Summa Theologiae Moralis, vol. I: De Principiis

S. Th. I-II, q. 75, a. 4 ; q. 84 ; De Malo, q. 8.

493. Unum peccatum potest esse causa alterius sicut unus actus humanus potest esse causa alterius. Hoc autem contingit tripliciter : 1° potest esse causa materialis alterius, in quantum subministrat et praeparat materiam alteri, sicut gula praeparat materiam luxuriae, et avaritia litigio, quia multiplicat temporalia bona quae litis materia sunt ; — 2° potest esse causa efficiens alterius : a) per accidens, in quantum removet gratiam, vel charitatem, vel verecundiam, vel submissionem, vel quodcumque aliud quod a peccato retrahit et illud impediret : sic ex ebrietate vel ira omnia peccata oriri possunt quia removent iudicii rationis quo homo a peccato cohibetur¹ ; b) per se, in quantum aliquo peccato ut sim. luxuriae, homo per modum inclinationis vel habitus disponitur ad actus similes seu peccata eiusdem speciei ; — 3° et praecipue potest esse causa finalis alterius, in quantum propter finem inius peccati, aliquis committit aliud peccatum, ut si quis furatur ad fornicandum. Et quia finis in moralibus dat speciem seu formam, sic unum peccatum etiam est causa formalis alterius, quia alteri dat formam : si enim quis furatur propter fornicationem, furtum est sicut materiale, fornicatio sicut formale (q. 75, a. 4).

494. Peccata capitalia sunt illa quae plerumque sunt plurium aliorum causa praesertim finalis, quia habent obiectum seu finem maxime appetibilem ; unde propter illum facile alia committuntur peccata. Vocantur capitalia a capite, quod metaphorice dicitur de eo quod est principium et directivum et quodammodo ductivum aliorum : sunt enim principium seu causa aliorum peccatorum, ut dictum est ; sunt directivia quia sunt eorum causa finalis : fine enim diriguntur actus humani. Unde capitalia sunt quasi duces, et vitia quae ex iis oriuntur quasi exercitus (q. 84, a. 3).

Peccata capitalia ergo non sunt maxima, cum plura alia sint illis graviora, ut sim. illa quae directe sunt contra Deum aut directe opponuntur virtutibus theologicis ; neque necessario sunt mortalia, etsi deliberate fiant, uti patet de ira et gula quae saepe sunt venialia.

495. Septem sunt capitalia peccata² , ut sequenti modo ostenditur : Peccata capitalia sunt illa quae fines habent valde appetibiles et ideo principales ad movendum appetitum³ ; movet autem aliquid appetitum directe per se et sic movet bonum ad prosequendum, aliud indirecte per aliud et sic movet bonum ad fugiendum, in quantum aliquis bonum refugit propter malum adiunctum.

Iamvero bonum quod homo maxime appetit potest esse :

1. excellentia laudis et honoris, quod est bonum animae, quod inordinate appetit inanis gloria ;

2. cibus et potus, quod est bonum corporis quo individuum conservatur, quod inordinate appetit gula ;

3. usus venereorum, quod est bonum corporis quo conservatur species humana, quod inordinate appetit luxuria ;

4. bona externa, quae inordinate appetit avaritia⁴ .

Bonum autem quod homo fugit propter malum adiunctum quod maxime timet, est

5. bonum spirituale proprium quod propter laborem corporalem adiunctum inordinate fugit acedia ;

6. vel bonum alienum quod impedit excellentiam propriam et ita est malum, quod inordinate fugit invidia ;

7. vel contra quod insurgit ira (q. 84, a. 4).

