In significatione ergo strictiore peccatum est actus moraliter malus, seu actus humanus malus. Et in hoc sensu, in praesenti tractatu, de peccato erit sermo.

414. Peccatum distinguitur a vitio et a malitia in rigore sermonis ; quamvis in sermone vulgari haec saepe confundantur : vitium est inclinatio habitualis ad peccatum seu habitus malus, — peccatum, actus malus, — malitia est inconvenientia cum recta ratione et lege, propter quam actus vel habitus est malus et ideo peccatum vel vitium. Vitium directe opponitur virtuti, peccatum actu bono, malitia bonitati.

Peccatum maiorem malitiam habet quam vitium, nam 1) habitus est medius inter potentiam et actum, et ideo sicut excedit potentiam in bono vel malo quia ad hoc illam inclinat, ita excedit ab actu qui potentiam ad hoc determinat ; unde peius est male agere quam id tantum posse vel ad id inclinari ; 2) vitium non est malum nisi propter malitiam actus, quia ad actum malum inclinat. — Sub quodam respectu tamen vitium est peius peccato, quia diutius durat et causa efficiens esse potest multorum peccatorum ; at peccatum respectu vitii est causa finalis secundum quam consideratur bonitas vel malitia, et ideo est simpliciter peius.

415. Peccatum differt ab imperfectione, quae est sive negativa seu physica, scil. defectus maioris perfectionis quam actus habere posset, et haec est propria omni actui creato ; sive positiva seu moralis. Haec rursus distinguitur duplex : alia improprie dicta est transgressio legis minoris momenti omnino indeliberata, ut sim. distractio omnino involuntaria in oratione : haec materialiter est verum peccatum veniale sed absque omni culpa ; alia proprie dicta est actio vel omissio voluntaria contra consilium ad quod excitatur aliquis vel inspiratione divina, vel iudicio rationis, vel voluntate superioris directa, ut sim. omittere preces matutinas, violare statuta communitatis, etc. et in hoc sensu loqui iam solent de imperfectione. Haec in se non est peccatum quia non est contra legem ; attamen si deliberate fiat et praesertim habitualiter, non erit semper sine culpa, vel ratione effectus ut scandali aut damni, vel saepius ratione causae scil. affectus inordinati seu motivi pravi propter quod ponitur : sive ex negligentia aut levitate, sive ex passione inordinata ut sim. sensualitatis, curiositatis, concupiscentiae aut irae, impatientiae, acediae, timoris mundani, etc., sive ex contemptu : ratio enim vetat ne homo in actibus suis ex motivo malo vel irrationabili agat.

Hanc in re oportet omnino servare essentialem differentiam inter praeceptum quod de se est obligatorium, quia de bono necessario faciendo vel de malo vitando, et consilium quod non est obligatorium de se, utpote de bono meliori ; ita ut omnis theoria quae hanc differentiam in practica tolleret, hoc ipso demonstraretur a veritate deficere. Quapropter nequit admitti doctrina illorum recentiorum, qui practermissionem boni melioris habent ut per se et necessario ac semper culpabilem, nisi ex determinatis adiunctis probaretur illud bonum in casu esse minus conveniens vel minus bonum : isti praeactum differentiam praecepti et consilii tollunt in practi. Ceterum affirmationem suam non probant valide, cum tamen affirmantis sit probare. Eo ipso scil. quod agitur de bono meliori, quod per se magis placet Deo, etiam adest bonum minus, quod etiam per se placet Deo, utpote bonum, licet minus placeat quia minus bonum.

Practermissio ergo melioris et electio minoris boni non est de se, necessario et semper irrationalis, nec proinde mala : potest enim fieri ex motivo rationabili, praeceptum si quis non positive intendat derelinquere bonum maius, sed eligat bonum minus quia hic et nunc conveniens sibi, ex quo indirecte sequatur omissio boni maioris. Igitur imperfectio non semper est culpa, at non semper est sine culpa. Et ideo melius vocaretur actus minus perfectus quam imperfectio.

416. Conditiones peccati. — Peccatum stricte dictum est actus voluntarius debito ordine ad finem ultimum seu debita rectitudine privatus ; ergo ad illud concurrunt duo : a) inordinatio, unde habet rationem mali, scil. privatio debiti ordinis ad ultimum finem et ideo recessus a recta ratione et lege Dei : ipsi provenit ex parte obiecti ; b) ratio voluntarii, unde habet rationem culpae : provenit ipsi ex parte actus seu subiecti. Hinc triplex ad peccatum requiritur conditio :

1. moralis malitia obiecti, secus enim non esset malum ; sufficit autem malitia subiectiva in obiecto i. e. in re aut actione quatenus cognoscitur, nec requiritur necessario malitia obiectiva in re aut actione ut est in se : qui enim putat aliquid esse malum et illud facit, reapse vult malum, unde ille qui falso credit esse diem veneris et carnes manducat, nihilominus peccat ;

2. requiritur in subiecto aliqua advertentia malitiae¹

saltem confusa : nihil enim volitum nisi praecognitum ; unde si malum nullo modo advertatur, neque illud suspicando aut de illo dubitando, nequit homo illud velle ; hinc non peccat ille qui die veneris, de praecepto nihil cogitans, carnes comedit ;

3. requiritur consensus voluntatis² directus vel indirectus, quia peccatum est actus humanus ; hinc actus, qui neque est in voluntate neque a voluntate nec ab ea acceptatur, non est peccatum, ut est tentatio non accepta a voluntate ; — et quidem consensus liber³ , unde a peccato excusantur vehementissimi motus irae aut alius passionis quibus usus rationis et libertas tolluntur.

Deficiente advertentia malitiae, actus malus qui ponitur vocatur peccatum materiale quod est involuntaria legis transgressio ; non est peccatum quia in subiecto agente deficit voluntarium, vocatur tamen peccatum quia ex parte obiecti seu materiae circa quam, omnia ad peccatum requisita adsunt. Formale peccatum vero est deliberata, voluntaria et culpabilis transgressio legis, sive lex existat sive existere reputetur.

