Summa Theologiae Moralis, vol. I: De Principiis

S. Th. C. Gent. III, 140-141.

254. Notiones. — Sanctio a) ex parte causae seu originis, est interna (et concomitans) quae naturaliter procedit et ipso facto, ex ipsa actione seu ex rei natura, legis observantiam vel violationem consequitur, v. g. tranquillitas et remorsus conscientiae, bona et mala fama, indispositio corporalis ex ebrietate ; — et externa (seu inflict a) quae provenit ex causa extrinseca, seu ex legis dispositione connectente cum observantia legis vel violatione, v. g. si ebriosus a iudice punitur mulcta ;

b) ex parte effectus, est perfecta seu sufficiens, quae ex natura sua valet omnes subditos (sive absolute, sive relative pro certis adiunctis) in omni casu movere ad observantiam legis, et debitam habet proportionem cum merito et demerito ; — vel imperfecta et insufficiens.

255. Thesis. Sanctio legis naturalis imperfecta et interna existit in praesenti vita ; — perfecta est in altera vita, ex consecutione vel amissione ultimi finis.

a) Probatur 1ª pars. Adest sanctio interna, nam virtus est perfectum bonum huius vitae ; et culpam saepius sequuntur 1) remorsus conscientiae, quia « impetu malitiae vel passionis cessante quo mala faciunt, secundum rationem cognoscunt se male egisse et dolent¹. » ; 2) dolor in anima ; 3) aegritudo in corpore. Unde Sap. XI, 17 : Per quae peccat quis, per hoc et torquetur. Est autem imperfecta, tum quia non sufficienter inducit ad legis observantiam, nam ipsam vitam aliquando tenemur exponere, ac multae sunt seductiones in hac vita ad quas superandas requiritur sanctio bonis huius vitae praestantior ; tum quia, experientia testante, non retribuit unicuique secundum iustitiam.

b) Probatur 2ª pars 1) ex ordine essentiali rerum : Ubi est debitus ordo in finem, oportet quod ordo ad illum finem ducat, recessus ab ordine finem excludat. Sed ex Dei dispositione et lege actus humani essentialiter ordinantur ad finem ultimum. Oportet ergo quod servantes ordinem consequantur finem ultimum (quod est praemiari) ; ab ordine autem recedentes a fine excludantur (quod est puniri). Confirmatur :

a) Sicut res naturales ordinationi divinae providentiae subiiciuntur, ita et natura humana ; ergo sicut in rebus naturalibus ordo servatus ex necessitate producit conservationem et bonum in ipsis, ita in rebus humanis oportet quod ordo legis divinitus impositae servatus, ex dispositione gubernantis ducat ad bonum retributionis, ordo legis praetermissus, ad malum poenae.

b) Nam materia non consequitur formam nisi fuerit disposita convenienter. Atqui finis est perfectivo voluntatis sicut forma est perfectio materiae. Ergo voluntas non consequitur finem nisi fuerit disposita convenienter. Sed disponitur per intentionem et desiderium et prosecutionem finis. Ergo non consequetur ille cuius intentio a fine avertitur.

c) Quod etiam valet de fine supernaturali. Nam qui recedit a fine naturali, etiam recedit a supernaturali fine, quia ordo naturalis est fundamentum elevationis ad finem supernaturalem. Recedit scil. a Deo ut principio omnis perfectionis.

2. ex sapientia supremi legislatoris : Deus, utpote legislator sapientissimus et providentissimus, intendit ut lex naturalis ab omnibus servetur. Sed experientia testante, unum medium efficax atque necessarium liberos homines, pravis cupiditatibus et voluptatibus motos, ad hoc inducendi est sanctio perfecta, quae omni virtuti et difficultati legis ita sit proportionata ut, omnibus consideratis, nunquam vere utile sit homini a lege recedere. Ergo Deus sanctionem perfectam statuit. In praesenti autem vita deest talis sanctio perfecta. Ergo sanctio perfecta pertinet ad vitam futuram seu ad statum termini et finis, ut voluntas humana quae naturaliter tendit ad felicitatem, spe huius consecutionis et timore amissionis, ad observantiam legis efficaciter moveatur.

3. ex sanctitate et iustitia supremi domini : Homines ab invicem discriminantur actibus suis, quibus competit imputabilitas atque meritus. Atqui sanctitas divina exigit ut hoc discrimen resultans ex imputabilitate actuum humanorum in vita futura servetur ; et iustitia exigit ut praemium merito, poena demerito tribuatur. Ergo. Nam, si bonum et malum relate ad essentialem consecutionem finis aequaliter se haberent, nullum esset essentiale discrimen moralitatis, quia omnis moralitas ex relatione ad ultimum finem pendet ; et ita : a) practice destrueretur intrinseca differentia inter bonum et malum, et Deus videretur indifferens ad bonum et malum ; quod contradicit eius sanctitati ; — b) lex Dei impune violetur, et creatura rebellis posset subterfugere eius voluntatem ac de ipso quasi triumphare ; quod repugnat iustitiae domini divini.

256. Sanctio non nocet moralitati. — Nam bonum agere propter praemium, malum vitare propter poenam dupliciter contingere potest : a) ita ut praemium vel poena unicum sit motivum actus, sine ullo respectu ad eius bonitatem vel malitiam, et talis modus est malus quia pervertit ordinem, cum medium praeponatur fini ; b) ita ut homo utatur spe praemii vel timore poenae ad bonum efficacius prosequendum et malum efficacius vitandum, et talis modus est conformis ordini intento a legislatore qui sanctionem apponit ut medium ad urgendam legis obligationem. Quod confirmatur universali praxi parentum et magistrorum in educandis pueris (n. 133, 3).

Hinc ethica Kantiana quae adstruxit solum motivum obligationis non est perfectior quam christiana, quam dicunt fundari in timore et spe. Nam ex una parte ethica christiana non docet moralitatem pendere a timore et spe, sed ea esse in adiumentum ; ex altera parte renuit Kant admittere naturam humanam rationalem et ordinem essentialem rerum esse fundamentum moralitatis. Et tamen ad ethicam non pertinet corrigere naturam, sed accipere prout de facto est et humanas actiones ita dirigere ut sint naturae rationali conformes².