Summa Theologiae Moralis, vol. I: De Principiis

S. Th. I-II, q. 94, a. 2 et 3 ; q. 100, a. 1.

250. Lex naturalis est una, continens plura praecepta. — Lex naturalis, quamvis ratione materiae circa quam versatur, plura contineat praecepta, in se tamen est una, tum quia ad unum ultimum finem tendit, tum quia omnia illa praecepta fundantur in uno primo principio universali : Bonum est faciendum, malum est vitandum.

Probatur : Ratio humana tum speculativa tum practica est essentialiter deductiva. Sicut autem ens est primum quod ab intellectu cognoscitur, ita bonum est primum quod cognoscitur a ratione practica. Unde sicut primum principium speculativum fundatur in notione entis : Impossibile est idem esse et non esse, ita primum principium practicum fundatur in notione boni : Bonum est faciendum, malum vitandum ; et ideo ratio nihil praecipit aut prohibet nisi quod naturaliter apprehendit ut bonum vel malum¹.

251. Ordo et divisio praeceptorum. — Lex naturalis modo generali ea omnia complectitur, quae rationali naturae ita conveniunt vel repugnant ut ad ordinis conservationem ab ipso naturae Creatore necessario praecipiantur vel prohibeantur²; unde ad legem naturalem pertinent omnia praecepta, ad quae ex rei natura et independenter a quacumque lege positiva obligamur. Inter quae multiplex datur ordo :

A. Ratione materiae, dupliciter : a) secundum triplicem hominis inclinationem naturalem ad bonum, sive esse naturalis i. e. existentiae conservandae, sive vitae animalis v. g. prolis procreandae, sive vitae rationalis sibi propriae.

Bonum enim habet rationem finis, unde homo ut bona habet omnia ad quae habet naturalem inclinationem. Sed homini inest triplex inclinatio : 1) ad bonum secundum naturam quam habet communem cum omnibus substantiis, quae omnes appetunt conservationem sui esse ; 2) ad bonum secundum naturam quam habet cum animalibus communem, uti procreatio et educatio prolis ; 3) ad bonum secundum naturam rationis, quae sunt sibi propria, v. g. quod Deum colat et in societate vivat.

Hinc distinguuntur praecepta secundum naturam substantiae (abstinentia, fortitudo), secundum naturam animalis (castitas, prudentia), et secundum naturam hominis (religio, iustitia) ;

b) secundum triplicem hominis relationem naturalem seu ordinem : 1) ad Deum ut ad ipsius principium primum, et ultimum finem ; — 2) ad seipsum : constat enim duplici parte, cuius una superior regat partem inferiorem oportet ; — 3) ad proximum : factus socialis, destinatur homo ad societatem coniugalem, domesticam, politicam. Hinc distinguuntur praecepta in Deum, in seipsum, et in proximum, secundum quod homo spectatur ut ens creatum, rationale, vel sociale.

Ordo ad Deum est ordo subiectionis ; ordo ad proximum est ordo aequalitatis et proximitatis, qua persona eius in se vel in rebus suis violari prohibetur, et ipse est ad instar nostri diligendus ; ordo hominis ad seipsum est conformitatis sui et facultatum suarum (quorum non est dominus) ad rationem et ad naturam rationalem ac eius proprium finem, atque subordinationis ad speciem humanam et bonum commune.

B. Formaliter, ex parte modi quo in lege continentur, seu ratione cognitionis et nexus logici inter principia legis naturae :

1. alia sunt generalia, universalissima, communissima, indeterminata, per se evidentia, omnibus nota ex sola intelligentia terminorum, v. g. Bonum est faciendum, malum vitandum ; Quod tibi non vis fieri ne alteri facias ; Secundum rationem est vivendum ; Creatori est obediendum ; Suum cuique est tribuendum ; Summum Bonum est amandum ; Nulli iniuria est facienda ; Conformiter vive naturae tuae entis rationalis, creati, socialis, etc.

