Summa Theologiae Moralis, vol. I: De Principiis

1. Notio Theologiae. — Theologia est scientia ex principiis revelationis deducta de Deo et aliis rebus in ordine ad Deum. Lumine enim supernaturali revelationis ducta, scientifice agit de ipsa deitate i.e. de Deo ut Deo. Est autem Deus, sub ratione deitatis, supernaturale ens, in quantum est super omnem naturam creatam et naturalem cognitionem absolute elevatus et sola revelatione cognoscibilis, ac supernaturale principium seu causa et finis rerum, praesertim hominis.

Complectitur theologia duplicem partem: 1° una est mere speculativa: « de Deo in se et ut est principium et finis rerum », quae agit de Deo in se uno et trino, et de ipsius operibus ad extra, praesertim de homine quem destinavit Deus ad finem supernaturalem: visionem sui intuitivam, in quam homo pervenire potest per divinam gratiam, quam nobis largitur Christus. Ex hoc 2° sponte nascitur altera pars practica: si enim Deus est nostri principium et finis, sequuntur in nobis erga eum officia; debemus scil. eum auctorem nostri agnoscere, et ad eum finem ultimum tendere. Haec immediate agit de actibus humanis quibus in Deum tendimus, et etiam, sed consequenter, de ipsorum regulis et principiis. Unde inscribitur a S. Thoma: « de motu rationalis creaturae in Deum »¹.

Breviter: theologia est scientia religionis supernaturalis. Religio est morale vinculum inter Deum et hominem. Unde theologia tractat non solum de Deo auctore et fine supernaturalium, et de homine ad finem supernaturalem destinato; — verum etiam de vinculis officiisque quibus homo ligatur Deo et de relationibus etiam moralibus quae inter utrumque intercedunt.

2. Discrimen inter theologiam speculativam et practicam. — Differunt speculativa et practica theologia

1° fine: speculativa directe et unice tendit ad cognitionem veritatis, quam quaerit propter se, i. e. propter perfectionem intellectus et in qua sistit; — practica ulterius tendit ad rectam operationem et quaerit veritatem propter aliud, i. e. propter perfectionem voluntatis: quaerit scil. illas veritates quae sunt necessariae ad bene agendum, imo quia est regula agendi, directe et principaliter intendit dirigere actus et mores humanos; unde speculatur circa praxim;

2° materia: speculativa agit de mere cognoscendis vel et credendis, quae vocantur res fidei seu dogmata, et ideo appellatur dogmatica; practica agit de cognoscendis simul et agendis, quae vocantur res morum, unde appellatur moralis.

3. Definitio Theologiae Moralis. — Theologia moralis definitur: scientiae theologicae pars quae de actibus humanis in ordine ad Deum finem supernaturalem agit ordinandis secundum principia revelata. Dicitur

1° scientiae: est enim cognitio evidens et certa veritatum quae ex principiis certis deducuntur et in synthesim logico nexu et ordine inter se coordinantur; et sic distinguitur a cognitione vulgari et catechetica, quam omnes fideles aliquo modo habent de actibus humanis et officiis suis;

2° theologicae i. e. ex principiis revelationis deductae, et sic distinguitur a scientiis humanis et mere rationalibus quae ex solo lumine rationis naturalis procedunt;

3° pars, quia non est species distincta sed tantum pars integralis et constitutiva scientiae theologicae: theologia enim non complectitur plures scientias sicut philosophia, sed est scientia omnino una, quia habet unum subiectum: Deum, et unam rationem formalem (obiectum formale quo): revelationem; unde theologia moralis est una et eadem scientia cum dogmatica, quamvis sint alia et alia pars;

4° quae de actibus humanis agit: haec est materia specialis, de qua agit theologia moralis et circa quam immediate versatur, scil. actus humani omnes, et ideo respicit omnia quae ad illos pertinent, et sic distinguitur a dogmatica;

5° ad Deum finem ultimum supernaturalem ordinandis: considerat theologia moralis omnia in ordine ad Deum, finem ultimum supernaturalem, seu ad Deum ut Deum. Theologia enim habet unum subiectum princeps, Deum, de quo agit dogmatica, et alia omnia, etiam actus humanos ordinandos, considerat in ordine et conformiter ad Deum qui horum est supernaturale principium, exemplar et finis. Unde moralis non est scientia mere descriptiva, sed normativa, quae diiudicat actus humanos et dirigit in ultimum finem; et tamen specie differt ab ethica naturali quae eos dirigit ad finem naturalem;

6° secundum principia revelata: est ratio formalis, seu motivum proximum et medium immediatum quo cognoscuntur subiectum quod est finis supernaturalis et actus ad eum necessarii: principia enim revelata lumine divino fidei admissa sunt medium perveniendi ad conclusiones theologicas et illas intelligendi².

