Summa Theologiae Moralis, vol. I: De Principiis

205. Principium. Conscientia ita est regula actuum humanorum ut nunquam licite agamus contra eam praecipientem aut prohibentem ; — sed semper licite agamus secundum eam si debitas habeat qualitates.

Probatur : Operari contra conscientiam includit voluntatem malam, nam nihil aliud est quam facere illud quod iudicatur a Deo prohibitum vel omittere praeceptum (Rom. XIV, 23). Hinc axioma : Quidquid fit contra conscientiam aedificat ad gehennam. Quod intellegendum est de conscientia praecipiente vel prohibente, non autem de consulente vel permittente quia ista non obligat. — E contra, agere secundum conscientiam est facere quod iudicamus a Deo praeceptum vel saltem permissum. Atqui facere quod iudicamus a Deo praeceptum vel permissum de se includit voluntatem sese conformandi legi et voluntati Dei. Ergo licitum est per se ; scil. dum iudicium illud conscientiae habeat debitas qualitates, de quibus nunc sumus dicturi.

Sunt autem duae : ex parte obiecti adesse debet veritas et rectitudo ; — ex parte subiecti seu assensus certitudo. Conscientia enim est regula et mensura actuum humanorum. Omnis autem mensura debet esse adaequata i. e. vera et recta, non falsata ; — et certa, non ambigua. Unde conscientia debet esse vera et recta ex parte obiecti ; et certa ex parte subiecti.

S. Th. I-II, q. 19, a. 3, 5, 6 ; Q. D. de Ver. 17, a. 2, 3, 4 ; in II Sent. d. 39, q. 3, a. 3 ; Quodl. III, 26, 27.

206. Notiones. — Conscientia debet esse recta. Iamvero duplex ratione obiecti seu conformitatis cum lege distinguitur conscientia : vera et erronea, prout rei veritatem dictat vel falsitatem. Vera scil. est illa quae ex principiis veris dictat aliquid in particulari esse licitum vel illicitum quod revera tale est, scil. quod est vere bonum vel malum. Erronea est illa quae ex falsis principiis, reputatis tamen veris, dictat aliquid in particulari esse licitum vel illicitum quod revera tale non est, v. g. malum esse quod secundum se est bonum vel indifferens, bonum esse quod secundum se est malum. Est erronea vincibiliter si morali diligentia vinci potest, sed voluntarie non vincitur, sive directe de industria, sive indirecte ex negligentia ; invincibiliter, si morali diligentia vinci nequit, vel quia aliquis de veritate inquirenda nullo modo nec in confuso cogitavit, vel quia

Summa Theologiae Moralis I. — 13.

veritatem sincere inquirendo, ad illam non pervenit. Quodsì conscientia erret ex errore qui antea fuit vincibilis, nunc est invincibilis, licet error antecedens fuerit peccatum et tanto gravius quo mala maiora ex ipso secutura fuerint praevisa, ipsum tamen actuale iudicium conscientiae est revera invincibile.

Iamvero quaeritur an utraque conscientia, vera et erronea, sit regula agendi et aliquo modo sufficiens recta. Ad quam quaestionem solvendam plures distinxerunt conformitatem negativam et conformitatem cum conscientia positivam, dicentes omnem conscientiam semper obligare ne contra eam agamus, non tamen semper obligare omne, scil. erroneam, ut secundum eam agamus : negative scil. contra nullam conscientiam licitum esse agere, non tamen semper requiri ut iuxta eam positive agamus. Sed illa distinctio generaliter est inutilis : qui enim non agit secundum conscientiam praecipientem et prohibentem sed non facit quod praecipit vel non vitat quod prohibet, eo ipso et contra conscientiam agit, quia facit quod prohibet vel omittit quod praecipit. Unde pari ratione per modum unius simul ad utrumque respondebimus.

207. Principium I. Conscientia vera est per se regula agendi, ita ut si sit praecipiens vel prohibens, teneamur ipsi conformari tum negative, non agendo contra illam, tum positive agendo iuxta illam.