417. Notio peccati non est univoca sed analoga⁴ . — Univoca non est quae eodem modo omnibus convenit alicuius generis, sed analoga dicitur cuius proprium est quod secundum plenam et perfectam rationem praedicatur de uno genere, scil. de peccato actuali mortali, imperfecte, deficientes et secundum quid de aliis : ipsa enim elementa essentialia quae in omni peccato inveniuntur, scil. ratio actus voluntarii et inordinatio, diversa sunt. Etenim :

1. Peccatum primario et originaliter est actus, secundario autem et consequenter etiam sic vocatur proprie et est deordinatio quae sequitur actum, seu status peccati, qui non est actus malus nisi secundum quid, quatenus actus moraliter seu reatu perseverat.

2. Peccatum mortale et veniale differunt in ratione deordinationis : illud est perfecte contra legem a cuius fine avertit cui unimum per charitatem ; hoc nonnisi imperfecte, et ideo solum a fine retardat.

3. Peccatum personale et originale differunt in ratione voluntarii : illud est voluntarium voluntate propria, hoc est imperfectissime voluntarium, scil. non voluntate propria sed tantum voluntate capitis nostri Adami.

418. Peccatum in Scripturis vocatur : 1) in ordine ad finem : ἁμαρτία et ἀμάρτημα i. e. aberratio a fine (Rom. V, 12 ; VII, 7), ita tamen ut prima vox dicatur etiam de statu peccati, altera de solo actu ; — 2) in ordine ad legem Dei : ἀνομία et παράνομια (in Vulg. iniquitas) i. e. violatio seu contemptus legis (I Ioh. III, 4 ; II Petr. II, 15) ; παράβασις i. e. transgressio seu praevaricatio legis (Rom. V, 14 ; Gal. III, 19 ; I Tim. II, 14) ; παράκοή i. e. voluntas non audiendi vocem Dei seu inoboedientia (Rom. V, 19 ; Hebr. II, 2) ; — 3) in ordine ad peccantem : παράπτωμα i. e. lapsus (Mc. XI, 25-26) ; ἥττημα i. e. clades, diminutio (Rom. XI, 12) ; ἀγνόημα i. e. ignorantia, quia omne peccatum errorem culpabilem importat (Hebr. XI, 7 ; Act. XVII, 30).

Saepius etiam sumitur peccatum in sensu metaphorico et improprio, sive pro sacrificio oblato pro peccatis (Os. IV, 8 ; II Cor. V, 21), sive pro causa, occasione vel obiecto peccati (Deut. IX, 21), sive etiam pro eius poena aut effectu (Lev. XX, 20), sive pro causa et effectu simul, sicut concupiscentia ab Apostolo (Rom. VII, 17) dicitur peccatum quia ex peccato est et ad peccatum inclinat (C. Trid. sess. 5, can. 5).

S. Th., I-II, q. 71, a. 5 ; De Malo, q. 2, a. 1.

419. Quid sit peccatum omissionis. — Peccatum commissionis est positio actus prohibiti, et opponitur praecepto negativo ; peccatum omissionis est non positio actus praecepti, et opponitur praecepto affirmativo.

Hoc peccatum omissionis in se, i. e. in sua essentia spectatum, non est actus sed mera privatio ; supponit tamen aliquem actum positivum saltem interiorem, coniunctum vel praecedentem, qui sit causa vel occasio eius, quo scil. quis directe vult omittere rem praeceptam, aut directe vult, sive nunc sive antea, aliquid aliud per quod impeditur a faciendo id quod debet. Omissio enim, ut sit peccatum, debet esse directe voluntaria, sive secundum se ut si quis vult non audire Sacrum, sive saltem in causa ut si directe vult ponere actum incompatibilem cum re praescripta, sive coniunctum ut sim. si vult ludere quando audire Sacrum debet, sive praecedentem, ut si vult diu vigilare de sero, ex quo praevidet se non auditurum¹ .

420. Quandonam sit peccatum omissionis ? — Peccatum omissionis inchoatur interius et contrahitur quoad affectum et culpam quando voluntarie ponitur causa omissionis : tunc enim omittens vel voluntarie intendit non implere, vel voluntarie se exponit periculo non implendi ; consummatur exterius et ponitur effective quando adest tempus adimplendi praeceptum quod non impletur.

Haec exterior omissio nullam malitiam addit per se actui interiori ; attamen peccatum est (et ideo in confessione declarandum) utpote inordinatio voluntaria, eodem modo ac opus externum malum recte vocatur peccatum. Quod si quis voluntatem omittendi sincere et efficaciter retractaverit antequam externa omissio sequatur, haec non erit peccatum sed tantum effectus peccati materialiter malus, ut sim. qui proiecit breviarium in mare, et postea in itinere poenitet.

421. Opus tempore omissionis positum estne peccatum ? — Opus quod ponitur tempore omissionis, si sit causa vel occasio illius, est peccatum non tamen distinctum ab omissione (ac proinde non in confessione declarandum), sed malum ipsa malitia omissionis : ita ludus qui est causa omissionis Sacri. Si non sit causa omissionis sed mere accidentaliter et concomitanter se habeat ad omissionem, nisi aliunde malum sit, non erit malum neque ex omissione : ita si quis efficaciter statuerit non audire Sacrum, sed ne interea maneat otiosus, sese applicet studio.

S. Th. I-II, q. 71, a. 6 ; q. 74, a. 2 ; de Malo, q. 2, a. 2 et 3.

422. Quid sit peccatum externum commissionis. — Peccatum proprie dictum commissionis non tantum est interior voluntas mali, sed etiam opus externum malum a voluntate imperatum vel non impeditum, ut sim. homicidium, furtum, motus irae externus : actus enim externus quamvis non habeat rationem culpae nisi a voluntate, a seipso tamen habet rationem mali quia habet difformitatem seu disconvenientiam cum recta ratione et lege Dei, propter indebitam materiam vel indebitas circumstantias. Unde etiam a Deo prohibetur : omne autem quod prohibetur a Deo est peccatum (et ideo in confessione declarandum).

Peccatum externum inchoatur interius in affectu quando causa eius voluntarie ponitur, et consummatur exterius in effectu quando actus externus revera adest, eodem modo ac de omissione dictum est.

