Summa Theologiae Moralis, vol. I: De Principiis

S. Th. I-II, q. 75, a. 1 et 2 ; De Malo, q. 1, a. 3.

461. Quomodo peccatum causam habet. — Peccatum 1° ex parte actus (elementi materialis) habet, sicut quilibet actus et quodlibet ens, causam agentem per se, scil. potentiam hominis, maxime voluntatem quatenus intendit aliquid bonum creatum ; 2° ex parte inordinationis (elementi formalis) habet causam eo modo quo negatio habere causam potest :

a) causam agentem per accidens : ad positionem enim unius effectus sequitur absentia alterius, et sic causa intendens positionem, per accidens est causa negationis consequentis, sicut ignis causando calorem consequenter causat privationem frigiditatis ; ita voluntas intendens bonum creatum legi oppositum simul producit privationem conformitatis cum lege huic bono adnexam, quam tamen non intendit sed quam causat consequenter, per accidens et praeter intentionem. Unde causa peccati per se ex parte actus, est etiam per accidens causa inordinationis ;

b) habet causam deficientem : in peccato enim non est mera negatio sed privatio ; quod autem in aliquo effectu esse debet, nunquam abesset nisi propter defectum alicuius causae ; voluntas ergo causat peccatum in quantum deficit a directione regulae rationis et legis Dei, i. e. in quantum illi non attendit vel illa non utitur. Nec iste defectus seu carentia regulae iam peccatum est (quamvis sit imperfectio physica), sed quod voluntas cum hac carentia ad eligendum et agendum procedat.

462. Peccatum habet quatuor causas interiores ex parte actus : duas proximas et immediatas, rationem et voluntatem, quae in omni peccato requiruntur ; duas remotas et mediatas, cognitionem sensitivam et appetitum sequentem, quando peccatum circa bonum sensibile versatur. Hoc in casu incipit (saltem ordinario) imaginatio et proponit appetitui sensitivo bonum delectabile, et statim eo ipso movetur appetitus in illud, rationem praeveniens et alliciens ut illud probet et iudicet bonum. Deinde ratio varia commoda et incommoda advertit huius boni delectabilis, etiam quod sit vel forte sit contra legem Dei. Ratio nihilominus deficiens a regula illud probare potest : tunc voluntas illi consentiendo complet et perficit (per delectationem, per desiderium, vel per opus) rationem peccati (Iac. I, 14-15).

463. Divisio quaestionis. — Peccatum itaque est a ratione male dirigente, ab appetitu sub ductu imaginationis inclinante, et a voluntate perficiente. Hinc dicemus :

1° de ignorantia quae est causa peccati ex parte rationis ;

2° de infirmitate seu passione quae est causa peccati ex parte appetitus sensitivi ;

3° de malitia ( seu contemptu) quae est causa peccati ex parte voluntatis.

Ita secundum illud Isidori, de Summo Bono, l. 2 : « Tribus modis peccatum geritur, hoc est ignorantia, infirmitate et industria ». Peccata scil. vocantur peccata ignorantiae, infirmitatis, vel malitiae, prout principalis ipsorum causa seu peccandi principium sit ignorantia, passio, aut malitia¹ .

(De Peccatis ignorantiae).

S. Th. I-II, q. 76 ; De Malo q. 3, a. 6, 7, 8.

464. Ex parte rationis causa peccati est ignorantia et inconsideratio intellectus, non quaecumque sed illa quae removet scientiam (sive universalem iuris, sive particularem facti seu circumstantiae) quae, si adesset vel plenior adesset, peccatum non fieret. Unde non est causa peccati per se, sed per accidens in quantum removet id quod peccatum impediret. — Quodsi aliquis ita sit dispositus ut sine ignorantia nihilominus peccaret, ignorantia non esset causa peccati : talis non peccat ex ignorantia vel propter ignorantiam, sed peccat cum ignorantia seu ignorans. Ita si ignorantia sit concomitans, vel etiam si sit affectata sed praecise ad liberius peccandum.