Dicitur : a) per se i. e. ex natura sua, quia fideliter exhibet legem ut est in se, unde ligat absolute et in omni eventu, et ideo actus ipsi conformis est per se bonus ;

b) si sit praecipiens vel prohibens : si enim consulat aut permittat, contra illam agere non est illicitum quia non tenemur facere vel omittere quod nulla lege praecipitur vel prohibetur : consulentis enim ligat ut non contemnamus, non ut eam impleamus ; — at semper possumus agere iuxta veram conscientiam, imo et ius ita agendi habemus.

Probatur 1° ex Scriptura, Rom. XIV, 23 : Omne quod non est ex fide (uit goeder trouw, de bonne foi) peccatum est, i. e. qui non agit ex credulitate, persuasione, iudicio conscientiae peccat, uti communiter intellegunt Patres.

2° ratione : Conscientia, quia intimat et applicat legem, est regula proxima actuum humanorum, secundum quam mensuratur eorum esse morale. Sed conscientia vera recte applicat legem : est enim praeco fidelis. Ergo actus qui ab illa deficit, non est conformis legi sed est moraliter malus. Confirmatur : Conscientia vera est ipsa lex a nobis certo cognita et ad actum applicata. Atqui legem cognitam sequi tenemur. Ergo.

208. Principium II. Conscientia invincibiliter erronea est per accidens regula agendi, ita ut si sit praecipiens vel prohibens teneamur ipsi conformari tum negative, non agendo contra illam, tum positive agendo secundum illam.

Dicitur : a) per accidens i.e. non ex natura sua, quia non est conformis legi, sed ratione ignorantiae quae creditur ipsi conformis, unde non ligat in omni eventu sed sub conditione, si duret et quamdiu non deponatur ; et ideo actus ipsi conformis est per accidens bonus ;

b) si sit praecipiens vel prohibens : si enim consulat vel permittat, contra illam agere non est illicitum quia error invincibilis excusat a peccato ; non tamen habemus ius agendi secundum illam quia non datur ius sequendi errorem.

Probatur 1° ex Scripturis : Qui agit contra conscientiam invincibiliter erroneam non agit ex fide seu ex persuasione, ac proinde secundum Apostolum (ad Rom. XIV, 23) peccat. Quod magis patet ex contextu in quo Apostolus, loquens de esu ciborum qui per se mali non sunt sed a multis erronee habebantur immundi utpote a lege mosaica prohibiti, docet illos peccare qui revera putant esum illicitum, nam v. 14 dicit : Scio et confido in Domino Iesu quia nihil commune (i. e. immundum) per ipsum nisi ei qui existimat quod commune est, i. e. certus sum quod nullus cibus ex natura sua est immundus nisi pro illo qui putat esse immundum ; et v. 23 : Qui autem discernit, si manducaverit, damnatus est, quia non ex fide, i. e. qui de liceitate cibi dubitat, si manducaverit quod dubitat esse immundum, condemnatur quia non ex persuasione (bona fide) conscientiae egit ; a fortiori qui manducaret quod certo iudicaret immundum. — Similiter I Cor. VIII, 7 : Quidam autem cum conscientia usque nunc idoli, quasi idolothytum manducant, et conscientia illorum, cum sit infirma, polluitur. — Item ad Gal. V, 3 : Testificor omni homini circumcidenti se quoniam debitor est universae legis faciendae, i. e. qui falso putat circumcisionem sibi esse necessariam ad salutem, hoc iudicio conscientiae manente, tenetur consequenter ad observandam totam legem. Unde Christus Dominus docet errorem invincibilem excusare, non ita vincibilem (Ioh. IX, 41 ; XV, 24).