423. Peccatum externum potest esse voluntarium in causa aut indirecte tantum. — Peccatum enim est actus humanus malus ; unde, sicut pro actu humano, ita ut opus externum malum sit peccatum, requiritur sed etiam sufficit quod sit aliquo modo voluntarium. Ergo non requiritur ut sit voluntarium in se, sed sufficit quod sit voluntarium in causa positiva (ut sim. ira ex ebrietate), vel indirecte in omissione praecedenti quatenus voluntas deberet illud prohibere et non facit (ut sim. damnum ex eo quod pater non prohibet filium furari).

424. Quaestio : An ad peccatum requiratur actualis advertentia malitiae ? — Respondetur, ex praedictis quaestionem facile solvi : Ad peccatum sufficit aliquod voluntarium sive in causa sive indirectum ex omissione ; sed ad tale voluntarium sufficit permittentia momento quo talis causa vel omissio ponitur. Hinc :

a) Non semper requiritur hic et nunc actualis advertentia malitiae, i. e. eo momento quo peccatum exterius consummatur seu actus externus effective ponitur : hoc enim non requiritur ut sit voluntarium, nam recte imputantur homini effectus seu actus mali qui ponuntur cum inadvertentia culpabili et procedunt ex causa voluntaria ex qua secuturi praevidentur, ut ex ignorantia culpabili propter negligentiam (ut sim. damnum aegroti ex medico negligenti addiscere quae scire tenetur), ex passione quam quis deliberate vult sequi (ut sim. homicidium ex ebrietate aut ira), ex habitu malo (ut sim. blasphemia ex consuetudine), ex voluntaria inconsideratione sicut operando praecipitanter (ut sim. venator negligens considerare an adsit homo vel fera et occidens hominem).

b) Nihilominus ista inadvertentia et actus cum illa positus non erunt voluntarii et culpabiles, nisi momento quo causa fuerit posita adfuerit actualis advertentia qua aliquo modo effectus seu actus malus fuerit praevisus saltem in confuso, obscure et indistincte, quatenus aliquis saltem dubitaverit aut suspicaverit fuerit malum esse secuturum, vel noverit obligationem ad id attendendi aut maioris cautelae adhibendae ; secus enim nullo modo essent voluntarii. Hoc momento peccatum interius inchoatur et committitur quoad affectum et culpam.

Ex data explicatione facile conciliantur sententiae theologorum oppositae, quorum aliqui requirunt semper advertentiam actualem, aliqui e contra affirmant quandocunque sufficere virtualem et interpretativam (n. 60, II et 63).

S. Th. I-II, q. 71, a. 6 ; q. 72, a. 1 et 5 ; q. 73, a. 2 ; C. Gent. III, 9 ; de Malo, q. 1, a. 1 ; q. 2.

425. Peccatum constat duobus elementis constitutivis, quasi partibus metaphysicis, quae sese habent sicut materia (indeterminata) et forma (determinans) in entibus naturae, quaeque propinde materiale et formale vocantur. In ipso enim peccato habetur :

1° elementum positivum et materiale : substantia actus considerati, non in esse physico prout tendit ad quodcumque bonum (sic enim non est actus humanus seu moralis, nec ideo moraliter malus ac proinde non est elementum constitutivum peccati sed ipsi praesupponitur), sed in esse morali prout indebite ad aliquod bonum creatum tendit quod ad finem ultimum referri nequit : est indebita conversio ad creaturam ; — et

2° elementum privativum quod necessario sequitur ex primo, scil. ipsa privatio rectitudinis seu debitae ordinationis in finem ultimum : est aversio vel elongatio a Deo. Haec est elementum formale* quia determinat materiale ad hoc quod sit peccatum : conversio enim ad creaturam peccatum non esset theologicum nisi per eam homo etiam se haberet inordinate circa finem ultimum. — Aliis verbis : materiale peccati est ipse actus voluntarius quo homo tendit ad aliquid contrarium legi aeternae ; formale vero est ipsa difformitas actus seu recessus a lege aeterna.

426. Animadversio. — Materiale peccati non est confundendum cum peccato materiali : in hoc enim nulla est formalis malitia imo potest esse actus formaliter bonus, materiale peccati est elementum eius constitutivum quod inseparabiliter habet malitiam adnexam. Sic accessus Iacob ad Liam est materiale peccatum respectu Iacob, sed materiale peccati respectu Liae ; sumere pecuniam pro illo qui ad hoc violenter infertur est peccatum materiale, materiale peccati pro illo qui violentiam infert.

Similiter non sunt confundenda formale peccati et formale peccatum : hoc est totum peccatum, illud est elementum peccati formalis.

427. Essentia peccati. — De essentia peccati celebris exstitit controversia : S. Thomas dicit utrumque elementum materiale et formale ad peccati essentiam pertinere ac proinde hanc consistere in aliquo positivo ; Scotus vero, Suarez et alii, elementum materiale ut merum subiectum peccati considerantes, dicunt formale totum esse peccatum et hoc consistere in privativo vel etiam, ut pauci dixerunt, in negativo.

Circa quod animadvertendum :

1. Certum est peccatum non consistere in negativo : peccatum enim est actus malus, malum autem non est simplex absentia perfectionis sed absentia perfectionis debitae. Unde peccatum essentialiter non est quid negativum, sed ad minus quid privativum.

2. Certum est elementum formale peccati esse quid privativum. Formale enim peccati est id quo actus malus est malus. Porro malum est privatio boni. Ergo formale peccati est privatio, et peccatum in quantum est malum est quid privativum, nempe privatio conformitatis cum lege aeterna seu rectitudinis debitae actui.

3. Certum est peccatum omissionis, in sua essentia spectatum separatum ab actu qui est sua causa, prout scil.

mera omissio est, esse quid privativum, ut dictum est supra, n. 419. In ipso materiale est privatio actus debiti, formale privatio ordinis ad finem ultimum.