2. alia sunt magis propria et determinata, particularia, ut conclusiones ex primis deducta, et haec sunt

a) vel immediate, proxime et evidenter ex primis deducta, quae sunt praecepta decalogi ; vel

b) remotiora, quae non ita evidenter sed mediate et multis consequentibus deducuntur, v. g. quod usura sit iniusta, mendacium semper sit illicitum, iniuria illata non sit propria auctoritate vindicanda, res inventae sint restituendae.

C. Ratione, vis et efficaciae, seu necessitatis ad finem, et nexus ontologici et realis :

1. alia sunt praecepta primario intenta, quae natura omnino exigit, quia sunt omnino necessaria ad finem quem natura directe et principaliter intendit : sic matrimonium est omnino necessarium ad debitam procreationem et educationem prolis ;

2. alia sunt secundario intenta, ex primis derivata, ad quae natura multum inclinat, quae vel sunt necessaria, non quidem ut finis primarius obtineatur, sed ut obtineatur decenter, congrue, facilius, vel sunt necessaria ad finem secundarium quem natura non directe sed concomitanter et subordinate ad alterum intendit : sic unitas matrimonii congruit educationi prolis et necessaria est ad pacem familialem.

Breviter : alia praecepta sunt circa necessaria sine quibus ordo moralis est impossibilis ; alia, circa valde utilia, quae non sunt stricte necessaria, ita ut ordo sine illis, quamvis minus perfecte, subsistere valeat³.

Hinc relate ad finem omnino ultimum et primarium legis naturalis, qui est Deus et dilectio Dei super omnia, distinguuntur

a) praecepta prima, quae stricte necessaria ad dilectionem Dei praecipiunt, vel prohibent ea quae directe illam impediunt et ab illa avertunt ; quorum

1. alia immediate dicunt ordinem necessarium, vel repugnantiam, ad ultimum finem, Deum : sunt praecepta primae tabulae ;

2. alia immediate dicunt ordinem necessarium, vel repugnantiam, ad dilectionem nostri vel proximi, mediate tamen ad ultimum finem, quatenus sunt media ex natura rei necessaria ad illum : dilectio nostri quidem quia est praedispositio necessaria ad dilectionem Dei et proximi, cum non possimus tendere nisi ad bonum nostrum, nec amare aliquem nisi imitando amorem nostri, et quia vita nostra est conditio necessaria ad obtentionem finis ; dilectio proximi quia societas est medium hominibus ex natura rei omnino necessarium ad finem obtinendum, unde huc spectant ea quae necessaria sunt societati sine quibus subsistere non potest : sunt praecepta secundae tabulae.

Quae omnia graviter praecipiuntur vel prohibentur ut omnino necessaria ad finem ultimum vel ipsi omnino opposita ;

b) praecepta secunda ex primis derivata, quae praecipiunt ea quae necessaria sunt ut decenter, melius, facilius obtineatur finis, et prohibent ea quae ab illo retardant vel ad illum referri nequeunt, uti sunt 1) illa quae includunt parvam quamdam irreverentiam erga Deum, et solum deficiunt a modo cultus debito ; 2) iustitiae vel charitatis aliquatenus detrahunt ; vel 3) solum necessitatis aut utilitate carent. Haec praecipiuntur vel prohibentur leviter, quia non stricte necessaria ad finem ultimum nec ab illo avertunt⁴.

Ex praedictis constat non eadem esse praecepta primaria vel secundaria cognitu, et primaria vel secundaria necessitate et intentione naturae ; multa enim secundaria cognitu quae a primis principiis deducuntur per conclusiones (etiam remotam) sunt a natura primario intenta, ut prohibitio homicidii, adulterii, furti ; unde bene inspiciendum est quonam sensu illi termini apud auctores usurpantur.