Ad omne peccatum, etiam ex malitia factum, requiritur ignorantia seu error in iudicio ultimo practico, quo ratio erronee iudicat talem actum illicitum hic et nunc esse sibi bonum¹ ; at peccata ignorantiae dicuntur illa quae proveniunt etiam a iudicio speculativo culpabiliter erroneo² .

465. Ignorantia peccatum esse potest (contrarium damnatum fuit in Coelestio et Abaelardo), non quidem secundum se : est enim malum intellectuale, non morale, sed ratione negligentiae praecedentis in addiscendo vel actualis in considerando (Lc. XII, 48 ; I Tim. I, 13). Non tamen omnis ignorantia est peccatum : ignorantia enim invincibilis quam aliquis repellere non potuit, non est peccatum, ut constat ex prop. 68 Baii, et 2 ab Alex.

VIII damn³ . ; ignorantia autem vincibilis est solummodo peccatum, si sit de iis quae aliquis scire tenetur, seu quae necessaria sunt ad dirigendos proprios actus et sine quibus non potest debitum actum recte exercere.

Unde ad peccatum non sufficit ut ignorantia sit voluntaria, sed insuper oportet ut sit culpabilis. Ad quod requiruntur tria : 1) ad hoc quod sit voluntaria 1) ut quis eam tollere potuerit i. e. ad illud media habuerit, et 2) ut ad illam aliquo modo adverterit ; ut autem sit culpabilis, insuper 3) ut quis obligatus fuerit ignorantiam impedire i. e. media adhibere ne ignorantia sequeretur : sic ignorantia scientiae medicae non est culpabilis pro agricola et advocato, sed pro medico.

Omnes autem scire tenentur a) articulos seu veritates fundamentales fidei, b) universalia praecepta iuris scil. Decalogi et Ecclesiae ; c) singuli autem ea quae ad eorum statum vel officium spectant, saltem ea quae communia sunt et saepe occurrunt.

Imo ignorantia potest esse peccatum speciale. — Ignorantia vincibilis 1) rei quam tenemur scire habitualiter vel ratione sui (ignorantia iuris) est peccatum speciale omissionis, a peccatis quae ex ea sequuntur diversum, quia ipsa ignorantia est moraliter mala in se, et quia peccans sic violat duo praecepta diversa.

Ita ut sim. si quis voluntarie ignoraret incarnationem vel adulterii malitiam vel quinque praecepta Ecclesiae, et ideo blasphemaret Christum, vel adulteraret, vel carnes manducaret, reus esset duplicis peccati.

E contra 2) ignorantia rei quam quis scire tenetur, non quidem permanenter et ratione sui, sed transeunter et propter opus hic et nunc ponendum (ignorantia facti particularis ut sim. circumstantiae actus) non est peccatum distinctum a peccato quod ex illa sequitur, vel cui exponit, quia non est mala nisi ratione effectus mali, et ideo peccans non agit nisi contra unum praeceptum et unam virtutem.

Sic negligentia inquirendi an dies praesens sit dies ieiunii (etiam si dies ieiunii non esset), quia ex eodem praecepto tenetur ieiunare et inquirere.

466. Principia. I. Ignorantia invincibilis et antece- dens per se totaliter excusat a toto peccato opus quod ex illa fit, quia reddit illud involuntarium (Gen. IX, 21) ; per accidens non omnino excusat si non est totalis sed partialis, quia solum ignoratur circumstantia quae cognita peccatum non fieret, et tamen scienter fit peccatum, ut sim. occisio hominis ab illo qui nescit esse patrem (Gen. XXXVIII). Unde excusat in quantum est ignorantia.

II. Ignorantia invincibilis et concomitans non omnino excusat : excusat a peccato opus externum quod cum ea fit quia illud reddit non voluntarium ; non autem excusat totaliter ipsum operantem, quia non aufert omnem voluntatem peccandi seu internum affectum ad peccatum, cum opus nihilominus fieret si non daretur ignorantia, ut sim. qui occidit inimicum, putans esse feram, cum nihilominus occideret si sciret. Talis ignorantia nec excusat scil. omnino, nec accusat.

