Summa Theologiae Moralis, vol. I: De Principiis

S. Th. I-II, q. 55 ; 56, a. 3 ; 57, a. 1 ; 65, a. 2 ; De Virt. q. 1, a. 1 et 2.

576. Virtus secundum nomen (ἰσχύς, δύναμις, deugd) derivatur a vi, et ideo designat perfectionem potentiae operativae seu potentiam completam¹. Hinc

1. potentiae naturales, cum sint omnino determinatae ad unum, ex seipsis perfecte sunt dispositae ad operationem, et ideo vocantur virtutes naturae (a. 1). At

2. potentiae indifferentes ad plura et diversa, uti potentiae rationales, ex seipsis possunt melius disponi per habitum, et ideo in illis distinguitur potentia ab eius perfectione ; et virtus in illis est habitus (a. 1). Cum autem

3. vera perfectio non consistat nisi in bono, sequitur virtutem esse habitum operativum bonum (a. 3). Unde Aristoteles : Virtus est quae bonum facit habentem et opus eius bonum reddit (II Eth., c. 6 ; VII Phys., c. 3) ;

4. agimus de virtute humana, quae est propria homini, quaeque ideo est bonus habitus operativus rationalis (a. 2).

577. Virtus definitur verbis ex S. Augustino collectis² : Bona qualitas mentis qua recte vivitur, qua nullus male utitur, quam Deus in nobis sine nobis operatur. Indicatur

1°) genus : qualitas, quia est de genere habituum ; melius tamen diceretur habitus, quod est genus proximum ;

2°) differentia specifica : bona, quo distinguitur specifice ab habitibus malis ;

3°) subiectum : mentis, quia virtus humana residet in ratione vel in potentia a ratione mota ; 4°) finis virtutis, scil. operatio : a) qua recte vivitur i. e. qua homo conformiter ad rationem operatur, ut indicetur esse habitum proprie operativum, et distinguitur ab habitibus qui semper se habent ad malum ; b) qua nullus male utitur, quo distinguitur ab habitibus qui sunt quandoque ad bonum, quandoque ad malum, uti opinio vel fides humana. Hinc virtus non potest esse principium productivum actus mali, et actus virtutis non potest esse malus, nam virtus non influit in actum malum. Nullus scilicet potest facere ut virtus producat actum malum, nullus potest utendo virtute ut principio producere malum opus ; — potest tamen aliquis male uti virtute tamquam obiecto cum v. g. de ea superbiat vel eam odit, sed ille actus non procedit a virtute tamquam a principio operativo ;

5°) causa additur efficiens : quam Deus in nobis sine nobis operatur, i. e. sine nobis efficientibus, non tamen sine nobis adultis consenstientibus, vel per auxilium gratiae nos disposnentibus ; quod verum est de virtute infusa supernaturali de qua Augustinus loquitur. Quae ultima verba, si relinquantur, habetur definitio communis omnibus virtutibus acquisitis et infusis (a. 4).

Hanc definitionem esse realem, i. e. de facto dari tales virtutes ostendetur toto tractatu.

578. Virtus reddit potentiam perfectam. — Hinc :

1. Non omnis habitus bonus est virtus, sed ille tantum qui nullam imperfectionem includit ; unde opinio, humana fides vel spes, continentia etconstantia³ non sunt virtutes (q. 58, a. 3, ad 2).

2. Neque sunt virtutes illi habitus boni qui deserviunt actioni potentiae principalis : etenim usque dum potentia principalis, quae opus consummat, bene disponatur ad operationem, non adhuc ad eam erit homo perfecte dispositus, nec ideo erit operatio perfecta. Habitus ergo qui inest potentiae principali, boni operis consummativae, solus dicitur virtus. Hinc dicitur ab Aristotele : dispositio perfecti ad optimum⁴, i. e. dispositio stabilis potentiae perfecte instructae ad suam operationem optime exercendam.

579. Notio virtutis est analogica, quae ideo non omnibus aeque perfecte competit, nec in eodem sensu de omnibus dicitur. Etenim quaedam virtutes reddunt hominem perfectum sub aliquo respectu tantum et ideo vocantur virtutes secundum quid ; — quaedam reddunt hominem simpliciter bonum in quantum est homo, et ideo vocantur simpliciter et proprie dictae ; ipsis competit in sensu pleno definitio Aristotelis : virtus est quae facit bonum habentem et opus eius bonum reddit. Hinc :