252. Obiectum legis naturalis sunt actus virtutum. — Actus virtutum, secundum genus, in quantum sunt virtuosi, omnes sunt de lege naturae : haec enim comprehendit omnia ad quae inclinatur homo secundum naturam. Unumquodque autem inclinatur ad operationem convenientem suae formae ; forma vero hominis est anima rationalis. Unde homo naturaliter inclinatur ad operandam secundum rationem, quod est agere secundum virtutem. — Si tamen actus virtuosi spectentur secundum seipsos, in quantum sunt tales vel tales, secundum speciem, non omnes sunt de lege naturae, quia plures sunt de consilio, aut de iis ad quae natura non inclinat, sed quae homines inquisitione rationis adinvenerunt quasi utilia ad bene vivendum.

253. Subiectum legis naturalis. — Quia lex naturalis cum natura rationali est indita et essentialiter ipsi coniuncta, hinc ipsi subiiciuntur et ea ligantur omnes creaturae rationales, non tantum adulti (inter quos beati et damnati), sed et pueri et perpetuo amentes : hi tamen non perfecte et in actu secundo quia usum rationis et legis cognitionem non habent, sed imperfecte et in actu primo quia potentiam ad illa habent. Hinc

1. licet in istis non adsit peccatum formale quia deficit usus rationis et libertatis, peccant tamen materialiter, agendo contra legem naturae ipsis habitualiter inhaerentem ;

2. idem dicendum est de dormientibus, ebriis et aliis qui legem hic et nunc ignorant, nisi tamen causam peccati culpabiliter posuerint, quo casu etiam peccant formaliter ;

3. qui praedictos inducunt ad agendum contra legem naturalem, peccant formaliter : sunt enim horum peccatorum causa moralis vel et physica, et ideo voluntate sua illa participant et amplectuntur : actio enim instrumenti merito imputatur principali agenti. Accedit quod saepe sint causa malae consuetudinis in illis, et scandali in adstantibus.

S. Th. C. Gent. III, 140-141.

254. Notiones. — Sanctio a) ex parte causae seu originis, est interna (et concomitans) quae naturaliter procedit et ipso facto, ex ipsa actione seu ex rei natura, legis observantiam vel violationem consequitur, v. g. tranquillitas et remorsus conscientiae, bona et mala fama, indispositio corporalis ex ebrietate ; — et externa (seu inflict a) quae provenit ex causa extrinseca, seu ex legis dispositione connectente cum observantia legis vel violatione, v. g. si ebriosus a iudice punitur mulcta ;

b) ex parte effectus, est perfecta seu sufficiens, quae ex natura sua valet omnes subditos (sive absolute, sive relative pro certis adiunctis) in omni casu movere ad observantiam legis, et debitam habet proportionem cum merito et demerito ; — vel imperfecta et insufficiens.

255. Thesis. Sanctio legis naturalis imperfecta et interna existit in praesenti vita ; — perfecta est in altera vita, ex consecutione vel amissione ultimi finis.

a) Probatur 1ª pars. Adest sanctio interna, nam virtus est perfectum bonum huius vitae ; et culpam saepius sequuntur 1) remorsus conscientiae, quia « impetu malitiae vel passionis cessante quo mala faciunt, secundum rationem cognoscunt se male egisse et dolent¹. » ; 2) dolor in anima ; 3) aegritudo in corpore. Unde Sap. XI, 17 : Per quae peccat quis, per hoc et torquetur. Est autem imperfecta, tum quia non sufficienter inducit ad legis observantiam, nam ipsam vitam aliquando tenemur exponere, ac multae sunt seductiones in hac vita ad quas superandas requiritur sanctio bonis huius vitae praestantior ; tum quia, experientia testante, non retribuit unicuique secundum iustitiam.

b) Probatur 2ª pars 1) ex ordine essentiali rerum : Ubi est debitus ordo in finem, oportet quod ordo ad illum finem ducat, recessus ab ordine finem excludat. Sed ex Dei dispositione et lege actus humani essentialiter ordinantur ad finem ultimum. Oportet ergo quod servantes ordinem consequantur finem ultimum (quod est praemiari) ; ab ordine autem recedentes a fine excludantur (quod est puniri). Confirmatur :

a) Sicut res naturales ordinationi divinae providentiae subiiciuntur, ita et natura humana ; ergo sicut in rebus naturalibus ordo servatus ex necessitate producit conservationem et bonum in ipsis, ita in rebus humanis oportet quod ordo legis divinitus impositae servatus, ex dispositione gubernantis ducat ad bonum retributionis, ordo legis praetermissus, ad malum poenae.