2° ratione : a) Si conscientia invincibiliter erronea aliquid proponit ut legem Dei, id accipitur ab errante ut ipsa lex ; si ergo ab hoc recedit, vult recedere a lege Dei et sic illam contemnit, et male agit. Sicut si quis falso crederet quod praeceptum legati esset imperatoris, contemnendo praeceptum legati, contemneret praeceptum imperatoris (a. 5, ad 1 et 2).

b) Actus humanus tendit in obiectum ut a ratione proponitur ; si ergo ratio errans aliquid proponat ut malum et homo id velit, facit aliquid quod iudicat malum, et sic fertur in illud sub ratione mali et vult malum. Et vice versa de bono. Confirmatur : voluntas est potentia caeca ; unde eius bonitas et malitia non pendet ab obiecto ut est in se, sed ut a ratione proponitur et eo modo quo proponitur (a. 5 ; Quodl. III, 27).

209. Principium III. Conscientia vincibiliter erronea non est legitima regula agendi. Etsi enim obliget ut illi praecipienti conformemur sub conditione, dummodo non deponatur, adest tamen obligatio illam deponendi si forsan sit causa agendi malum vel bonum praescriptum omittendi ; unde non possumus nec contra illam agere nec secundum illam^[1. Ne dicatur homo, in casu, necessario peccare, et esse perplexus necesse nescimus quid agat ut malum evitet. Nam, ut ait S. Thomas, q. 19, a. 6, ad 3 : « sicut in syllogisticis, uno inconvenientie dato, necesse est alia sequi, ita in moralibus, uno inconvenienti posito, ex necessitate alia sequentur, sicut supposite quod aliquis quaerat inanem gloriam, sive propter inanem gloriam faciat quod facere tenetur, sive dimittat, semper peccabit ; nec tamen est perplexus, quia potest intentionem malum dimittere. Et similiter, supposito errore rationis vel conscientiae,.

Probatur : 1° Qui contra talem conscientiam agit, facit quod iudicat malum et sic peccat ; — qui autem secundum eam agit, facit id quod recte non potest iudicare bonum, eo quod neglienter iudicavit de eius moralitate, et ideo se exponit proximo periculo formaliter male agendi ac temere operatur et male agit. Confirmatur : cum enim advertatulterius esse inquirendum de veritate, id voluntarie neglit ; unde deberet timere quod actio sua sit mala, et non potest habere securitatem de eius bonitate (Ioh. IX, 41 ; XV, 24).

2° Qui conscientiam vincibiliter erroneam non deponit, hoc ipso male agit, quia saltem indirecte malum quod operatur est voluntum, cum volita sit ipsa ignorantia (seu conscientia erronea) ex qua sequitur. Et sane ignorantia vincibilis non excusat a culpa ; ergo non excusat a culpa actuali, si actualiter est vincibilis.

210. Quaenam conscientia sit recta. — Plures rectam appellant solam conscientiam veram. Alii invincibiliter erroneam vocant rectam si sit conformis legi, uti fit si proveniat ex errore speculativo (v. g. conscientiam Iacob accedentis ad Liam quam putabat esse Rachelem), et non rectam si sit difformis a lege, uti fit si proveniat ex errore practico (v. g. conscientiam illius qui putat furtum esse licitum). Alii invincibiliter erroneam vocant rectam si logice deducatur ex principio falso, non rectam si illogice deducatur. Alii denique omnem conscientiam invincibiliter erroneam, utpote prudenter formatam, vocant rectam, non simpliciter, sed secundum quid (et respectu agentis seu quoad nos) in ordine ad agendum, quia est recta et legitima regula agendi : quamvis enim speculative sit falsa, practice tamen est vera et dictat verum practicum, scil. id quod vere est licitum hic et nunc, ac conforme ad appetitum rectum seu voluntatem honestam : verum scil. est in his circumstantiis id esse mihi licitum vel illicitum. A.v. dictamen talis conscientiae est ex recta

qui procedit ex ignorantia non excusante, necesse est quod sequatur malum in voluntate ; nec tamen est homo perplexus, quia potest ab errore recedere, cum ignorantia sit vincibilis et voluntaria ». — Similiter in Q. D. de Verit. 17, a. 4, ad 8 : « Dicendum quod ille qui habet conscientiam (vinc. erroneam) faciendi fornicationem, non est simpliciter perplexus quia potest aliquid facere quo facto non incidet in peccatum, scil. conscientiam erroneam deponere ; sed perplexus secundum quid, scil. conscientia erronea manente ; et hoc non est inconveniens ut aliquo supposito, homo peccatum vitare non possit, sicut supposta intentione inanis gloriae, ille qui tenetur eleemosynam dare, peccare evitare non potest : si enim dat ex tali intentione peccat ; si vero non dat, transgressor est ».