4. Relatio inter Theologiam Moralem et alias disciplinas. — Ex praedicta definitione intelligitur:

A. Quomodo theologia moralis differat:

1. A Philosophia Morali: haec considerat actus humanos in ordine ad finem naturalem et nititur solis principiis rationis; illa autem considerat operationes humanas ut ordinantur ad finem supernaturalem et eius medium cognitionis proprium est divina revelatio; unde differunt materia et fine simul ac motivo formali. Attamen a) finis supernaturalis non excludit sed potius continet finem naturalem sicut perfectum continet minus perfectum; item b) revelatio rationem non destruit sed potius perficit eam; denique c) revelatio multas etiam docet et expresse confirmat veritates morales rationales et alias sibi connexas habet. Et ideo theologia moralis in multis convenit cum philosophia morali et huius materiam includit. At excedit ipsam, quia latius se extendit etiam ad revelata, scil. ad actiones, virtutes, leges supernaturales, et quia altiori lumine nos dirigit.

2. A fortiori a Scientia Iuris civilis, Politica, Sociologica, Oeconomica, etc. quae proximum finem habent temporalem, vel et particularem, non ipsum finem ultimum.

3. A Dogmatica, ut iam dictum est, n° 2.

4. A Theologia Ascetica et Mystica: moralis strictius dicta magis agit de actibus necessariis ad finem quatenus in praecepto sunt (secundum viam a peccato purgativam); ascetica et mystica de actibus quatenus sunt de perfectione et consilio, ut melius et plenius finis attingatur: docent enim vias perfectionis, vel ad proficiendum in virtute et perfectionem acquirendam (secundum viam illuminativam), vel ad perfectionem exercendam et unionem contemplativam cum Deo (secundum viam unitivam et mysticam).

Si tamen in sensu pleno et complete spectatur, moralis asceticam et mysticam includit, quae iisdem innituntur principiis. At, sicut iam separatim tractari solent dogmatica et moralis, quae tamen sunt duae partes unius et eiusdem scientiae theologicae; ita nihil prohibet quominus speciatim et distincte declarentur, uti fieri solet, ea quae magis sunt de praecepto, et ea quae sunt de perfectione et consilio, sed tamen ut partes integrales unius scientiae practicae ad finem ultimum supernaturalem ordinatae.

5. A Scientia Iuris Canonici et Liturgiae, quae student scientificae cognitioni legum i. e. earum originis, interpretationis et mutuae ad invicem et ad finem suum proprium relationis: versantur enim immediate circa leges quibus ordo externus Ecclesiae vel cultus publicus determinatur, et consequenter aliqui actus fidelium diriguntur, sed proxime ad ordinem et regimen societatis christianae, non ad finem ultimum. Unde spectant directe ordinem socialem et forum externum; moralis autem immediate versatur circa actus, et tantum consequenter circa leges etiam ecclesiasticas, sed has leges sumit in relatione ad finem ultimum et agit de earum valore in foro conscientiae. Et sic spectatae, leges positivae iam pertinent ad scientiam moralem, cuius sunt pars integralis.

6. A Pastorali: haec proprie non est scientia, sed practica methodus et ars, qua pastor animarum secundum principia theologiae moralis et asceticae animas sibi creditas ducit ad salutem et perfectionem.

B. Quod aliis scientiis practicis praestat 1) fine et necessitate: non enim sicut illae ad finem ulteriorem tendit sed circa ipsum finem ultimum versatur; 2) extensione: omnes enim operationes in ordine ad finem ultimum attingit; 3) certitudine: nititur in ipso lumine divino. Hinc est scientia practica suprema, et ideo est a) aliarum norma qua regulandae sunt, in quantum quoad finem sibi proprium et quoad electionem et usum mediorum honestae esse debent, conformes fini ultimo; item b) magistra, quia aliae ipsi inserviunt quatenus iis utitur tamquam auxiliis, disponendo de iis ad suum finem.

