Summa Theologiae Moralis, vol. I: De Principiis

S. Th. I-II q. 88, a. 2 et 6 ; De Malo q. 7, a. 1 et 3.

538. Conditiones ad peccatum mortale requisitae. — In peccato perfecto seu mortali adest duplex elementum : a) obiectivum scil. malitia gravis, b) subiectivum seu actus perfecte deliberatus et voluntarius. Hinc ad illud triplex requiritur conditio :

1°a) gravitas malitiae in obiecto, secus enim non esset graviter malum ; sufficit quoque gravitas in obiecto i. e. in re vel actione ut est apprehensa, nec requiritur necessario gravis malitia in re aut actione ut est in se : illud enim sufficit ut homo reapse malum grave velit. Adesse ergo debet gravis transgressio legis in se vel saltem ex falsa aestimatione ;

2°a) gravis malitiae advertentia, nam si gravitas non advertatur, nequit homo illam velle, et offensa erit levis ; et quidem plena advertentia seu perfecta deliberatio, secus enim malitia non esset perfecte volita et defecerit conditio ;

3°a) perfectus consensus voluntatis : etenim nullus censetur sese convertere ad aliquid ut ad finem ultimum et id supra omnia diligere et se omnino separare a Deo, nisi per actum perfecte humanum ac voluntarium. Deinde in tantum aliquid est peccatum in quantum voluntarium ; ergo si imperfecte sit voluntarium, imperfectum est peccatum. Denique repugnat bonitati divinae aeternis suppliciis punire hominem absque plena ipsius consideratione et consensu.

539. Malitia obiecti, cuius gravitatem advertere debemus, intelligitur vel gravis in se i. e. ex obiecto, vel ex circumstantiis, ut ex fine, scandalo, periculo adiuncto, etc. ut dicetur art. 5. Ut dignoscatur facile malitiae gravitas (vel levitas), solent a theologis tradi regulae sequentes :

1°a desumitur ex Scriptura : quando peccatum aliquid gravibus afficit appellationibus, iudicandum est mortale, v. g. si illud vocet scelus, nequitiam, iniquitatem, abominationem, vel dicat esse dignum morte, exosum Deo, mortem inferre, excludere a regno coelorum, clamare in coelum, vel si ei apponatur maledictio v. g. vae (Lev. XXIV, 14, 16, 17, 23 ; Prov. VI, 16 ; Is. V, 20 ; Rom. I, 18 sq., I Cor. VI, 8-VII ; Gal. V, 19 ; Eph. V, 3) ; — e contra peccatum reputatur tantum veniale, dum Scripturae mitioribus verbis utatur, ut nomine festucae, stipulae, foeni, etc. (I Cor. III, 12 ; Mt. XXIII, 24 ; Lc. VI, 41), vel leviore correptione perstringat (Prov. X, 19 ; Mt. XII, 36).

2°a desumitur ex Traditione : mortalia sunt quae ut talia habentur in Pontificiis et Conciliorum decisionibus, vel ex SS. Patrum aut Doctorum consensu moraliter unanimi, vel et ex praxi virorum timoratorum. Tamen circa antiquos Patres caute attendendum est quis fuerit modus loquendi illorum (v. g. an forte ad modum oratoris exaggeratus), et quae disciplina illorum temporum (v. g. nonne gravis poena pro minore culpa aut vice versa).

3°a desumitur ex ratione : peccata sunt mortalia quae auferunt ordinem ad finem ultimum, seu dissolvunt charitatem Dei vel sui vel proximi ; talia sunt quibus tollitur subiectio et reverentia hominis ad Deum (v. g. blasphemia, superstitio falsi numinis) ; — vel quibus incurritur grave damnum propriae salutis corporalis vel spiritualis, quae est conditio necessaria ad finem ultimum, dilectionem et gloriam Dei ; — vel quibus tolluntur ea sine quibus servari non potest humana societas, quae est medium homini necessarium ut ad finem ultimum perveniat, uti rebellio, homicidium, adulterium, furtum, inoboedientia in re magni momenti : non enim possent homines ad invicem convivere ubi passim et indifferenter ista perpetraretur, uti diximus distinguentes praecepta primaria et secundaria legis naturalis (n. 251, C).