496. Superbia est initium omnis peccati, secundum Eccli. IX, 15, non tantum in ordine historico, quia Angeli et primus homo illius fuerunt rei, sed etiam ex natura rei, quia est causa finalis omnium peccatorum : omnia enim peccata ex illa possunt et nata sunt oriri, quatenus bona temporalia quae homo in aliis peccatis quaerit, potest velle propter excellentiam

quia id per accidens contingit ipsi peccato : « Unum peccatum ordinatur ad finem alterius dupliciter : uno modo ex parte ipsius peccantis cuius voluntas est pronior ad finem unius peccati quam alterius, sed hoc accidit peccatis. Unde secundum hoc non dicuntur peccata capitalia. Alio modo ex ipsa habitudine finium quorum unus habet quamdam convenientiam cum alio, ita quod in pluribus ad ipsum ordinentur... et secundum hoc oportet capitalia vitia assumere ». Q. D. de Malo 8, a. 1 ; cfr. I-II, q. 84, a. 4.

propriam quae est finis superbiae. Et quia finis est primus in ordine intentionis, et intentio executionem per media praecedit, recte dicitur initium omnis peccati. Superbia ergo est causa finalis omnium peccatorum, ac proinde non est peccatum capitale, a quo plura tantum vitia oriuntur, sed potius omnium capitalium causa, et mater et regina omnium vitiorum⁵ .

497. Avaritia est radix omnium peccatorum, secundum Ap. I Tim. VI, 10, seu causa, non quidem finalis (sicut superbia) sed dispositionis ad omnia, quia per divitias homo acquirit facultatem et facilitateam perpetrandi, et occasionem desiderandi quodlibet peccatum, eo quod ad habenda quaecumque temporalia bona potest per pecuniam iuvari, secundum illud Eccli. X, 19 : Pecuniae obediunt omnia. Unde est radix seu primum peccatum in ordine executionis, quia opportunitatem praebet et media dat omnia perpetrandi ; et ideo sicut radix alimentum praestat arbori, ita pecunia nutrit desiderium omnis peccati, et in hoc sensu quodlibet peccatum ex avaritia oriri potest⁶ .

Avaritia, in quantum est radix omnium peccatorum, non est peccatum capitale, sed in quantum insuper est causa finalis plurium, recte capitalibus annumeratur.

498. Animadversio. — Capitalia peccata non sunt illa, quae opponuntur fundamentalibus seu cardinalibus virtutibus, quia « non est eadem ratio originis in virtutibus et in vitiis. Nam virtutes causantur per ordinem appetitus ad rationem, vel etiam ad bonum incommutabile, quod est Deus ; vitia autem oriuntur ex appetitu boni commutabilis. Unde non oportet quod principalia vitia opponantur principalibus virtutibus » (a. 4, ad 1).

S. Th. II-II, q. 162, 130, 131, 132 ; De Malo q. 8 et 9.

499. Superbia est appetitus inordinatus excellentiae propriae¹ . Dicitur

1° appetitus, quia superbia residet in appetitu, nempe principaliter in voluntate, si excellentiam quaerit in spiritalibus rebus, secundario in irascibili qui tendit ad bonum sensibie arduum et excellens,

2° inordinatus : appetere excellentiam secundum se non est malum, at contra ordinem rationis est quod quis tendat supra id quod est, uti facit superbus : « habet enim hoc ratio recta ut voluntas uniuscuiusque feratur in id quod est proportionatum sibi » (II-II, q. 162, a. 1) ;

3° excellentiae : tum relativae, qua quis vult aliis praecellere, implicite saltem eos contemnendo ; tum absolutae, qua quis simpliciter vult excellere supra id quod est, etiam de aliis non cogitando ;

4° propriae : speciale obiectum a quo speciem accipit superbia est celsitudo propriae personae : non enim in tali vel tali materia sed communiter et in omnibus superbus se habet ut celsum. Superbia ergo appetit excellentiam quamdam universalem et per hoc distinguitur a praesumptione, ambitione et inani gloria, quae inordinate appetunt aliquam particularem excellentiam sive in operibus, sive in honoribus et dignitatibus, sive in fama et gloria.

500. Superbia de se contrariatur charitati et ideo est peccatum mortale : superbus enim se extollit supra id quod est, i. e. supra id quod sibi est a Deo praefixum, unde implicite saltem in superbia includitur contemptus Dei, quatenus Deo et regulae ipsius homo subiici nolitur. Hoc autem est averti a Deo, quod est contra charitatem.

qua ad Deum convertimur, et ideo secundum se est peccatum mortale. — Contemptus ille si sit explicitus, formalis et perfectus, ex intentione Deum contemnendi quia Deo et eius legi subici fastidit et excellentiae propriae videtur laesivum, semper est mortalis. Si vero sit implicitus autem, sine intentione Deum contemnendi, potest quidem esse mortalis, scil. in re gravi ; sed saepe est venialis non tantum ex indeliberatione sed etiam ex levitate materiae.