C. Quod moralis, cum versetur circa ipsum ultimum finem, est vera scientia felicitatis.

D. Quod ad differentiam Ethicae, quae hypothetice supponit et fingit hominem qualem esse potuit sed nunquam fuit neque erit, scil. in statu naturali, Theologia Moralis hominem considerat qualis revera est. Et ideo sola est absolute practica morum scientia³.

E. Quod inferior est Dogmaticae: 1) agit enim de actibus humanis qui sunt quaedam materia secundaria, dogmatica autem de Deo qui est praecipuum et proprium subiectum theologiae; unde 2) dogmatica est fundamentum partis moralis; imo 3) finis, cum pars moralis ordinetur ad theologiam speculativam perfectam in coelis, Ibi scil. cessat motus in Deum, et iam est in Deo perfecta quies.

5. Divisio Theologiae Moralis. — Theologia moralis dividitur in duplicem partem:

a) Pars generalis explicat notiones et principia generalia et communia, quibus tamquam fundamento insistendum est in solvendis variis quaestionibus moralibus. Unde agit

1° de ultimo hominis fine, ad quem et secundum quem omnes actus humani ordinandi sunt: licet enim sit ultimus in executione, est tamen primus in intentione, cuius cognitio praesupponi debet tamquam ceterorum omnium fons, radix et cardo, quia nihil volitum nisi praecognitum; unde se habet quasi principium in moralibus et operabilibus, cum a fine moveamur ad media actusque nostri habeant impulsionem, et ita a fine omnia dependent et reguntur;

2° de actibus humanis seu voluntariis, in finem ordinandis;

3° de eorum regulis, quibus conformari debent, proxima et remota, scil. de conscientia et de lege;

4° e converso de actibus a conscientia ac lege difformibus, seu de peccatis;

5° de actuum humanorum principiis seu habitibus bonis et malis, virtutibus et vitiis. — De quibus omnibus agit non in particulari sed in genere. b) Pars specialis agit speciatim de singulis actibus bonis et malis, de singulis speciebus conscientiae, de singulis virtutibus et vitiis, de singulis praeceptis ad haec omnia pertinentibus.

6. Methodus. — In theologia morali utuntur triplici methodo: a) positiva, dum magis desumunt probationes ex documentis revelationis et canones enuntiant; b) scholastica, dum magis ratione principia illustrant, conclusiones statuunt, omniaque systematice et ordinatim proponunt; c) casuistica, dum praesertim applicant principia ad practicos casus. Praestat autem triplici methodo simul uti, ita ut non negligamus documenta revelationis, praesertim insistamus fundatis rationibus et systematicae propositioni, et claritatis gratia etiam applicemus principia ad quosdam casus.

7. Fontes Theologiae Moralis sunt iidem ac pro dogmatica, qui in theologia fundamentali de locis theologicis exponi solent. Innititur enim theologia revelationi, tamquam fonti proprio et principali, quam ex Conc. Trid., sess. 4, scimus « esse fontem omnis et salutaris veritatis et morum disciplinae » atque « contineri in libris scriptis, et sine scripto traditionibus » ; — ut fonti subordinato innititur rationi, quae ex istis deducit conclusiones.

A. Fontes proprie theologici continent vel testantur revelationem; sunt:

1° S. Scriptura. Nam « omnis scriptura divinitus inspirata utilis est ad docendum, ad arguendum, ad corripiendum, ad erudiendum in iustitia, ut perfectus sit homo Dei, ad omne opus bonum instructus » II Tim. III, 16-17. Praebet enim Scriptura, ut ait Leo XIII (encycl. Providentissimus), « plena sanctitatis praecepta, suavitate et vi condita hortamenta, exempla in omni virtutum genere insignia; gravissima accedit ipsius Dei nomine et verbis praemiorum in aeternitatem promissio, denuntiatio poenarum ».