Aut etiam : peccata mortalia sunt quae directe opponuntur praeceptis primariis legis naturalis, seu quae ordinem moralem a natura primario intentum violant. Ordinis enim primarii observantia est necessaria conditio ad consequendum finem ultimum. Ergo substantialis violatio ordinis primarii est peccatum mortale. Hinc mortalia sunt : a) quae violant ipsum ordinem ad Deum seu tollunt subiectionem ad Ipsum (blasphemia, periurium), non autem ea quae solum sunt contra modum subiectionis ; — b) quae violant ordinem hominis ad seipsum, et sunt directa dispositio sui vel suarum facultatum contra ipsam ordinationem naturae rationalis, aut sine debita subordinatione ad speciem humanam et commune bonum (suicidium, ebrietas, pollutio), non autem ea quae solum sunt contra modum disponendi ; — c) quae violant ordinem ad proximum, dum notabiliter damnum inferunt vel offensam cui graviter est invitus (homicidium, adulterium, furtum), non autem ea quae solum non servant modum debitum vel quibus proximus non est multum invitus (n. 251, A, b).

Inoboedientia autem in re gravi habetur et in lege positiva ; unde mortalia sunt illa quae fiunt contra legem praecipientem sub gravi : tunc enim eo ipso agit homo contra ea sine quibus servari nequit humana societas, nam violatio praecepti quod magni momenti est pro bono communi nata est notabiliter nocere societati. Lex autem sub gravi obligat quando materia est gravis, i. e. multum conducit ad finem magni momenti, et simul legislator sub gravi praecipere velit ; de quo diiudicandum secundum regulas traditas in tr. de Legibus, n° 343.

In praxi non dicatur mortale id cuius malitia gravis certo non appareat.

540. Advertentia intellectus adest 1°) ad malitiam gravem, si homo intelligit aliquid esse adeo malum vel prohibitum a Deo ut simul cum eius amore, vel amicitia, vel gratia, vel coniunctione ad eum ut finem nequeat consistere, aut saltem id intelligit implicite v. g. cognoscendo aliquid esse valde turpe, rigorose prohibitum, moralem ordinem notabiliter perturbans, voluntati divinae valde oppositum, inimicitiae Dei inductivum, poena gravi dignum etc., vel quodcumque aliud distinctivum peccati gravis aliquo modo perspiciat¹.

Hinc S. Thomas, q. 88, a. 2, ad 1 : « ex hoc ipso quod aliquis elegit id quod repugnat divinae charitati, convincitur praeferre illud charitati divinae ; et per consequens plus amare ipsum quam Deum. Et ideo aliqua peccata ex genere quae de se repugnant charitati, habent quod aliquid diligatur supra Deum ; et sic sunt ex genere suo mortalia ».

Requiritur autem 2°) advertentia plena seu perfecta deliberatio, quae tamen non est maxima possibilis, sed illa qua homo, plene sui compos, ad negotium sat magni momenti attendere solet. Et quidem :

a) Subiective non sufficit obscura et imperfecta, sed requiritur plena et perfecta, qua homo vigili, mente expedita, nec ulla notabili distractione impeditus aut turbatione abreptus, advertit gravitatem malitiae sive immediate, momento quo actio mala ponitur, sive mediate, quando causa ponitur ex qua malus effectus sequi praevidetur saltem in confuso.

b) Objective vero non requiritur distincta sed sufficit confusa : non enim requiritur ut gravis malitia apprehendatur distincte, sed sufficit ut appareat in confuso, de ea dubitando vel eam suspicando, vel advertendo huius adesse periculum, aut esse obligationem ad id attendendi vel magis attendendi, et hoc sive momento quo malum fit sive momento quo ponitur causa ex qua secuturum praevidetur : tunc enim si nihilominus quis illud eligat, iam plene vult illud etiamsi grave malum sit (n. 214), et ideo reapse grave malum vult, et ita spernit amorem Dei et finem ultimum et illud plus amat, ac implicite et virtualiter eligit etiam aversionem a Deo et finem ultimum relinquit (a. 2, ad 1). Hinc advertentia confusa non ideo est obscura, sed potest esse plena et perfecta².

c) Non requiritur reflexa qua homo cognoscit se advertere, sed sufficit directa ad ipsam malitiam advertentia, qualis etiam ex habituali notitia hauritur et vix abesse potest in iis quae habitualiter cognoscuntur et frequenter in memoria revocantur : ita si persona sacra contra castitatem peccet, etiamsi de sacrilegio non explicite cogitet, illud tamen advertit implicite seu in actu exercito, cum sciat se esse et non alium qui talia perpetret ; item qui libenter immoratur in turpibus cogitationibus quae plerumque pollutionum inducunt vel qui familiariter solet agere cum feminis. Pariter ad advertentiam plenam non requiritur temporis diuturnitas, neque haec est ipsius signum.