4. Videtur dicendum essentiam peccati commissionis non esse privationem puram, sed aliquid positivum, nempe actum voluntarium qui est materiale peccati, ad ipsam peccati essentiam pertinere¹ . Probatur :

a) Duplex est privatio : alia est pura, totalis et completa quae totum bonum oppositum corrumpit, ut mors, caecitas, et idco concipi potest sine aliquo positivo, sed essentialiter non est nisi privatio ; alia est non pura sed partialis et incompleta, ut aegritudo quae est via ad mortem et ophthalmia vel caecutio ad caecitatem : haec non corrumpit totum bonum oppositum sed aliquid de eo retinet ita ut sine isto concipi nequeat, et ideo in essentia sua aliquid positivum includit. Atqui in rebus moralibus non datur privatio pura (seu purum malum), quia nulla voluntas ad malum ut malum tendere potest, sed semper sub ratione boni ; voluntas scil. in agendo non totaliter aufert bonum rationis, sed semper retinet aliquid de rectitudine seu de ordine rationis ad bonum. Ergo privatio debiti ordinis quae in peccato invenitur, essentialiter includit conservationem alicuius rectitudinis seu tendentiae ad bonum, quae est aliquid positivum. Unde sicut aegritudo non est pura et totalis privatio vitae, sed includit conservationem partialem vitae quae tamen non agitur modo normali ; ita peccatum non est pura et totalis privatio ordinis rationis, sed includit positive tendentiam seu ordinem rationis ad bonum apparens, quod revera est malum et prohibendum quia ad ultimum finem referri nequit.

b) Bonum et malum morale non contradictoire opponuntur sicut qualitas et privatio, res et nihil, sed contrarie sicut duae qualitates oppositae : virtus enim et vitium sunt contraria quia tendunt ad obiecta contraria bona vel mala ; quodsi vitium sit contrarium virtuti, etiam peccatum ex quo generatur vitium vel quod ab ipso eliciatur. Atqui si malum morale vel peccatum esset mera privatio, bono opponeretur contradictorie, et esset simplex absentia boni. Ergo malum morale vel peccatum non est mera privatio sed aliquid positivum, scil. actus tendens ad obiectum malum.

S. Th. I-II, q. 71, a. 6.

428. Peccatum theologice sumptum definitur ab Augustino, l. 22, c. Faustum, c. 27 : Dictum, factum vel concupitum contra legem aeternam.

a) Indicatur id quod est materiale in peccato, nimirum actus qui distinguitur triplex ad denotandum triplex peccatum quod committi potest cogitatione, verbo et opere. Cum autem affirmatio et negatio reducantur ad idem genus, sub nomine dicti, facti vel concupiti (i. e. voliti seu amati) etiam venit peccatum omissionis : non dictum, non factum, non concupitum cum quis dicere, facere, velle deberet. Ceterum peccatum omissionis radicaliter consistit in actu positivo, quia non est voluntarium nisi derivetur a deliberatione qua homo decrevit vel omittere praeceptum vel aliquid cum eo incompatibile facere.

b) Dicitur : contra legem, ut implicite significetur ad peccatum requiri quod sit voluntarium et liberum : nemo enim proprie et formaliter agit contra legem nisi per actum voluntarium et liberum, seu nisi istam transgredi libere velit.

c) Dicitur : contra legem aeternam, quia lex aeterna est prima et essentialis regula actuum humanorum, eos ordinans ad finem, ex qua habent quod sint boni vel mali ; et quamvis peccata sint etiam contra rationem, vel et aliquando contra leges humanas, haec tamen peccata non sunt nisi quia simul sunt contra legem Dei aeternam, a qua derivantur omnes leges et quae praecipit istis oboediendum. Hoc est formale peccati quod sit contra legem Dei.

429. Peccatum stricte dictum etiam recte definitur philosophice : Actus contra rectam rationem seu actus humanus disconveniens naturae rationali.

Ita secundum quod animadvertit S. Thomas, ad 5, « a theologia consideratur peccatum praecipue secundum quod est offensa contra Deum, a philosopho autem morali secundum quod contradicatario rationi ». Attamen nullum est peccatum philosophicum i. e. rectae rationi repugnans, quin simul sit theologicum seu legi aeternae contrarium, quia ex una parte quidquid est contra rectam rationem est contra legem aeternam quae est ratio Dei, cum recta ratio nil aliud sit quam participatio legis aeternae in mente creata ; ex altera parte impossibile est ut aliquis homo, qui habet sufficientem rationis usum, Deum et legem aeternam invincibiliter ignoret. Licet ideo peccati philosophici conceptus non sit metaphysice repugnans : actus enim sufficienter apparet malus et peccatum eo quod soli regulae rationis repugnat, abstrahendo (non excludendo) a lege aeterna ; de facto tamen, in ordine reali, non existit, uti constat ex prop. 2 damn. ut scandalosa, temeraria et erronea ab Alex. VIII¹ .

430. Minus bene peccatum ab aliquibus definitur : Transgressio libera legis Dei, seu voluntarius recessus a regula divina.

Quae definitio licet vera, tamen est incompleta quia fit secundum elementum formale² et non indicat elementum materiale esse de essentia peccati ; est etiam minus propria quam definitio Augustini : peccatum enim potius est actus voluntarius quam privatio vel recessus, quia voluntas non directe tendit in privationem, sed in bonum positivum, quod habet privationem adnexam ; bonum enim est proprium eius obiectum. Unde primo et in recto ponendum est elementum positivum.

431. Animadversio. — Sicut notio peccati, ita definitio non convenit perfecte nisi peccato mortali actuali, imperfecte et secundum quid aliis.

S. Th. I-II, q. 72 ; de Malo, q. 2, a. 6.

432. Principium I. Peccata specie distinguuntur immediate et proxime secundum obiecta formalia diversa, seu specie morali distincta. Peccatum enim non est simplex privatio sed actus voluntarius debita rectitudine privatus, unde sicut ceteri actus humani, peccata speciem habebunt immediate ex obiecto : sic distinguuntur idololatria, homicidium et gula (a. 1). — Cum autem finis seu bonum sit proprium obiectum voluntatis, sequitur peccata specie distingui secundum diversos fines (ad 1) sive operantis (ut sim. furari propter vindictam vel propter fornicationem), sive praesertim ipsi operi intrinsecos (ut sim. gula ad delectationem, furtum ad pecuniam ; — gula ex amore cibi deliciosi vel ex amore multi cibi).

433. Principium II. Peccata specie non distinguuntur immediate et proxime, prout opponuntur diversis a quibus recedunt virtutibus (ut docuit Scotus) vel praeceptis (ut ait Vasquez) : privatio enim quae in peccato habetur, scil. recessus a virtute vel lege non intenditur a peccante sed est praeter eius intentionem, unde non est per se et directe obiectum voluntatis et actus humani, nec ideo actui malo speciem tribuit (a. 1).