Tradit: 1. Notiones et principia fundamentalia moralitatis in perfecta lucis claritate. 2. Veritates morales, non systematice sicut in manuali, sed tamquam doctrinam Dei eiusve legatorum, vel ut practicam pro aliquibus aut pro omnibus normam, vel sub forma precum, oraculorum sapientiae, promissionum, poenarum, aut laudis et approbationis personarum. 3. Exempla quoque vitae moralis, et casus quosdam practice solutos. Notetur tamen a) doctrinam V. L. esse imperfectiorem quam in N. T. (Ezech. XX, 25; Gal. IV, 9); b) praecepta legis caeremonialia et iudicialia, ad differentiam moralium praeceptorum, in N. L. fore abolenda; c) exempla sanctorum non semper a Scriptura commendari, nec esse semper probanda, cum error in vita eorum morali fuerit possibilis;

d) in N. T. doctrinam moralem revelatam crescere potuisse usque ad mortem apostolorum; deinceps solum adfuisse pleniorem eiusdem doctrinae agnitionem, explicationem atque fecundationem, adaptando scil. eam diversis gentibus, culturis, quaestionibus atque temporum necessitatibus; e) a praeceptis stricte dictis sedulo distinguenda esse mera consilia; f) quaedam etiam referri quae non sunt nisi statuta particularia et temporanea, ut v. g. Act. XV, 28.

2° Traditio divina quae, si doctrinalis sit, directe; si mere practica aut disciplinaris, scientiam moralem solum indirecte notificat in quantum exinde deduci doctrina possit.

Complet Scripturas: normae morales, praesertim quoad cultum Dei, ab initio potius ore quam scripto fuerunt traditae. Confert quoque firmitatem et interpretationem verbo scripto, quia divinam eius auctoritatem atque rectum sensum certificat.

3° S. Pontificum decisiones, scil. infallibiles definitiones de veritatibus practicis revelatis aut naturalibus, — theses damnatae, — leges practicae pro universali Ecclesia statutas, quae, licet alicui non viderentur opportunae, malae aut perversae esse non possunt, quippe quod Ecclesiae repugnaret sanctitati; — denique decisiones Congregationum romanarum quae non solum leges ecclesiasticas condunt, sed etiam legem naturalem aut divinam authentice interpretantur.

4° Conciliorum decreta oecumenicorum, sive infallibiles sint definitiones doctrinales, sive sint leges aut decreta disciplinaria; item decreta conciliorum particularium, praesertim si fuerint universaliter recepta.

5° Sensus Ecclesiae et praxis, quae innotescunt, sive ex exercitio magisterii ordinarii Pontificum et episcoporum in praedicatione universali aut doctrina catechetica, sive ex ipsius Ecclesiae liturgia, pietate, moribus, consuetudine ac vita.

6° Patrum unanimis consensus in quaestionibus moralibus, si ipsam Ecclesiae doctrinam testantur, aut si Ecclesia aliquam eorum doctrinam confirmat in particulari; secus recedere ab unanimi sententia eorum non esset nisi temerarium.

7° Theologorum unanimis consensus, eodem modo ac iisdem conditionibus ac pro Patribus diximus.

Notetur autem: a) approbationem generalem alicuius Doctoris qua eius doctrina ut conformis proclametur doctrinae Ecclesiae, non ideo valere pro singulis omnino punctis; b) specialem approbationem datam fuisse S. Thomae ob eius auctoritatem in tota theologia etiam morali supra omnes longe eminentem, qua meruit coelestem patronum renuntiari omnium scholarum catholicarum, atque doctorem communem totius Ecclesiae, ita ut semper sit eius principiis inhaerendum et in omnibus ad eius principia sit recurrendum; c) in ordine practico etiam S. Alphonsi doctrinam specialiter fuisse approbatam, quatenus non sint inquietandi qui generatim sequantur omnes eius opiniones; quin tamen reprehendendi sint, qui opiniones ab aliis probatis auctoribus traditas sequantur (S. Poen. 5 iul. 1831).

B. Fontes subsidiarii seu omnibus rationalibus et humanis scientiis communes, sunt:

1° Ratio humana quae conclusiones deducit ex principiis practicis revelatis, aut veritates morales naturales demonstrat et illustrat, atque ex utrisque facit applicationes.