Imperfectae advertentiae coniecturalia signa a theologis traduntur sequentia : a) si re alia occupatus et distractus obiter et tenuiter apprehenderis rem esse malam ; b) si semidormiens aut semidelirus nondum perfecte fueris tui compos ; c) si immemor post factum vix recordaris quid egeris ; d) si ubi melius considera, iudices, secundum habitualem tuam dispositionem, te non fuisse factorum, si ita apprehendisses ; e) si distractione aut passione ita abreptus fueris ut cognitione solius utilitatis, damni, commoditatis vel incommoditatis ex opere percipiendae, non malitiae, occupatus fueris ; f) vel si vehementissima passione (irae, timoris, tristitiae), apprehensione, nervorum agitatione vel mania, aut statu pathologico laborasti vel turbatus fuisti, ita ut fere nescieris quid ageres (quod saepe fit in pravis cogitationibus, detractionibus, peccatis ex quibus sequuntur damna aut pericula pro aliis).

Imperfecta advertentia ordinarie adest et ideo praesumitur in semisopitis, primo evigilantibus, subito consternatis, semiamen tibus, semiebriis, pueris iunioribus (ante septennium), senibus repuerascentibus, valde scrupulosis ; — e contra supponitur advertentia saltem confusa sed sufficiens apud consuetudinarios et peccatores obduratos.

541. Voluntatis consensus est plenus, quando ex plena deliberatione vel advertentia mentis, actum eligit sive directe et immediate quando hic et nunc ponitur transgressio, sive mediate aut indirecte quando ponitur causa positiva aut omissio ex qua transgressio sequi praevideatur, saltem in confuso. — E contra semiplenus est consensus si voluntas sequatur semiplenam advertentiam intellectus, vel si indiligenter cum aliquo torpore repellat suggestionem mali minus quam debet, ut si passio appetitus sensitivi moveatur sed voluntas tepide resistat.

Imperfecti consensus coniecturalia signa a theologis traduntur sequentia : a) si quis, plene advertens ad tentationem, eam statim repellit ; b) si plenius advertens statim angitur vel tristatur ; c) si, statim ubi angitur, adhuc reperit se ita habitualiter constitutum, ut malit mori quam peccare mortaliter ; d) si facile potuerit peccatum exequi et non sit executus ; e) si vir timoratus (vel ille qui soleat ita esse affectus ut malit mori quam expresse mortaliter peccare) dubitet num consenserit ; f) si quis valde timide et suspense processerit se meminerit ; g) si semisomnis fuerit, non plene sui compos, iudicetque se id non fuisse factorum, si plene vigilasset ; h) si dubitet an sui compos, vigilans, non ebrius fuerit.

In dubio : imperfectus consensus praesumitur apud viros timoratos et illos qui solent ita esse dispositi ut malint mori quam mortaliter peccare, quia si perfecte consensissent, ordinario non dubitarent ; — e contra praesumitur perfectus apud illos qui sunt laxioris conscientiae et facile in aliquod peccatum labuntur : hi si melius quam ut solet tentationi restitissent, istud certo scirent.

542. Corollaria. — 1. Qui cognoscit se male agere, sed nescit an malum sit grave vel leve : a) si advertat periculum grave peccati saltem in confuso et de hoc dubitet, graviter peccat quia deliberate se exponit periculo graviter offendendi Deum : cognoscit enim actionem suam fortasse graviter offendere Deum et nihilominus ab ea non abstinet (cfr. tr. de Consc^a, n. 214) ;

b) si autem nil prorsus cogitet de gravitate aut levitate, non peccat graviter, quia gravem malitiam nullo modo apprehendit.

2. Qui deliberat de peccato gravi committendo utrum scil. peccato consentire debeat, ita tamen ut non consentiat : a) si sit deliberatio vera et plena, ita ut proposita gravitate malitiae, quaerat utrum rem graviter malam velit necne, peccat graviter, quia Deum comparat cum creatura, anceps utrum Deum praeferat an creaturam, aestimans fieri posse ut bonum creatum divinae amicitiae anteponatur ; quod est Dei iniuriosum ;

b) si deliberatio sit imperfecta, aut solum aliqualis haesitatio seu omissio resistentiae contra tentationem ex negligentia vel torpore, peccatum veniale non excedit³.