intentione agendi bonum et vitandi malum, quae est conformis principio superiori vero moralitatis : Bonum est faciendum, malum vitandum, et hoc modo conformis est legi aeternae Dei. Quod magis patebit verum ex tract. de Prudentia.

211. Corollaria. — Ex praedictis facile concluditur :

1° Conscientiam ligare : veram per se, et erroneam usquedum deponatur ; excusare autem conscientiam invincibiliter, non tamen vincibiliter erroneam.

2° Hominem habere ius absolutum sequendi conscientiam omnino veram, et hoc est libertas quae stricto sensu est libertas conscientiae. Quoad conscientiam invincibiliter erroneam, quamvis homo in foro interno eam sequi possit et debeat, non habet ad id vere et proprie ius, quod fundatur in relationibus obiectivis rerum, sed solum ius existimatum ; et praesertim non habet ius absolutum ut eam sequatur actu externo : auctoritas enim legitima potest non quidem punire illum qui probatur secutus dictamen conscientiae, sed impedire ne externo modo illud sequatur, v. g. Status catholicus exercitium cultus haeretici vel infidelis, quamvis adhaerentes non raro sequantur dictamen suae conscientiae.

3° Dari posse actum seu peccatum contra legem quod non sit contra conscientiam, quando haec ignorat legem, sed tunc actus non est formaliter sed tantum materialiter malus. E contra dari actionem seu peccatum formaliter contra conscientiam erroneam quod non est contra legem de facto existentem ; est nihilominus contra legem existimatam, unde quamvis non sit materialiter contra legem, est tamen contra ipsam formaliter, et est contra legem aeternam quae dictat non esse agendum contra id quod cogitatur praeceptum vel prohibitum. Omne denique peccatum formale contra legem est etiam contra conscientiam.

Hinc intellegitur conscientiam per accidens aliquo sensu plus obligare quam Dei legem : « Conscientia obligat non virtute propria sed virtute praecepti divini : non enim conscientia dictat aliquid esse faciendum hac ratione quod sibi videtur, sed hac ratione quia a Deo praeceptum est ; unde per accidens ex virtute divini praecepti obligat in quantum dictat ut praeceptum a Deo, et ideo conscientia plus obligat quam praeceptum divinum in cuius virtute ligat. Sicut patet si praeceptum regis non perveniret ad populum nisi mediante aliquo principe, si princeps diceret : hoc est praeceptum a rege, quamvis non esset verum, dictamen suum obligaret ut praeceptum regis » (II Sent. d. 39, q. 3, a. 3, ad 3).

4° Attamen conscientia pure erronea, seu erronea qua talis, per se obligare non potest, nam obligatio supponit legem non imaginariam sed existentem et subiecto applicatam. Hinc in casu conscientiae invincibiliter erroneae obligamur, non ex lege quae non est at quam erronee affirmat conscientia, sed ex principio superiori legis certo, seu ex lege naturali universali : Bonum est faciendum, malum est vitandum, quae vetat agere contra illud quod post diligentem considerationem existimamus bonum et a Deo praeceptum vel malum prohibitum. Unde talis conscientia est aliquo modo vera, scil. practice, quia verum est quod stante tali conscientia licitum sit secundum eam agere ; et est recta, utpote conformis intentioni rectae, quae ipsa est recta quia conformis principio superiori et ita legi aeternae.