b) Nam materia non consequitur formam nisi fuerit disposita convenienter. Atqui finis est perfectivo voluntatis sicut forma est perfectio materiae. Ergo voluntas non consequitur finem nisi fuerit disposita convenienter. Sed disponitur per intentionem et desiderium et prosecutionem finis. Ergo non consequetur ille cuius intentio a fine avertitur.

c) Quod etiam valet de fine supernaturali. Nam qui recedit a fine naturali, etiam recedit a supernaturali fine, quia ordo naturalis est fundamentum elevationis ad finem supernaturalem. Recedit scil. a Deo ut principio omnis perfectionis.

2. ex sapientia supremi legislatoris : Deus, utpote legislator sapientissimus et providentissimus, intendit ut lex naturalis ab omnibus servetur. Sed experientia testante, unum medium efficax atque necessarium liberos homines, pravis cupiditatibus et voluptatibus motos, ad hoc inducendi est sanctio perfecta, quae omni virtuti et difficultati legis ita sit proportionata ut, omnibus consideratis, nunquam vere utile sit homini a lege recedere. Ergo Deus sanctionem perfectam statuit. In praesenti autem vita deest talis sanctio perfecta. Ergo sanctio perfecta pertinet ad vitam futuram seu ad statum termini et finis, ut voluntas humana quae naturaliter tendit ad felicitatem, spe huius consecutionis et timore amissionis, ad observantiam legis efficaciter moveatur.

3. ex sanctitate et iustitia supremi domini : Homines ab invicem discriminantur actibus suis, quibus competit imputabilitas atque meritus. Atqui sanctitas divina exigit ut hoc discrimen resultans ex imputabilitate actuum humanorum in vita futura servetur ; et iustitia exigit ut praemium merito, poena demerito tribuatur. Ergo. Nam, si bonum et malum relate ad essentialem consecutionem finis aequaliter se haberent, nullum esset essentiale discrimen moralitatis, quia omnis moralitas ex relatione ad ultimum finem pendet ; et ita : a) practice destrueretur intrinseca differentia inter bonum et malum, et Deus videretur indifferens ad bonum et malum ; quod contradicit eius sanctitati ; — b) lex Dei impune violetur, et creatura rebellis posset subterfugere eius voluntatem ac de ipso quasi triumphare ; quod repugnat iustitiae domini divini.

256. Sanctio non nocet moralitati. — Nam bonum agere propter praemium, malum vitare propter poenam dupliciter contingere potest : a) ita ut praemium vel poena unicum sit motivum actus, sine ullo respectu ad eius bonitatem vel malitiam, et talis modus est malus quia pervertit ordinem, cum medium praeponatur fini ; b) ita ut homo utatur spe praemii vel timore poenae ad bonum efficacius prosequendum et malum efficacius vitandum, et talis modus est conformis ordini intento a legislatore qui sanctionem apponit ut medium ad urgendam legis obligationem. Quod confirmatur universali praxi parentum et magistrorum in educandis pueris (n. 133, 3).

Hinc ethica Kantiana quae adstruxit solum motivum obligationis non est perfectior quam christiana, quam dicunt fundari in timore et spe. Nam ex una parte ethica christiana non docet moralitatem pendere a timore et spe, sed ea esse in adiumentum ; ex altera parte renuit Kant admittere naturam humanam rationalem et ordinem essentialem rerum esse fundamentum moralitatis. Et tamen ad ethicam non pertinet corrigere naturam, sed accipere prout de facto est et humanas actiones ita dirigere ut sint naturae rationali conformes².