Iamvero, secundum Gregorium (Mor. l. 23, c. 4), quatuor modis ex parte obiecti specie diversis, committitur superbia : 1° aestimando bona quae aliquis habet a seipso non a Deo habere, vel ita agendo quasi aestimaret ea habere a seipso ; — 2° aestimando se accepisse illa a Deo sed propter merita propria, vel agendo ac si ita esset² ; — 3° tribuendo sibi bona quae non habet ; — 4° in bonis quae habet, volendo, ceteris respectis, illis praeferri plus quam decet. Duo priores modi, cum Dei contemptum formalem includunt, sunt peccatum mortale ; duo ultimi saepe tantum veniale sunt, nisi fiant cum gravi irreverentia in Deum, aut paratum reddant ad peccandum mortaliter, aut adsit gravis proximi contemptus vel notabile detrimentum.

501. Filiae superbiae. — « Illa vitia quae de se nata sunt ordinari in finem alicuius vitii capitalis, dicuntur filiae eius » (II-II, q. 132, a. 5). Omnia quidem vitia nata sunt in finem superbiae ordinari ; quaedam tamen, quia specialem excellentiam quaerunt, habent obiectum valde propinquum obiecto superbiae, et ideo immediate, proxime et frequentiis quam alia peccata ex ipsa oriuntur secundum rationem finis, et ipsi immediate deserviunt ; unde illa sola eius filiae vocantur. Sunt autem tria : 1) praesumptio quae est inordinatus appetitus excellentiae in operibus, scil. aggrediendo aliquid supra vires ; 2) ambitio quae inordinate appetit excellentiam dignitatis et honoris non debiti vel debito maioris ; 3) inanis gloria quae inordinate tendit in famam et gloriam i. e. in vanam excellentiae manifestationem.

Praesumptio, ambitio et inanis gloria de se sunt peccata venialia, quia non sunt contra charitatem, sed excessivus appetitus rei secundum se bonae vel indifferentis. Per accidens fiunt mortale (saepius inanis gloria), vel quia proveniunt ex causa mortaliter mala ut sim. ex affectu ad peccatum mortale ; vel quia ut effectus habent mortale peccatum, ut si fiant cum damno vel iniuria notabili proximi, aut si quis propter ea paratus sit committere peccatum mortale ; vel ratione materiae, ut si quis honorem vel gloriam ex mortali peccato quaerat (cfr. tr. de Fortitudine).

502. Inanis gloria est appetitus gloriae et famae inordinatus, i. e. appetitus gloriae vanae, seu vanae manifestationis et apud alios aestimationis de propria excellentia sive vera sive ficta. Quod fit tripliciter : a) quaerendo gloriam de re quae non est gloria vel tanta gloria digna, ut de re mala, falsa, ficta, fragili, de opibus, nugis, etc. ; b) quaerendo illam ab illis qui discernere non valent quid sit gloria dignum, ut sim. ab eo cuius iudicium non est certum ; c) quaerendo et non referendo gloriam ad debitum finem, nimirum ad honorem Dei vel salutem proximi aut utilitatem propriam.

Ex inani gloria septem vitia communius oriuntur, et ideo eius filiae vocantur. Inani enim gloria quaeritur propriae excellentiae manifestatio, quod fieri potest : a) directe : 1° vel verbis per iactantiam, qua quis de opere commisso gloriatur ; vel factis 2° per praesumptionem novitatum, qua quis novitates excogitat quae aliorum admirationem excitant ; et 3° per hypocrisim, qua quis bonum facit ut videatur bonus, quamvis non sit ; — b) indirecte aliquis quaerit manifestationem suae excellentiae, ostendendo se non esse aliis minorem, et hoc fit : 4° quantum ad intellectum per pertinaciam, qua quis adhaeret nimis suae sententiae ; 5° quantum ad voluntatem per discordiam, qua non vult a propria voluntate recedere ut aliis concordet ; 6° quantum ad locutionem per contentionem, qua clamose litigat ; 7° quantum ad factum per inoboedientiam, qua non vult exequi superioris praeceptum.