Quod applicandum est omni conscientiae erroneae hic et nunc invincibili, etiamsi oriatur ex ignorantia antecedenter vincibili et culpabili, dummodo sit actualiter invincibilis qua non advertitur. Talis conscientia fuit culpabilis in causa, sed est regula legitima agendi hic et nunc, et actio ex ea sequens non est culpabilis in se, quamvis possit esse culpabilis in causa¹.

5° E contra conscientia vincibiliter erronea nullo modo potest dici recta aut vera, quia, deficiente inquisitione sufficiente, nequit agens sincere et in veritate iudicare actum esse bonum aut malum, nec sincere vult bonum agere et malum vitare. Haec itaque conscientia est simpliciter erronea.

212. Animadversio. — De modo dignoscendi et deponendi conscientiam erroneam ac de obligatione dedocendi illos qui in conscientia errant, sicut et de peccato agendi contra conscientiam, dicetur in tr. de Prudentia.

S. Th. in IV Sent. d. 21, q. 2, a. 3 ; Quodl. VIII, q. 16, a. 13.

213. Notiones. — Conscientia etiam debet esse certa. Iamvero ratione subiecti i. e. ex parte actus, assensus seu adhaesionis ad obiectum, conscientia vel est certa si eius iudicium alicui adhaeret firmiter, vel incerta vel opinativa si adhaeret sed cum formidine oppositi. Conscientia certa itaque est illa quae formaliter in se et in omnibus principiis ex quibus formatur excludit formidinem oppositi, et ideo firmiter et absque timore errandi iudicat aliquid in particulari esse licitum vel illicitum.

Iamvero quaerimus an conscientia, ut sit regula agendi, debeat esse certa.

214. Principium. Legitima regula agendi est sola conscientia certa, qua scil. homo prudenter sibi efformat iudicium certum actionem hic et nunc ponendam licite et honeste poni ; unde talis conscientia requiritur ad licite operandum.

Probatur 1° ex Scripturis, ad Rom. XIV, 23 : Omne quod non est ex fide peccatum est ; sed qui incertus est non agit ex convictione, et ideo quod fit ex conscientia incerta non est ex fide seu persuasione ; ergo est peccatum. Quam conclusionem explicite ponit Apostolus, eam ex dicto principio inferens : Qui discernit (i. e. qui haesitat seu dubitat an cibum aliquem manducare sit licitum), si manducaverit, damnatus est, quia non ex fide. Unde Eccli. XXXVII, 20 : Ante omne opus verbum praecedat te, et ante omnem actum consilium stabile.

2° ratione : a) Qui agit cum conscientia incerta habet formidinem rationabilem et fundatam de malitia, et incertitudinem de bonitate sui actus. Qui autem est incertus de bonitate sui actus et nihilominus agit, vult illum ponere sive sit contra legem sive non sit, et sic hypothetice consentit in malum, et habet voluntarie malam, et legem Dei contemnit et male agit. Confirmatur exemplo famuli qui, dubitans an aliquid sit contra domini voluntatem, negligeret quaerere voluntatem domini si posset et nihilominus ageret : reus ab omnibus censeretur. Item qui faceret id quod suspicatur offendere amicum, censeretur eum hoc ipso offendere et eius amicitiam contemnere.

b) Qui voluntarie se exponit proximo periculo peccandi formaliter et offendendi Deum, male agit. Qui autem dicit : incertum est an id reipsa sit malum, et agit, temere operatur quia facit id quod timet Deum offendere, et ita se exponit periculo proximo peccandi formaliter et offendendi Deum. Ergo male agit. Hinc Augustinus contra Donatistas : « Accipere (Baptismum) in parte Donati,..., si incertum est esse peccatum, quis dubitet certum esse peccatum¹ ».

c) Conscientia est regula et mensura actuum nostrorum. Atqui mensura non potest esse ambigua, sed certa esse oportet. Ergo conscientia debet esse certa.

215. Applicationes. — Ex praedictis sequitur :

1. Illum qui non habet iudicium practicum certum de liceitate actionis seu conscientiam certam, non posse agere ; et si agere omnino debeat, teneri ad faciendum quod est tutius, scil. quod magis favet legi (seu obligationi) et magis removet a periculo male agendi. Hinc axioma : In dubiis practicis tutior via est eligenda.