Ipsa revelatio docet rationem esse normam moralitatis proximam quae a natura indicatur ut talis; unde theologia moralis etiam considerare debet principia et conclusiones rationis. Ut moralis disciplina ceteroquin regat vitam, non solas normas generales tradere debet, sed etiam ad concretam praxim vitae privatae descendere; quod sine cognitione rationali eiusque usu est omnino impossibile.

2° Scientia philosophorum, quae ancillatur theologiae, maxime illorum qui ethicam excolunt, et aliae disciplinae humanae affines, quae subsidium afferunt, uti sunt iuridicae, sociales, oeconomicae.

3° Historia, praesertim Ecclesiae et theologiae, scientiae moralis humanae, iuris canonici et civilis.

8. Historia Theologiae Moralis dividitur in tres epochas, secundum historiam humanae culturae⁴. Doctrina moralis quidem eadem mansit in generalibus principiis et regulis, sed cognitio et propositio eius fuit diversa; ipsa scientia systematica ab initio non extitit, sed decursu saeculorum lente fuit elaborata.

INTRODUCTIO

I. Ortus et initia theologiae moralis sunt in aetate antiquitatis et Patrum. Prima testimonia plerumque sunt aedificationis, pronuntiata in stylo populari, et data occasione prolata per modum instructionis, hortationis aut applicationis; solum exceptionaliter adversus systemata falsa aliquando extant dissertationes scientificae de re morali.

1. Ante concilium Nicaenum, durante persecutione, ethica christiana, conformiter ad methodum asceticam, habet characterem practicum pareneticum. Ita Didache seu Doctrina Apostolorum, exponens duas vias (vitae et mortis) atque varia monita, est brevis doctrinae moralis complexus; et Pastor Hermae duodecim mandata tradit in ordine ad praxim poenitentialem. Quibus postea accesserunt illae partes Constitutionum apostolicarum quae ad hoc tempus assurgunt.

Expositio scientifica incepit in schola alexandrina catechetica. Clemens alexandrinus in Paedagogo tradit ethicam fere completam; et in libro: Stromata, regulas morales fundamentales philosophice scrutatur, et defendit contra scientiam paganam et laxismum. In Occidente exsurgit Tertullianus, cuius scripta moralia aspectum simul philosophicum, iuridicum, et religiosum praebent. Uterque spiritu sat rigoroso praeditus est; scripta S. Cypriani magis ponderata sunt atque clariora.

2. Patres maiores, post Nicaenum, in praedicationibus, commentariis Scripturae, epistolis, et specialibus operibus moralibus, materiam reliquerunt abundantem pro scientia futura. Speciatim de virginitate scripserunt multi: Gregorius Nyssenus, Chrysostomus, Methodius, Ambrosius, Hieronymus, Augustinus; de officiis clericorum Ambrosius; de sacerdotio Chrysostomus. Scripta S. Augustini maximi fuerunt momenti pro re morali. uti: De moribus Ecclesiae catholicae; De opere monachorum; De bono coniugali; Contra mendacium. Philosophicam ethicae indolem, intimam naturam ethicae supernaturalis, psychologiam et asceticam realisationem vitae moralis perfectae profunde exposuit, simul multa tradens utilia in re mystica et casuistica.

Post ipsum notissimus est S. Gregorius M., cuius scriptum: De cura pastorali, fuit quasi prima theologia casuistica, et qui per epistolas et opus celeberrimum: Liber moralium, fontem primarium constituit scientiae asceticae pro tempore medii aevi; eodem modo ac Dionysius mysticus fontem primarium exhibuit scientiae mysticae. Immensum ipsi influxum exercuere in aetatem sequentem

II. Ipsa constructio aedificii scientiae moralis christianae facta est a Scholasticis, tempore medii aevi. Initio scriptores toti sunt in colligendis sententiis Patrum; varii prodierunt libri sententiarum ad instar Isidori Hispalensis et Iohannis Damasceni. Materiae moralis et iuridicae coadunatio promota fuit praeceptis Ecclesiae poenitentialibus, quae in libris poenitentialibus collecta et ordinata fuerunt tam in Oriente quam in Occidente.

A saeculo XI°, in tota theologia intellectualis methodus penetratior adhiberi consuevit, quae summum attigit saeculo XIII°, non minus pro parte morali quam pro dogmatica. Ita expositio scientifica doctrinae moralis seiuncta fuit a mystica et a casuistica.

