Summa Theologiae Moralis, vol. I: De Principiis

S. Th. II-II, q. 6 et 7 ; De Vent., q. 8 et q. 18, a. 3.

726. Deus est causa fidei : a) quia exterius proponit tum res credendas quas sine revelatione divina cognoscere non possumus, tum signa manifesta quibus cognoscimus hanc revelationem esse divinam. At b) hoc non sufficit, nam multi haec cognoscentes non credunt ; unde etiam requiritur causa interior quae moveat hominem interius ad assentiendum his quae sunt fidei : non autem solum liberum arbitrium quod est insufficiens ad actum supernaturalem ; ergo etiam Deus interius per gratiam (habitualem vel solam actualem) movet nos ad assentiendum veritatibus revelatis. « Cum homo, assentiendo his quae sunt fidei, elevetur supra naturam suam, oportet quod hoc insit ei ex superiori principio interius movente, quod est Deus. Et ideo fides quantum ad assensum qui est principalis actus fidei, est a Deo interius movente per gratiam » (q. 6, a. 1). Fides ergo, cum sit gratia, est per se infusa.

727. Fides est supernaturalis, non tantum obiective quia ut obiectum habet ipsam veritatem Dei revelantis res supernaturales ; sed etiam subiective quia producitur a principio supernaturali, gratia Dei non tantum medicinali seu sanante sed et elevante. Est enim impossibile quod naturae viribus aliquod obiectum in se supernaturale qua tale¹ attingamus ; ceterum fides, quia scil. initium salutis et radix iustificationis, est medium quo tendimus ad finem in se supernaturalem, medium autem debet esse fini proportionatum. Ita definivit C. Araus. II, can. 5, 6, 7 ; et Trid., sess. 6, c. 6, can. 3 ; et Vat., sess. 3, c. 3, can. 5 contra Hermes. — Cfr. Ioh. VI, 44, 45, 64 ; Eph. II, 5, 8 ; I Cor. III, 7 ; II Cor. III, 5 ; Phil. I, 29.

Porro non solum ipse actus fidei, verum etiam ipse credulitatis affectus seu motio voluntatis, utpote initium fidei, elicitur viribus gratiae, uti definivit Conc. Araus. II, can. 5 et 7 contra Semipelagianos. Est enim tendere ad obiectum supernaturale, scil. ad actum fidei.

Ipsum autem iudicium credibilitatis forsan potest fieri viribus naturae, quia ut obiectum habet rationabilitatem fidei ; at quando illud iudicium est immediate et ultimo practicum (hic et nunc est credendum a me, hic et nunc credas), ita ut fiat in ordine ad fidem supernaturalem et causa sit quod velimus credere et credamus, aut quod voluntas credendi ipsum sequatur, tunc versatur circa obiectum supernaturale ut tale, scil. actum fidei exercendum, et pertinet ad initium fidei, ac proinde non potest fieri nisi viribus gratiae, ut certo eruitur ex eodem Concilio (can. 5) et ex Conc. Milevitano (can. 4). Cfr. S. Augustinus, l. 2, c. 2 ep. Pel., c. 8.

Actus fidei et iudicium credibilitatis eliciuntur habitu fidei theologicae in eo qui illum possidet² ; secus fit tantum viribus gratiae actualis. Ipse pius credulitatis affectus, secundum S. Thomam, elicitur a charitate in iusto ; in peccatore autem fit tantum ope gratiae actualis.

728. Animadversiones. — 1° Vires gratiae quae intellectui nostro conceduntur, sive per modum habitus sive per modum gratiae actualis, ut possit credere, a SS. Patribus et Theologis vocantur lumen fidei : sicut enim lumine rationis valemus cognoscere res naturales, ita hisce viribus, quae intellectum nostrum elevant, valemus cognoscere supernaturaliter res supernaturales.

2° Fides nos elevat ad ordinem supernaturalem et divinum ; unde actus fidei est supernaturalis non quoad solum modum sed secundum se et quoad substantiam : est enim divinus quia ut obiectum materiale et formale habet Deum in se, qualis naturaliter cognosci solum a seipso potest. Unde credimus easdem veritates mysticosas quas in coelis videbimus et quidem propter idem motivum : primam veritatem eas revelantem. Sola differentia est ex parte conditionis obiecti quod in coelo est clarum, hic manet obscurum. Unde sicut visio beatifica est actus vitae divinae, ita et fides.

3° Habitus fidei non tantum causat ipsum fidei actum, sed sicut in aliis habitibus, causalitas ipsius se extendit ad alios actus principales subordinatos (I-II, q. 54, a. 4), sive sint praeparatorii actus principalis, sive conservativi ipsius. Unde ab habitu fidei etiam efficientur tum actus pertinentes ad praevium iudicium credibilitatis ut dictum est n° praec³., tum actus quibus (propter auctoritatem Ecclesiae) admittuntur veritates non quidem in se revelatas sed cum hisce connexas, quae ad fidem secure conservandam ab Ecclesia definiuntur, vel saltem cum auctoritate proponuntur.

4° Ex antea dictis iam cognoscuntur variae fidei proprietates : ex parte obiecti materialis sunt infallibilitas et obscuritas ; ex parte voluntatis libertas ; ex parte iudicii credibilitatis : rationabilitas (et rationalis credibilitas obiecti) , ex parte intellectus inhaerentis obiecto formali est summa certitudo ; ex parte causae exterioris, Dei moventis per gratiam : supernaturalitas ; ex parte denique subiecti fidei competit irrevocabilitas, ut infra dicetur, n. 736, 3°.

729. Effectus fidei. — Fides habet ut effectum : 1° ti­morem : in quantum enim fide informis apprehendimus mala infligenda divino iudicio, est causa timoris servilis, quo quis timet a Deo puniri ; in quantum autem fide formata Deum aestimamus ut Summum Bonum a quo separari est pessimum et cui velle aequari est malum, est causa timoris filialis, quo quis Deo subiicitur et a Deo separari timet ; — 2° habet ut effectum purificationem cordis : illud enim dicitur impurum quod miscetur rebus vilioribus ; et id purificatur quod miscetur rebus nobilibus. Ex quo patet hominem impurum fieri si se subiicit amore rebus temporalibus quae sunt ipsi viliores ; sed per fidem tendit ad res sibi superiores, nempe supernaturales et divinas, et ideo fides est principium purificationis cordis : fides quidem informis purificat ab errore, qui contingit ex hoc quod intellectus inordinate inhaeret rebus inferioribus ; fides formata etiam ab impuritate affectus. Unde Act. XV, 9 : Fide purificans corda eorum.