S. Th. II-II, q. 118 ; de Malo q. 13.

503. Avaritia est inordinatus appetitus divitiarum : divitiarum autem nomine veniunt omnia bona exteriora quatenus utilia sunt homini et pecunia aestimari possunt.

Avaritia est duplex : 1) appetitus divitiarum inordinatus in accipiendo et retinendo indebite, qui opponitur iustitiae et ideo saepe est graviter malus ; 2) inordinatus affectus divitiarum quo nimis amantur aut desiderantur aut nimis delectationi placent, qui opponitur liberalitati, et est de se leviter malus, nisi propter affectum divitiarum aliquis non vereatur committere aliquod peccatum mortale, vel in divitiis finem ultimum constituat.

504. Ex avaritia septem vitia frequentius oriuntur, tamquam ex causa finali, quae vocantur eius filiae. Quatenus est immoderata in retinendo, oritur 1) obduratio cordis seu inhumanitas contra misericordiam erga proximum ; quatenus est immoderata in accipiendo, oritur 2) in affectu : inquietudo seu solicitudo superflua de bonis acquirendis ; in effectu : 3) violentia, quando quis ad bona acquirenda utitur vi, 4) fallacia, et 5) periurium, quando utitur dolo in verbis vel simolicibus, vel iuramento confirmatis, 6) fraus et 7) proditio, quando utitur dolo in opere vel quantum ad res, vel quantum ad personas, ut patet de Iuda qui ex avaritia prodidit Christum.

S. Th. II-II, q. 153 et 148.

505. Luxuria est inordinatus appetitus venereorum, qui est de se mortalis, ut dicetur in tr. de Temperantia. Cum luxuriae appetitus sit vehementissimus, sequitur illum maxime impedire usum virium superiorum i. e. intellectus et voluntatis, quia virtutem ab iis distrahit, et movet ad obiecta rationi opposita.

Ex luxuria multa oriuntur vitia. — Etenim :

a) In intellectu producit 1) caecitatem mentis in consideratione finis eiusque bonitatis, seu abalienatio a cogitandis coelestibus ; 2) praecipitationem in consilio et deliberatione circa electionem mediorum ; 3) inconsiderationem in iudicio de agendis quae statum vel personam decent ; 4) inconstantiam in praecipiendo iudicii executionem, seu in bonis propositis. Unde maxime evertert prudentiam.

b) In voluntate producit circa finem : 5) amorem sui quoad delectationem carnis quam inordinate appetit ; 6) odium Dei, in quantum prohibet delectationem concupitam ; circa media : 7) affectum praesentis saeculi i. e. nimium amorem vitae praesentis propter eius voluptates ; et 8) horrorem et desperationem futuri saeculi i. e. bonorum spiritalium, quia dum aliquis nimis detinetur carnalibus delectationibus, non curat pervenire ad spiritales, sed fastidit eas et despicit¹ .

506. Gula est inordinatus appetitus cibi et potus, qui est solum venialis, nisi, ratione effectus, grave nocumentum inferat corpori vel animae, ut sim. sanitati, aut usui rationis, aut virtuti si causa sit gravis peccati (cfr. tr. de Temperantia).

Ex gula plura oriuntur vitia. — Gula per immoderatam sumptionem cibi vel potus producit perturbationem inferioris partis et sic impedit rationem, et consequenter ea quae ratione dirigi debent. Hinc producit 1) in anima a) quantum ad rationem cuius acies hebetatur ex immoderatione cibi et potus : hebetudinem mentis seu stupiditatem quantum ad speculabilia ; — b) quantum ad appetitum qui consopito gubernaculo rationis inordinate afficitur : ineptam laetitiam seu vagam et incompositam de illis quae, secundum rectae iudicium rationis, nullam delectationem nata sunt causare ; — quantum ad actus exteriores : c) multiloquium, quo homo nequit cohibere verba ; et d) scurrilitas, qua nequit cohibere vel componere gestus externos ; — 2) in corpore autem producit immunditiam i. e. inordinatam emissionem quarumcumque superfluitatum (praesertim seminis) : licet enim utilis sit ut sim. vomitus post superfluum comestioneum, tamen vitiosum est quod aliquis huic necessitati se subdut per immoderatum cibum vel potum.