Liber Sententiarum Petri Lombardi est liber textus, in quem scripserunt commentarium etiam maximi doctores, uti S. Albertus M., S. Thomas Aquinas, S. Bonaventura, Scotus, Aegidius Romanus, et alii post eos. Summae theologicae elaboratae fuerunt a Gulielmo Altissiodorensi, ab Alexandro Alensi, a S. Thoma, ab Alberto Magno duae, a Henrico Gandavensi. In omnibus istis operibus uniunt moralem et dogmaticam, et positivis documentis Scripturae et Patrum adiungunt rationalia et speculativa fundamenta, quibus praecipue insistunt secundum formam dialecticam et methodum scholasticam. Tendentiae primitivae quae erat potius platonico-augustiniana successit aristotelico-thomistica, quae saniore et profundiore philosophia utitur ad illustrandam doctrinam revelatam. Opus perfectissimum nondum superatum est Summa theologica Aquinatis, quae inter omnia eminet synthetica unitate simul et amplitudine doctrinae, psychologica ingenii acuitate, metaphysica profunditate, ac mensurato iudicio de rebus etiam practicis et iuridicis.

Doctrina S. Thomae impugnata fuit a schola scotistica, a qua ortus est Nominalismus, qui scholasticam adduxit prope ad ruinam.

Specialia quoque scripta ediderunt de virtutibus et vitiis, v. g. Gulielmus Peraldus et Hervaeus Natalis; varios tractatus morales scripserunt Gulielmus Alvernus et Iohannes Gerson. Ad finem medii aevi stat S. Antoninus, in sua Summa theologica scholasticam artem exhibens simul et casuisticam.

Ascetica et mystica generatim manet sub influxu Augustini, Dionysii, Gregorii M.; eam praesertim excoluerunt Hugo et Richardus a S. Victore, S. Bernardus, Eckart, Taulerus, Suso, Ruusbroeck, Dionysius Carthusianus, Thomas a Kempis.

Collectiones canonum et praeceptorum poenitentialium occasionem praebuerunt exercendi methodum casuistico-iuridicam. Multae prodierunt summae casuum morales et summae poenitentiales, in quibus magna pars est pastoralis aut canonica. Celebrior est summa S. Raymundi de Pennafort; post illum recoli merentur Astesanus, Angelus de Clavasio, S. Antoninus, Sylvester Prierias, Tabiena, Barth. Fumus.

III. A tempore concilii Tridentini nova orta est efflorescentia theologica: in Hispania, Salmanticae, ducibus Fr. de Victoria, Melchiore Cano, Dominico Soto; in Italia, ubi prius iam floruit Thomas de Vio Caietanus, qui in commentando S. Thomam nulli secundus, etiam plura edidit practica scripta.

Ab hoc tempore in scholis commentati sunt Summam theologicam S. Thomae. Commentaria in eam inter alios scripserunt: Seraphinus a Porrecta, Bannez simul et B. de Medina, Sylvius, Arauxo, Iohannes a S. Thoma, Salmanticenses, Gonet, Billuart, etc. qui omnes pertinent ad scholam thomisticam; item e Societate Iesu: Toletus, Gr. de Valentia, Vasquez, Suarez, Tanner, Arriaga, etc.; doctores quoque Sorbonici: Gammachaeus et Ysambertus. Alii secuti sunt Scotum.

Monographiae morales maioris molis editae fuerunt: de Legibus et de Virtute ac Statu Religionis scripsit Suarez; de Iure et Iustitia Molina, Dom. Soto, Lessius, Lugo, quaestiones iuris naturalis etiam spectantes, in quo ipsis iam praeiverat Fr. de Victoria.

Apologetae et polemistae, ut Eckius, magni Lovanienses, Bellarminus, Becanus, Bossuet, non solum dogma sed et moralem catholicam vindicant.

Ad finem saeculi XVI, disciplina moralis seiunctim a dogmatica tradi coepit. Ita v. g. Azor, Th. Sanchez, P. de Ledesma, Laymann, Castropalao, Bonacina, Candidus, Sayrus, Sporer, Amort, — postea Martinez de Prado, Reiffenstuel, Lacroix, Salmanticenses morales, Roncaglia, Cuniliati, Concina, Patuzzi.