A. In ordine naturali et pro philosophis : virtutes mere intellectuales (artes et scientiae) quae reddunt hominem bonum sub aliquo respectu tantum, scil. quoad bonum unius potentiae, v. g. quae faciunt bonum architectam, bonum philosophum, etc., vocantur virtutes secundum quid ; virtutes morales autem reddunt hominem simpliciter perfectum sub ratione boni (scil. honesti), nempe quoad bonum totius hominis, et faciunt bonum hominem, et ideo appellantur virtutes simpliciter dictae seu virtutes simpliciter humanae. Quarum duplex est differentia :

a) priores, licet dent habilitatem ad bene operandum, non tamen inclinant ad utendum sua habilitate, unde ille qui non utitur sua arte, non reputatur ideo artifex imperfector ; posteriores inclinant hominem ut sua habilitate recte utatur, unde ille qui non ponit actus iustos vel temperatos non habet iustitiam aut temperantiam ;

b) priores non reddunt hominem moraliter bonum, nec inclinant ad honeste vivendum ; e contra posteriores, unde in voluntate resident vel in potentia ut a voluntate movetur (q. 57, a. 1 ; 56, a. 3).

B. In ordine supernaturali et pro theologis : virtutes secundum quid sunt illae quae reddunt hominem bonum quoad finem particularem (aut ultimum in aliquo genere) v. g. temperatum, iustum, credentem, etc. ; virtutes simpliciter et proprie dictae sunt illae quibus homo perfectus est quantum ad finem ultimum supernaturalem. Unde virtutes naturales et philosophicae etiam stricte dictae non sunt in statu perfecto virtutis nec vocantur a theologis virtutes simpliciter dictae, nisi de facto ordinentur habitudinaliter in finem ultimum, quod fit per charitatem : tunc dicuntur perfectae seu formatae ; si autem insunt homini a fine ultimo averso, imperfectae dicuntur virtutes seu informes, cum iis desit ultima seu suprema perfectio vel forma moralitatis. Virtutes formatae sunt virtutes in sensu plenissimo (q. 65, a. 2).

580. Animadversio. — Sicut in actu humano bono vel malo (et in passione), ita et in habitu morali, virtute et vitio, duplex distingui potest elementum :

1°) materiale et physicum, quod est sola inclinatio seu physica propensio ad agendum bene vel male ;

2°) formale seu morale, quod est ordinatio rationalis, scil. permanens deliberata adhaesio ad obiectum ut bonum vel malum, quae habitum perficit in esse morali virtutis vel vitii.

Hinc quando peccator convertitur, ab habitu malo aufertur id quod formale vitii rationem habet, non autem materialis propensio quamvis minuatur et impediatur ; unde vitium remanet solum quoad materiale, in statu quodam destructionis. Et similiter quando homo virtuosus peccat graviter contra obiectum virtutis, amittit formale virtutis, sed habitus acquisitus bonus remanet quoad suum materiale⁵.

581. Corollarium. — Doctrinae propositae contradicunt Americanismi sectatores, quorum ideae apud quosdam etiam in Germania, Gallia et Anglia inveniuntur latentes. Dicuntur distingui duo virtutum genera, scil. activas virtutes et passivas, seu : vires, quales sunt independenter sui, cultus proprie personalis, litalis, officia erga proximum ; et femineae, ut humiliras, patientia, mansuetudo, abnegatio sui, plena in Deum confidentia ; — porro naturales virtutes videntur potius habere activas quae praesentis aetatis moribus et necessitatibus respondeant aptius, christianas autem et supernaturales potius passivas, quae praesenti tempori non tam congruunt sicut medio aevo.

Quae doctrina damnata fuit a Leone XIII, in epistola 22 Jan. 1899 ad Card. Gibbons. Et merito ; nam contradicit :

1° Scripturae, ubi Prov. XVI, 32 : « Melior est patiens viro forti » ; et Christus, exemplar nostri, exhibetur tamquam mitis et humilis (Mt. XI, 29), ac obediens (Phil. II, 5, 8), et crucifixus ad mortificationem carnis, quapropter qui sunt Christi carnem suam crucifixerunt cum vitiis et concupiscentiis (Gal. V, 24).

2° Rationi. Etenim a) virtus passiva esse non potest, nam, ut ait Leo XIII, « virtus est potentiae perfectio..., finis potentiae est actus, et nihil aliud est actus virtutis quam bonus usus liberi arbitrii » ;

b) insuper virtutes naturales praeferendas esse supernaturalibus et maioris esse efficacias vel fecunditatis, intelligi nequit, quia natura, accedente gratia, non fit infirmior, sed perficitur. Unde et sancti ex humilitate, obedientia, abstinentia facti sunt potentes opere et sermone.

3° Experientiae. Constat passivas virtutes exercere esse maioris laboris quam acquirere virtutes activas ; insuper exercitio illarum virtutum magnos fructus tum individuis tum societati obvenisse compertum est, ut ostendit Leo XIII.

4° Denique ipsi doctrinae de connexione virtutum inter se, quacum male quadrat et vix convenire potest⁶.