2. Illum qui non habet iudicium directum, speculativo-practicum, certum de honestate obiectiva et materiali actionis, non ideo semper carere iudicio practico certo de honestate subiectiva et formali, sed aliquando habere conscientiam certam principio superiori certo et ex iudicio reflexo intellectus supra actum suum reflectentis et illud principium applicantis, v. g. quamvis mihi dubia sit moralitas talis actionis, certum mihi est quod debeam illam ponere si superior praecipiat, tum quia praesumptio stat pro superiore qui proinde iure suo praecipit, quod certo detinet, non est privandus ob dubium subditorum, tum quia rectus ordo boni communis vetat ne subditi obedientiam denegent nisi certo appareat superiorem abuti sua potestate ; — quamvis dubitem an tale opus sit servile, certum est quod possim illud exercere si parochus dixerit ; — quamvis in se incertum sit an sacramentum in tali materia valide et licite ministretur, certum est mihi quod a tali ministratione regulariter debeam ex reverentia erga sacramentum abstinere, in casu necessitatis eam adhibere ; — quamvis talis homo probabiliter sit reus, certum est a iudice non posse damnari nisi certo reus probetur, etc., nam multi sunt casus similes ut in specialibus tractatibus determinatur.

3. Speciatim iudicium practicum haberi certum, ma-

in IV Sent. d. 21, q. 2, a. 3 : « Qui aliquid committit vel omittit in quo dubitet esse peccatum mortale, discrimini se committit ». Item apud Scotum, q. 2, prol., et in IV Sent. d. 30, q. 1, i ; et apud S. Alphonsum Th. M., l. 1, n. 22.

nente etiam dubio speculativo, ac oriri conscientiam certam specialis obligationis, quoties adest certa et absoluta obligatio obtinendi finem determinatum qui secus fortasse non obtineretur, a.v. quoties effectus bonus (v. g. salus, sacramentum, sanitas) absolute est obtinendus, vel malus (damnum, mors, damnum) absolute est vitandus, ac dubitetur non de sola honestate sed etiam de necessitate aut efficacia medii² ad hoc requisiti ac de actus seu facti validitate. Tunc scil. intervenit lex superior certa quae dictat in dubiis de validitate actus ponendi tutius esse agendum. Ex quo iudicio reflexo obligatio obiective incerta fit subiective certa. Ratio est, quia si honestas actionis a nostra ratione et conscientia pendeat, non ita valor actionis aut aversio damni, nam dubium aut iudicium nostrum non valet mutare naturam rerum, nec proinde actum nullum reddere validum vel facere quod effectus debitus ex actione oriatur, aut impedire ne damnum ex ea sequatur ; v. g. dubium vel opinio quantumvis probabilis non potest efficere ut quod non est sacramentum sit sacramentum, vel ut sit medicina quod potius est venenum. Unde in casu lex naturalis certa prohibet se exponere periculo non obtinendi finem aut malum inferendi, adhibendo scil. medium quod forsan est inefficax vel nocivum. Cuius modi periculo se exponere, in specie, maxime est illicitum, in dubiis de necessariis necessitatis medii ad salutem aeternam : in his scil. maxime tutius et certius est agendum.

4. Illum qui est incertus, non quidem de valore actus seu necessitate medii, sed de sola eius honestate seu sola necessitate praecepti, debere, antequam agere possit, deponere dubium sive diligentius inquirendo veritatem sive consulendo doctiores, et sibi efformare conscientiam certam de honestate actionis, saltem indirecte ex iudicio reflexo quoddam generale principium certum applicante. Quod in variis casibus et dubiis quomodo fieri possit docet, omnibus spectatis circumstantiis, prudentia, et ideo in tractatu de prudentia exponetur. Si autem talia media hic et nunc desint, ab actione debet abstinere ; vel si illam suspendere omnino non possit, debet eligere quod est tutius, ut iam dictum est supra, in 1).