S. Th. II-II, q. 36 et 158 ; de Malo q. 10 et 12.

507. Invidia est inordinata tristitia de bono alterius, aestimato ut malo proprio, in quantum illud bonum videtur diminutivum excellentiae propriae. Quae de se etiam potest esse mortalis, utpote directe contra charitatem, quia sicut charitas gaudet de bono proximi, ita invidia de eo tristatur (cfr. tr. de Charitate). Praecipue est de illis bonis in quibus est gloria et in quibus homines amant honorari et in opinione esse, qualia sunt dignitates, magistratus, titulorum insignia, divitiae, pulchritudo, ornatus, celebritas nominis, eloquentia, eruditio, amicitiae, pietas, virtutes, etc. maxime sapientia et felicitas ; solet autem istud peccatum maxime inveniri apud ambitiosos et mulieres, ac inter illos qui sunt aliquo modo pares, vel saltem in aliquo appropinquant ut sim. in condicione, scientia, virtute, etc. : tales enim volunt invicem aequari vel praeferri.

508. Ex invidia quinque generatim oriuntur peccata, eo quod conatur aliquid facere contra proximum. In hoc enim quod conatur facere, est aliquid tamquam initium et principium, aliquid tamquam medium, et aliquid ut terminus. Principium est ut aliquis intendat diminuere gloriam alterius, quod fit occulte per susurrationem, manifeste per detractionem. Medium est quod volens diminuere gloriam alterius, vel potest et tunc nascitur exultatio in adversis i. e. gaudium in malis proximi ; vel non potest et tunc oritur afflictio in prosperis, quae non est ipsa invidia, sed eius filia, quando prospera proximi eveniunt contra conatum invidentis qui ea nititur impedire. Denique terminus est in ipso odio proximi, nam sicut delectatio causat amorem, ita tristitia odium.

509. Ira est inordinatus appetitus vindictae. Dicitur : inordinatus, quia ira de se non est mala sed indifferens, utpote passio ; unde vindictam appetere secundum rationem rectam, ut sim. ut alter corrigatur, ut iustitiae ordo servetur, ut ratio fortius iustitium exequatur, ut ceteri terreantur, est bonum et laudabile (cfr. tr. de Temperantia).

Ira dupliciter potest esse mala : 1) ex parte obiecti a) appetendo vindictam iniustam illi qui non meruit, vel ultra quam meruit ; b) appetendo vindictam non secundum legitimum ordinem, sed exsequendam propria auctoritate ; c) appetendo eam non ad debitum finem, sed ut sim. ex odio ut satiatiam proprii animi mali. Haec ira de se est mortalis, quia contrariatur charitati et iustitiae, licet admittat levitatem materiae, si modica sit vindicta. — 2) Ex parte modi ira est mala, si sit nimis ardens interius, vel nimis manifestetur exterius. Haec de se est venialis, quia merus excessus rei indifferentis ; fit tamen mortalis propter effectum sub gravi prohibitum, uti sunt scandalum, blasphemia, notabile detrimentum sanitatis, etc.

Notetur autem iram non esse necessario inordinatam quia magna est, sed quia magna nimis ; unde vehemens motus est bonus dummodo proportionetur qualitati culpae, conditioni peccantis et aliis circumstantiis, uti patet in Christo eiciente negotiatores de templo.