Id occasio fuit minus excolendi principia, et methodum sequendi casuisticam, ita ut opera moralia replerentur multis casibus et practicis animadversionibus. Sic ortae collectiones casuum, medullae, directoria confessariorum plurima, etc.; omnibus noti sunt Azpilcueta Navarrus, Busembaum, Elbel, Wigandt, etc.

Ascetica et mystica se prodidit innumeris scriptis. Celebriores habentur Lud. Blosius, Lud. Granatensis, S. Iohannes a Cruce et S. Theresia, S. Franciscus Salesius, demum S. Alphonsus.

A medio saeculo XVII magna controversia de efformatione conscientiae et de usu opinionum probabilium viguit inter Rigoristas et Laxistas, Probabilioristas et Probabilistas, usquedum S. Alphonsus, sanctae pacis studio simul ac ponderato et practico ingenio ductus, pro multis saltem quaestionibus mediam ostendit viam per quam generatim in praxi tuto incedere possimus.

Iamvero processus infelix moralem seiungendi a dogmatica, praeponderantia data methodo casuistica, et acris inter moralistas controversia, una cum politicis commotionibus, moralem theologicam ad ruinam adduxerunt.

Ultimis autem temporibus scientia theologica instaurata fuit, etiam in parte sua morali. Ad ethicam redeunt positivam et supernaturalem; et, promoventibus inde a Leone XIII Pontificibus, etiam ad theologiam scholasticam S. Thomae. Multa edita sunt optima manualia, quorum catalogum conficere videtur sat otiosum. Maiora tamen et vere scientifica opera de re morali adhuc plurimum desunt. Et si reditus ad theologiam scholasticam fructus tulerit in re dogmatica, id pro parte morali nondum sufficienter factum esse omnium oculis patet. Extra scholam thomisticam, in qua Summa theologica per totum commentario subici solet, perseverat semper noxia illa separatio dogmaticae et moralis, speculativae et practicae, quae nocet profundiori et vere scientifico studio practicae doctrinae.

Tria videntur iam incumbere moralistis officia: 1. ut, reintegrata methodo scholastica, rationalem investigationem plenius perficere, et intrinsecam rerum rationem magis inspicere studeant; — 2. ut non solum de peccatis, praesertim mortalibus, agant, sed etiam doctrinam de virtutibus exponant, etiam in iis quae sunt de perfectione aut consilio; — 3. ut novis factis et hodiernis necessitatibus, quae ex psychologicis, politicis, socialibus aut oeconomicis adiunctis natae sunt, magis attendant atque accuratiores solutiones prosequantur.

Bibliographia. Pro tota parte generali utiliter conferri possunt:

1. S. Thomas, cum commentariis Caietani, Medina, Iohannis a S. Thoma, Sylvii, Salmanticensium, Billuart.

2. Ex philosophis: Goudin, Roselli, Zigliara, Gredt, Philosophie Néo-Scolastique (scholae Lovaniensis) in notis manualibus; inter opera specialia: Meyer, Institutiones Iuris Naturalis; Cathrein, Philosophia moralis; Beysens, Ethiek of Zedenleer; Lehu, Philosophia Moralis et Socialis; De Bie, Philosophia moralis; Van Hoonacker, Moraalfilosofie; Sertillanges, La Philosophie Morale de S. Thomas d'Aquin; Wittmann, Ethik; E. Ianssens, Cours de Morale générale; Van Oorschot, Beginselen der christelijke Zedeleer.

3. Ex theologis recentioribus: Bouquillon, Theologia Moralis fundamentalis; Raphaël a S. Ioseph, Institutiones fundamentales theologiae moralis, et alia opera generalia omnibus nota ut Ballerini, Lehmkuhl, Noldin, et Vermeersch; Haine, Theologia Mechliniensis, et Tanquery; Prümmer; Goepfert, Mausbach, et Schilling.

4. Ex historiographis: De la Barre, La Morale d'après S. Thomas d'Aquin; Dom Lottin, Les éléments de la moralité des actes chez S. Thomas d'Aquin; Wittmann, Die Ethik des h. Thomas von Aquin.

5. Ex oratoribus sacris: Janvier, Conférences de N. D.