Animadvertit tamen S. Thomas in idem redire quod peccata vel specie distinguantur secundum obiecta vel secundum virtutes quibus opponuntur, quia ipsae virtutes distinguuntur specie ex obiectis (ad 2) ; — aut etiam secundum praecepta, quia haec differunt secundum diversum obiectum, motivum et finem et etiam secundum diversas virtutes, cum ad hoc fiant ut secundum virtutem operemur. Peccata ergo, licet immediate non sumant speciem a lege quam transgrediuntur, vel a virtute a qua recedunt, remote tamen et mediate ab illis speciem accipere dici possunt¹ .

434. Practicae regulae adstrui solent sequentes, quibus distinctio specifica obiectorum ac proinde peccatorum facile dignoscitur :

1ª omnino universalis, ad quam omnes aliae reduci possunt : Peccata diversa sunt quae versantur circa obiecta formaliter diversa ; obiecta autem formaliter diversa sunt non secundum esse physicum sed secundum esse morale, i. e. secundum specialem convenientiam vel repugnantiam cum recta ratione et lege aeterna : hinc furari ovem vel equum vel pecuniam idem est specie peccatum, licet obiecta sint materialiter diversa, quia conveniunt in una ratione morali, in accipiendo bonum alienum ; — e contra homicidium, adulterium et furtum quia continent diversam repugnantiam ad rationem, cum laedant ius diversum ad vitam, ad uxorem, ad bona exteriora (a. 1 et ad 3).

2ª : Peccata illa sunt diversa quae opponuntur diversis virtutibus : singulae enim virtutes habent suam propriam bonitatem. Hinc distinguuntur furtum, fornicatio et periurium quia opponuntur iustitiae, castitati et religioni (ad 2).

3ª : Peccata illa sunt diversa quae opponuntur eidem virtuti sed modo contrario, id est per excessum et defectum, ut praesumptio et desperatio spei, prodigalitas et avaritia virtuti liberalitatis : ponuntur enim ex motivo opposito et diversa ratione a virtute recedunt (a. 8).

4ª : Peccata illa diversa sunt quae opponuntur eidem virtuti, non modo contrario sed diverse, propter specialem repugnantiam cum recta ratione et lege ; aliis verbis quae sunt contra diversa bona, rectitudines, honestates, officia eiusdem virtutis, ut sim. homicidium et furtum, furtum et rapina, contumelia et detractio, sacrilegium reale, personale et locale, violatio voti et iuramenti, idololatria et magia, periurium et blasphemia : tunc enim laeditur diversa bonitas et in obiectis habetur difformitas distinctae rationis.

5ª : Peccata illa sunt diversa quae repugnant praeceptis formaliter diversis i. e. ex diverso motivo seu fine intrinseco latis, non autem illa quae repugnant pluribus praeceptis ex eodem motivo intrinseco latis, etiamsi a diversis legislatoribus ferantur. Hinc ille qui tenetur ex voto et ex praecepto confessarii ieiunare feria 6ª quatuor temporum, si non ieiunet, triplex peccatum specie distinctum committit contra temperantiam, religionem et virtutem poenitentiae ; — e contra omittens Sacrum die festo incidente in dominicam aut non ieiunans sabbato quatuor temporum incidente in vigiliam, quia utrumque praeceptum est eiusdem rationis ex parte finis seu motivi intrinseci ; item unum tantum est peccatum quod prohibetur lege naturali, divina, ecclesiastica et civili, ut homicidium.

435. Circumstantiae per se tantum aggravant peccatum. — Plures enim pertinent ad idem obiectum et eandem materiam, ut sim. ex eodem motivo prodigus dat quando, ubi, cui non debet, et illiberalis accipit quando, ubi non oportet et plus quam oportet. — Speciem tamen mutant si specialem et distinctam difformitatem cum ratione includant aut proveniant ex speciali motivo ; at tunc non manent circumstantiae sed fiunt quasi obiectum secundarium actus habentque rationem differentiae specificae. Ita distinguuntur specie furtum rei sacrae a furto simplici, item varia peccata gulae uti manducare nimis vel cibum nimis deliciosum (a. 9).

436. Corollaria. — A. Distinguuntur itaque specie : a) peccata carnalia et spiritualia quia tendunt ad obiecta formaliter diversa : carnalia enim, scil. gula et luxuria et quae ad eas reducuntur, ut finem habent delectationem carnalem quae in tactu corporis perficitur, spiritualia delectationem spiritualem quae consummatur in cognitione alicuius rei, ut quinque alia capitalia (a. 2).

b) Item peccata in Deum, in seipsum et in proximum, nam specie diversa sunt obiecta et virtutes quibus homo ordinatur ad Deum, ad proximum et ad seipsum. Notetur omne peccatum quod est contra proximum et contra seipsum esse etiam contra Deum : hic autem sub nomine peccati contra Deum venit illud quod est proxime, immediate et specialiter contra eum, quin sit contra proximum et seipsum (a. 4).

B. Non distinguuntur specie peccata : a) quia differunt secundum reatum poenae, scil. mortalia et venialia. Voluntas enim peccantis non intendit poenam peccati, sed haec est per accidens et praeter eius intentionem. Cum ergo reatus poenae non sit obiectus actus peccaminosi sed per accidens sequatur, non causat differentiam specificae.

Peccatum mortale et veniale in infinitum differunt ex parte inordinationis seu privationis, non autem ex parte conversionis ad bonum creatum, ex parte actus et obiecti, unde tamen speciem habent. Nihil itaque prohibet in eadem specie morali inveniri peccatum mortale et veniale, sicut primus motus in genere adulterii, vel furtum 10 centm. est veniale (a. 5).

Item b) quia sunt peccata cordis, oris et operis : quamvis enim per accidens differant specie completa si consummata et perfecta sunt sive cogitatione, sive verbo, sive opere, uti haeresis, blasphemia et idololatria, quia tunc habent fines seu obiecta diversa ; per se tamen non indicant nisi gradus unius specie peccati, cuius 1ª inchoatio est in affectu cordis, 2ª gradus in manifestatione oris, 3ª in consummatione operis, ut sim. desiderium, propositio et patratio adulterii ; corde iracundiam erga alterum concipere, asperis verbis exprimere, et ipsum percutere (a. 7).