510. Ex ira sex communius oriuntur peccata. — In quantum est in corde, ex ea nascuntur 1) indignatio contra hominem in quem irascitur, dum reputat indignum ut sibi talem iniuriam fecerit ; et 2) tumor mentis quo iratus replet animam, meditando et excogitando varia media vindictae ; — in quantum est in ore, ex ea oriuntur 3) clamor seu inordinata et confusa locutio qua homo iram in verbis demonstrat, 4) blasphemia qua prorumpit in verba Deo iniuriosa, et 5) contumelia seu iniuriosa locutio in proximum ; — in quantum procedit usque ad factum 6) ex ea oriuntur rixae, quo nomine comprehenduntur omnia nocumenta sicut vulnerationes, homicidia, verberationes, etc. quae facto proximis inferuntur in ira.

S. Th. II-II, q. 35 ; de Malo q. 11.

511. Acedia est tristitia de bono spiritali praesertim divino ; est torpor, frigiditas, languor, tepiditas, taedium circa spiritalia, quia impediunt quietem et delectationem corporalem. Hinc acedia praefert nihil agere, et inde nascitur fuga, horror, detestatio bonorum spiritalium. Quae tristitia est peccatum, tum 1) ratione obiecti : tristari enim de malo est bonum, sed tristari de eo quod apparenter est malum sed vere est bonum, est peccatum, quia bonum non meretur ut de eo tristetur ; — tum 2) ratione effectus : retrahit enim hominem ab operibus debitis (cfr. tr. de Charitate).

512. Acedia est duplex : 1) ea qua tristamur de bono cuiuscumque virtutis ; et haec non est speciale peccatum etiam si fiat propter laborem corporis adnexum, sed est circumstantia omnis peccati, quia omne vitium fugit bonum spirituale oppositum etiam quatenus impedit corporalem quietem. Unde est mortalis vel venialis prout peccatum cuius est circumstantia sit grave vel leve ; — 2) ea qua tristamur de bono spirituali per excellentiam ad quod omnia alia ordinantur, scil. de bono divino, non in se sed in quantum internum est nobis et ad nos pertinet et nobis videtur malum, ut sim. de beatitudine vel de amicitia Dei, et de mediis ad illam, scil. de sacramentis, gratia Dei, bonis operibus, divinis praeceptis, etc. quatenus laborem requirunt. Haec est speciale peccatum, quia habet speciale obiectum, et directe contrariatur speciali actui specialis virtutis : opponitur enim gaudio de bono divino de quo delectari charitas. Unde de se est peccatum mortale, quia secundum propriam rationem charitati opponitur : sicut enim invidia est peccatum mortale, quia tristatur de bono proximi de quo charitas gaudet, ita a fortiori acedia, quae tristatur de bono divino. Potest tamen esse veniale, si non est perfecte deliberatum, vel etiam quando versatur circa bona ad salutem non necessaria.

513. Ex acedia speciali sex oriuntur peccata. — Ex tristitia enim fit quod homo fugiat ea de quibus tristatur, imo quod ea impugnet, et quod transeat ad alia de quibus delectatur. Ex acedia fugit homo bona divina : 1) finem ultimum, salutem aeternam seu bonum divinum speratum, quod fit per desperationem ; fugit quoque 2) bonum spirituale agendum seu media ad finem communia et ordinaria, quod est torpor circa praecepta ; 3) fugit media ardua, ut sim. consilii, per pusillamimitatem. — Impugnat 4) bona spiritualia contrariantia, ea detestando, quod appellatur malitia ; vel etiam 5) impugnat sacerdotes et viros timoratos qui ad bona spiritalia alios inducunt, et contra eos indignatur ; et hoc est rancor. — Denique 6) propter tristitiam transit ad res exteriores delectabiles, in quibus animus carnalis delectatur, et hoc est evagatio mentis circa illicita.

514. Animadversio. — Plura alia oriuntur peccata ex vitiis capitalibus ; quae tradidimus sunt ea quae frequentius et magis immediate ex illis oriuntur, quaeque ideo eorum filiae vocantur. Alia, hisce mediantibus, non tam frequenter ex ipsis nascuntur, ut invidia ex inani gloria, ira ex invidia, acedia ex ira, et ex acedia avaritia, gula et luxuria. Ita Gregorius M., l. Mor. XXXI, c. 45 (P. L. LXXVI, 620-622).