Summa Theologiae Moralis, vol. I: De Principiis

DE ESSENTIA ACTUS FIDEI.

S. Th. II-II, q. 2, a. 1 ; De Verit., q. 14, a. 1.

689. Quid sit credere. — Credere, dicit S. Augustinus, de Praed. SS. c. 2, est cum assensione cogitare. Cogitare proprie dicitur ille qui intellectu inquirit, non habens plenam evidentiam veritatis ; assensio autem est firma adhaesio intellectus. Credere ergo assentire i. e. firmiter adhaeret rei, ut verae, non habendo tamen ipsius evidentiam. Cum autem intellectus ex se non determinetur nisi per evidentiam, sequitur illum, quando credit, deter- minari a voluntate. Credere ergo est actus elictus ab intellectu, imperatas a voluntate. Hinc :

1. Sensu latissimo dicimur credere ea de quibus non habemus nisi certitudinem practicam, quae non omne sed tantum prudens dubium excludit, i. e. convictionem quae sufficit ad prudenter agendum, licet non habeamus perfectam evidentiam, sicut multi admittunt existentiam Dei propter rationes ipsis non omnino evidentes¹],

2. Magis proprie credimus ea quae nobis non sunt evidentia, sed quae admittimus propter testimonium hominum etiam quando non sunt fide digni ; et ideo non propter solum testimonium : tunc enim omnia admitteremus quae dicunt, sed propter evidentiam testimoni (evidentiam in attestante, aiunt Scholastici), quia nobis constat quod hoc testimonium eorum de facto sit verum. Talis est multoties certitudo historica.

3. Propriissime credimus ea quae nobis non sunt evidentia, sed quae non dubitando admittimus unice propter testimonium seu auctoritatem alterius, i. e. quia ipse est fide dignus et meretur quod ipsi fidamus (evidentia credibilitatis), etiam si non appareat testimonium esse verum. Sic puer credit matri et indoctus docto. Haec est fides proprie dicta, quia per illam in sensu proprio alteri fidimus, et quia ad ipsam maxime requiritur ut intellectus a voluntate determinetur ; unde nullus credit nisi volens. De hac fide verum est dicere quod honorificat testificantem : non enim possemus credere nisi agnosceremus excellentiam illius cui credimus.

690. Quid sit credere Deo. — Secundum praedictam explicationem, Deo credere est admittere ea quae Deus dixit, praecise quia auctoritatem i. e. dignitatem et ius habet ut ipsi loquenti acquiescamus. Est ergo firmus assensus mentis in veritates a Deo revelatas ob ipsius revelantis Dei auctoritatem. Hanc esse veram notionem actus fidei iam probavimus, ubi egimus de obiecto formali ; unde definitur a S. Thoma, q. 2, a. 9 : « Actus intellectus assentientis veritati divinae ex imperio voluntatis a Deo motae per gratiam ».

691. Errores oppositi. — Praedictae definitioni opponitur :

1. Error Rationalistarum, Semirationalistarum et Modernistarum, qui fidem non habent nisi

a) ut scientiam rationalem vel cognitionem philosophicam Dei (Günther) ; — vel etiam

b) veritatem religiosam seu de rebus divinis simplicem persuasionem rationalem (Abaelardus, Wegscheider, Hermes), aut quamcumque cognitionem rationalem de Deo et rebus divinis (Deistac) ; — vel

c) intimum animi instinctum religiosum (i. e. veritatum supra sensibile) caecum, v. g. a Spiritu S^o, innixum imaginationi et sensibus, non rationali motivo (Pietistae, Jacobi et Sentimentalistae, Fideismus, Pseudomystici et Methodistae) ; — vel

d) merum instinctum spiritualem religionosun dependentiae, vivide perceptae, qui cum rationali natura cohaeret (Schleiermacher), aut naturalem sensum religiosum, cuius motivum est conformitas veritatis religiosarum cum aspirationibus nostris et exigentiis superioribus (Ritschl, Sabatier, Protestantes liberales) ; — vel

e) solam exigentiam et postulationem irrefragabilem rationis practicae, ut communem inclinationem naturae humanae (Reid, schola scotica), approbationem veritatum religiosarum propter veritatem practicam vitae moralis (Kant, Harnack) aut propter inclinationem totius hominis (Renouvier) ; — vel

f) conscientiam religiosam et sensum religiosum de rebus divinis ex indigentia divini ortum (Modernistae).

Uno verbo opponitur : fides pure rationalis (a et b), fides affectiva (c et d), fides moralis (e), fides affectiva moralis (f). Cfr. C. Vat. sess. 3, c. 2 et 3 ; et prop. 23 damn. ab Inn. XI : « Fides late dicta testimonio creaturarum simile motivo ad iustificationem sufficit ».

2. Doctrina quoque Protestantium qui orthodoxi vocantur. Distinguunt illi a) fidem miraculorum seu magnam in Deo confidentiam quae miraculo obtinet (I Cor. XIII, 2), b) fidem dogmatum seu historicam in narrationes Evangelii, et c) fidem promissionum : hanc esse fiduciam speciali misericordiae, et esse fidem iustificantem falso contendunt (cfr. tr. de gratia), illam autem esse simplicem notitiam et apprehensionem rerum revelatarum, non vero esse assensum seu iudicium firmum quo eas ut veras habemus, propugnant contradicentes Apostolo dicenti fidem esse convictionem non apparentium. Unde Concilia declararunt fide nos esse credentes vera : ita Trid., sess. 6, c. 6 et 9, vel quae vera esse credimus : ita Vat., sess. 3, c. 3.