Hinc 1) non distinguuntur quando simul coniunguntur ; 2) sed si unus vel alter gradus seorsim inveniatur et voluntas non ultra progrediatur ac non exequatur peccatum, tunc distinguuntur specie incompleta, quia tunc sese habent ut species incompleta et completa eodem modo ac pars motus et totus motus, opus imperfectum ac completum, ut sim. positio fundamenti et aedificatio domus. Ita luxuria interna, luxuria imperfecta oris, aspectus, vel tactus, et luxuria consummata seu perfecta operis (ad 3).

Item c) quia sunt peccata commissionis et omissionis : quamvis enim secundum esse physicum distinguantur specie imo et genere, secundum esse morale non necessario distinguuntur specie, quia possunt versari circa idem obiectum, ad eumdem finem tendere et ex eodem motivo procedere, sicut aliena rapere et non restituere, vigilare et dormire contra praeceptum superioris, omittere missam vel furari ad adulterium, etc. (a. 6).

S. Th. II Sent., d. 42, q. 1, a. 1 ; de Malo, q. 2, a. 6, ad 12.

437. Principia. — Peccata multiplicantur numero, non quidem ex multis vel diversis difformitatibus seu malitiis, et ideo non necessario est multiplex numero illud quod est multiplex specie, quia unus et idem actus potest habere plures species morales, ut sim. furtum rei sacrae ; — sed

1. ex multiplicatione morali actuum : peccatum enim non est simplex privatio sed potius actus debito ordine privatus ; — etiam

2. ex multiplicatione morali obiectorum : actus enim distinguuntur secundum obiecta, nam actus non est nisi tendentia ad obiectum.

Unde duplex statui solet regula practica.

438. Prima regula est : Tot sunt peccata quot sunt obiecta moralia totalia, i. e. moraliter non unita sed distincta et non coalescentia in unum obiectum. Hinc :

a) Unicum sunt peccatum, actus externi physice plures qui a ratione considentantur et a voluntate imperantur coordinati tamquam partes incompletae seu integrantes unius obiecti completi, secundum quod versantur circa res eiusdem rationis, sicut actus repetiti ad auferenda plura etiam diversa bona eiusdem personae, plura iuramenta mala vel blasphemiae aut variae contumeliae vel haereses uno impetu prolatae, plures tactus impudici in eadem persona eodem impetu exerciti, plures horae canonicae unius diei omissae, et probabiliter diversa sacramenta (ut sim. infirmorum) uni, aut plura sacramenta (ut sim. Eucharistiae vel Poenitentiae) pluribus sine morali interruptione sacrilege ministrata, quia sunt una ministratio ; — e contra plura peccata sunt actus externi in se completi sicut furari equum Petri et deinde pecuniam Pauli, detrahere uni et statim postea alteri, tres fornicationes etiam una immediate post alteram habitae, officium 3 diebus omissum, 3 missae sacrilege celebratae in Nat. D¹, plures ministrationes sacrilegae sacramentorum.

b) Unicum sunt peccatum, actus externi physice plures qui intenduntur subordinati ad unam actionem principalem tamquam media ad unum finem, ut sim. qui sacrilege consecrat et communicat in eodem sacrificio, qui ad fornicationem munera tribuit, verba profert obscena, tactus impudicos exercet, ipsum peccatum operatur et immediate post de illo complacentialiam habet, qui volens inimicum occidere, arma emit, insidias struit, et percutit¹ ; — e contra si non subordinantur ad actum principalem completum : ita ille qui sine intentione fornicationis tactus impudicos exercet et tandem ad fornicationem devenit duo peccata committit, sicut ille qui, fornicatione peracta, post aliquod intervallum rursus impudicus tangit.

c) Unicum probabiliter est peccatum, actus externus physice unus quo diversae personae vel materiae attinguntur, sicut plures una actione occidere vel scandalizare, uno actu a pluribus vel coram pluribus furari vel detrahere, in plures sanctos blasphemare, plures hostias sacrilege consecrare in eodem sacrificio, etc. : actus enim externus in se unitatem habet et ideo per modum unius in plura tendit ; unde haec sicut unum obiectum adaequatum concipiuntur et intenduntur² ; — e contra si quis explicite intenderet distincte et sigillatim illa attingere, per modum plurium, quia tunc intenduntur ut plura obiecta et distincta : actus scil. physice unus erit tunc moraliter multiplex.

d) Unicum peccatum probabiliter est voluntas inefficax intendens plura obiecta eiusdem rationis ut sim. plures actus externos etiam completos, sicut delectatio morosa de 3 feminis, odium 3 personarum, desiderium inefficax ter fornicandi etiam cum tribus, omittendi plures horas, ieiunium, missam per hebdomadam, mensem, annum, optio inefficax diversorum malorum etiam pluribus : tunc enim ea considerantur per modum unius ut unum obiectum placens vel displiciens ; — e contra si plures actus completi intenduntur voluntate efficaci seu proposito, quia tunc considerantur per modum plurium, ut plures effectus obtinendi vel causandi.

Notetur plures actus, vel plures effectus malos unius actus, qui tantum constituunt unum peccatum, non ideo esse minus malum quam si essent plura peccata : hoc enim unum peccatum tanto gravius est quanto plures malitias contineat, et tam malum est ac plura peccata quia in malitia aequivatet pluribus.

439. Secunda regula est : Tot sunt peccata quot sunt actus moraliter interrupti ac repetiti etiam circa idem obiectum. Interrumpuntur autem actus moraliter, quando virtualiter seu effectu non censentur manere. Quod fit tripliciter :

1° per retractationem seu voluntatem contrariam, sive explicitam, sive aequivalentem, ponendo actum incompatibilem cum priori ;

2° per cessationem ab actu voluntariam et liberam, sine proposito ulterius progrediendi³ , ut sim. cessando a conatu qui non ordinatur ad alium conatum, divertendo ad alia propter taedium aut lassitudinem ;

3° per cessationem involuntariam seu naturalem, quae habetur ex distractione involuntaria, oblivione, occupatione, etc. ut sim. lectione epistolae, somno, ebrietate et similibus, quando prior voluntas non permanet virtualiter et nequit censeri causa posterioris circa idem obiectum. Signum autem propter quod prior voluntas virtualiter remanere merito censetur, est quod voluntas in idem obiectum quasi sponte et sine nova deliberatione redeat ; e contra si nova deliberatio fuerit necessaria. Unde brevis cessatio involuntaria ordinario non est moralis interruptio ; quanta autem praecise mora requiritur ad moralem interruptionem, generali regula nequit definiri sed prudentis arbitrii determinationi est relinquendum, attentis intensitate actus et natura distractionis. Hinc :

a) Actus mere interni (delectationes morosae, desideria vel odia inefficacia, invidiae, iudicia temeraria, dubia circa fidem, desperationes) non diu perseverant, ita ut interruptio physica si sit notabilis censeatur moralis : idem enim affectus inter diversas occupationes et distractiones durare non potest nisi ad breve tempus, regulariter certo non ultra 2 vel 3 horas ; imo hoc videtur multum.

b) Actus interni exterius complendi, utpote ad opus externum ordinati, diutius manent praesertim si coeperunt expleri ; secus tantum aliquot diebus perseverare censentur : idem enim impetus internus etiam vehementis non diutius durat, saltem generaliter, nam quidam, ut odia efficacia, desideria rei turpis et vindictae, saepe propter vehementiam diu perseverant, etiam voluntas non restituendi quia ordinatur ad effectum de se perpetuum.

c) Actus externi interrumpuntur si sint absoluti et completi, i. e. si non subordinantur ad actionem principalem nec eodem impetu fiunt, ut dictum est in regula 1ª sub a) et b).

440. Corollaria practica. — 1° Qui peccatum unicum committit quod circa plura versatur obiecta non tenetur per se numerum obiectorum in confessione declarare ; — at tenetur declarare pluritatem, dicendo ut sim. plures vel multos scandalizavi, plures feminas inefficaciter desideravi, plures absolvi sacrilege, detraxi de famili, etc. ; secus enim in errorem induceret confessarium qui recte putaret actum versari circa unum obiectum tantum, et sic de facto illud accusaret peccatum, sicut ille qui diceret : furatus sum nummum aureum loco 20.

2° In actibus ad unam principalem actionem subordinatis, haec sola, non vero media sunt declaranda, nisi malitiam mortalem specie distinctam contineant, ut sim. furtum ad fornicationem. Si autem actio principalis secuta non fuerit, declaranda est intentio illam committendi ; — media adhibita non sunt declaranda si in se sint indifferentia (ut sim. emere arma, deambulare) quia non sunt mala nisi malitia intentionis ; sunt declaranda si in se mala sint ut sim. si intentionem internam manifestent, sed generali et confuso modo, ut sim. media adhibui impudica ad fornicationem aut tentavi eam procurare ; sunt distincto modo declaranda si malitiam mortalem specie distinctam contineant, ut sim. maleficium aut cooperationem alterius ad damnum inferendum.

3° Poenitentes qui terminare nequit quot vicibus interruptis internae tentationi consenserit, declaret tempus per quod in mala voluntate perseveraverit, ut sim. per diem odio habui, per mensem concupivi puellam, addendo pro posse an irae vel frequentes fuerint interruptiones. Ex tempore confessarius enim, attenta personae indole, natura rei et adiunctis, aliquo modo coniectare interruptionem poterit.

4° Qui uno impetu plures actus eiusdem rationis ponit, declaret unum dicendo ut sim. tetigi feminam, blasphemavi, iuravi, detraxi, etc. : est enim unus actus moraliter.

5° Ne sacramentum poenitentiae onerosum reddatur, nec scrupulis crucientur fideles et confessarii, non sunt faciendae interrogationes circa speciem et numerum peccatorum nisi gravia adsint motiva. Poenitentes vero speciem et numerum confiteri tenentur secundum cognitionem quam de istis saltem in confuso habuit eo momento quo peccatum commisit, non autem secundum scientiam theologicam si non habuerint : nihil enim volitum nisi praecognitum.

S. Th. I-II, q. 73 ; de Malo, q. 2, a. 7, 8, 9, 10.

441. Principium I. Peccata omnia non sunt paria. — Peccatum enim non est pura et simplex privatio sed aliquid retinet de ordine rationis ad bonum ; unde sicut aegritudo est maior vel minor prout plus vel minus privat de sanitate, ita peccatum est magis vel minus grave prout plus vel minus recedit a rectitudine rationis.

Est de fide contra Stoicos et Iovinianum (cfr. prop. 20ª Baii).

Probatur 1) ex Scripturis : Ioh. XIX, 11 ; I Ioh. V, 16 ; Mt. V, 22 ; Ezech. XVI ; Ierem. VII ; Thren. IV ;

2. ex poenis peccatorum inaequalibus : Quando poenae peccatorum sunt inaequales, etiam ipsa peccata sunt inaequalia, quia inaequalitas poenae supponit inaequalitatem

Summa Theologiae Moralis I — 24 culpae. Sed poenae sunt inaequales ; ergo et peccata (cfr. Deut. XXV ; Lc. X, 12-14) ;

3. ex specie peccatorum inaequali : Species se habent ut numeri. Atqui peccata sunt specie distincta. Ergo inaequalia in ratione peccati, et ideo non eadem est eorum gravitas (a. 2).

442. Principium II. Gravitas peccatorum fundamentalis seu principalis :

1° Desumitur immediate ex obiectis ex quibus peccata moralitatem fundamentalem seu primam speciem habent. Sicut enim tanto gravior est aegritudo quanto laedit nobilius principium seu organum vitae, ita tanto gravius est peccatum quanto contra nobiliorem finem seu obiectum agitur (a. 3).

Hinc peccata directe contra Deum sunt secundum se seu secundum speciem (i. e. ceteris paribus, non spectatis circumstantiis) graviora quam peccata contra Christum hominem, et haec illis quae fiunt contra cultum et res sacras, et haec illis quae fiunt in seipsum et proximum ; porro suicidum maius est homicidio, et hoc adulterio et fornicatione quae sunt contra solam propagationem vitae, et haec furto quod est contra bona exteriora.

2° Desumitur mediate ex oppositione ad virtutes. Hinc a) illa peccata sunt secundum se graviora quae circa obiectum earum principale directe repugnant dignioribus virtutibus, ita ut peccatum summum contra virtutem digniorem maius sit peccato maximo contra virtutem inferiorem : maximum ergo peccatum est odium Dei quod est contra charitatem, sequunntur peccata directe contra fidem, contra spem, contra religionem, contra poenitentiam, et contra virtutes per ordinem cardinales (a. 4).

Diximus : quae directe repugnant obiecto principali ; oppositio enim indirecta virtuti digniori vel directa oppositio circa obiectum secundarium, potest esse minor quam directa oppositio ad obiectum primarium virtutis inferioris, ut sim. omissio actus charitatis, vel scandalum aut invidia est minor quam haeresis, lectio libri haeretici quam desperatio.

b) Inter peccata quae repugnant eidem virtuti, illa secundum se graviora sunt quae magis recedunt ab inclinatione principali virtutis, unde avaritia maius est peccatum quam prodigalitas, timiditas quam audacia, intemperantia quam insensibilitas, et generatim peccatum commissionis quam omissionis ut sim. periurium quam violatio iuramenti.

c) Item illa secundum se sunt graviora quae opponuntur maiori rectitudini, bono vel officio eiusdem virtutis, ut sim. homicidium quam adulterium et hoc quam detractio et haec quam furtum ; similiter gravior est blasphemia quam periurium et hoc quam sacrilegium.

3° Desumitur etiam mediate ex oppositione ad praecepta : secundum se graviora sunt si opponuntur praeceptis dignioribus, i. e. ex nobiliori motivo vel a nobiliori legislatore latis, aut magis necessariis, ut sim. ceteris paribus maius est peccatum contra legem divinam quam contra humanam.

443. Principium III. Gravitas peccatorum accidentalis et secundaria, quae fieri potest quod peccatum ex obiecto suo gravius de facto sit minus grave et vice versa, desumitur a circumstantiis (C. Trid. sess. 14, c. 5, can. 7) :

1° ex parte agentis seu causae : eo gravius est peccatum quo maior est libera voluntas quae est propria peccati causa ; cuius signa saepius sunt intensitas et duratio actus (a. 6). Hinc peccata ex malitia, quia magis sunt a voluntate, graviora sunt peccatis ex infirmitate seu passione, et haec peccatis ex ignorantia factis ;

2° ex parte actus, sive circumstantiae speciem mutent (ut sim. furtum rei sacrae ; varia peccata luxuriae iuxta naturam), sive multiplicent rationem peccati in eadem specie (sicut prodigus qui dat quando et cui non debet, vel ille qui diversas contumelias dicit), sive augeant aut minuant deformitatem peccati (sicut ille qui multum furatur, plures scandalizat aut sacrilege absolvit, plures horas omittit unius diei) : peccatum enim est ex defectu alicuius circumstantiae debitae (a. 7).

Hinc a) peccatum aggravatur secundum conditionem et dignitatem personae in quam committitur, quia haec est quasi obiectum peccati ; unde graviora sunt peccata in personas Deo vel peccatin vel pluribus coniunctiones (III Reg. XIX, 14 ; Mich. VII, 6). Exempla sunt : occisio sacerdotis (Zach. II, 8), patris (Eccli. XIV, 5), vel regis aut personae publicae (Exod. XXII, 28) cuius iniuria in plures redundat (a. 9).

b) Peccata deliberata graviora sunt in persona maioris scientiae vel virtutis, et quia facilius resistit peccato, et propter ingratitudinem ac scandalum, et propter repugnantiam specialem peccati ad talem personam ut sim. iniustitia in rege, fornicationis in sacerdote, idololatriae in fideli. Peccata autem quae fiunt ex subreptione propter infirmitatem humanae naturae minora sunt, eo quod minus neglit huiusmodi peccata reprimere (a. 10).

c) Peccata contra proximum eo sunt graviora quo maius ex illis sequatur nocumentum, maxime si fuerit propter se intentum ; etiam si non fuerit in se intentum sed tamen praevisum saltem in confuso, nec fuerit iusta causa illud permittendi¹ (a. 8).

444. Corollarium. — Peccatum spirituale quodlibet non est maioris culpae quolibet peccato carnali ; sed, ceteris paribus, considerata sola differentia spiritualitatis et carnalitatis, graviora sunt spiritualia : 1° ex parte subiecti, quia peccata carnalia consummantur in carnali appetitu ad quem principaliter pertinent converti ad bonum corporale et ideo plus habent de conversione ad bonum creatum ; peccata spiritualia autem magis sunt in ratione et voluntate ad quas pertinent converti ad Deum et ab eo averti, unde plus habent de aversione ex qua procedit culpa ; — 2° ex parte eius in quem peccatur : peccans peccato spirituali peccat contra Deum vel proximum, peccans peccato carnali peccat per se contra corpus proprium quo indebite utitur ; — 3° ex parte motivi : peccata carnalia sunt minora quia magis ad ea impellimur, quod liberum minuit. Attamen peccata carnalia sunt maioris infamiae quia consistunt in delectatione nobis et brutis communi, et sunt maioris adhaesionis et periculi propter adnexam delectationem (a. 5).

445. Animadversiones. — 1. Peccata omnia non sunt connexa. Mortalia quidem omnia contemnunt eumdem auctorem legis Deum, et conveniunt in aversione, et ideo contraria sunt charitati (quae est finis legis) et gratiae privant et reatum eiusdem poenae incurrunt, secundum quod dicit Iacobus, II, 10 : « Quicumque totam legem servaverit,... offendat autem in uno, factus est omnium reus », i. e. reus illius culpae et poenae quae in omnibus invenitur ; unde unum mortale sine altero remitti non potest. Attamen peccans non intendit a Deo averti et recedere ab eo quod est secundum rationem, sed potius tendere in quaedam appetibilia bona ; huiusmodi autem bona sunt diversa, nec sunt connexa, imo etiam interdum sunt contraria, ac proinde unum sine altero appeti potest, ut ipse testatur Iacobus, II, 11 (a. 1).

2. A saeculo XVI multi loquuntur de 4 peccatis quae in Scripturis dicuntur in coelum clamantia, quia, ut plures existimant, committuntur directe contra summa bona omni societati tamquam fundamentum necessaria. Id tamen nec in Scripturis nec in ratione sufficienter est fundatum, ut ostendit cl. prof. Leroux in eph. Revue Eccl. de Liége, mai 1914.