III. Ignorantia vincibilis et consequens de his quae aliquis scire tenetur, si est causa peccati quod secus non fieret, non excusat a peccato totaliter opus quod ex illa fit, quia id manet voluntarium (cum ipsa ignorantia sit voluntaria), sed minuit illud quia illud reddit involuntarium secundum quid. Unde accusat, utpote voluntaria, et non excusat a toto sed a tanto, ut sim. vulneratio ex ebrietate.

IV. Ignorantia vincibilis sed affectata, et excitata praecise ad liberius peccandum, nullo modo excusat a peccato sed potius auget, quia provenit ex maiori voluntate peccandi. Unde simpliciter accusat.

(De Peccatis infirmitatis)

S. Th. I-II, q. 77 ; q. 9, a. 2 ; De Malo, q. 3, a. 9, 10, 11.

467. Ex parte appetitus sensitivi causa peccati est passio, qua homo movetur ad bonum sensibile vel a malo sensibili retrahitur, contra bonum seu ordinem rationis. Cum autem passiones sint quaedam animae aegritudines quae debilitant et impediunt usum rationis et voluntatis, peccata quae ex eis procedunt vocari solent peccata infirmitatis (Rom. VII, 23 ; Iac. I, 14).

468. Passio directe trahere aut movere voluntatem non potest, sed indirecte tantum. Et quidem

1° ex parte subiecti, per aliquam subtraktionem, distrahendo virtutem a voluntate : cum enim omnes vires ex anima tamquam ex una radice procedant, sequitur a) exercitium intensum unius potentiae diminuere vim agendi in aliis, et b) hominem, dum uni attendit vehementer, ad alia esse minus attentum. Unde quo intensius agat appetitus sensitivus, eo remissior fit vis vel impeditur motus voluntatis¹ ;

2° per contraritatem, ex parte obiecti seu boni quod ratio apprehendit, inclinando in bonum rationi contrarium : a) homini enim in passione videtur bonum quod non videtur ei extra passionem existenti, sicut amanti vel irato videtur bonum quod non videtur quieto, et sic passio saepe tendit in obiectum rationi contrarium ; praeterea b) passio importat vehementem apprehensionem imaginationis, qua indiget ratio in suo exercitio, et qua in casu inclinatur ut obiectum passionis praecipue consideret et approbet ac iudicet bonum. Unde fit ut iudicium rationis et consequentur voluntas saepe sequantur passionem et aliter agant ac si passio non esset² ;

3° per immutationem corporalem, aliquando corpus ita transmutando ut imaginatio a dispositione corporis unice pendeat, nec amplius ratione regatur, quo in casu totaliter ligat cognitionem rationis et impedicit eius deliberationem ac usum, et consequenter peccatum : ita plures propter abundantiam amoris et irae sunt in insaniam conversi.

469. Inordinatus amor sui est causa omnis peccati. — Etenim amare aliquem est ipsi velle bonum ; sed peccato aliquis inordinate vult sibi bonum ; unde peccatum procedit ex hoc quod quis se inordinate amat.

Bonum autem quod homo sibi inordinate appetit est triplex :

a) bona delectabilia secundum tactum seu sensum carnis, quae spectant ad conservationem individui et speciei, et horum inordinatus appetitus est concupiscentia carnis seu naturalis ;

b) bona delectabilia secundum apprehensionem imaginationis, ut sunt pecuniae, bona externa, splendor, fastus, ornatus vestium, etc., et horum inordinatus appetitus est concupiscentia oculorum seu cupiditas eorum quae exterius sensibus apparent et sic cognita placent ;

c) denique appetitus inordinatus boni difficilis seu ardui, et ideo excellentis, vocatur superbia vitae quae est appetitus excellentiae.

Haec tria sunt causa omnium peccatorum (I Ioh. II, 16) ; ad illa quoque reduci possunt omnes passiones quae sunt causa peccati : ad duo priora omnes passiones concupiscibilis, ad tertium omnes passiones irascibilis.

470. Principia. I. Passio quae totaliter ligat usum rationis, impedit deliberationem et libertatem ac proinde excusat a peccato, nisi voluntarie fuerit contracta in causa ut sim. ex ebrietate.

II. Passio antecedens et causa peccati non totaliter excusat a peccato sed illud minuit quia reddit minus liberum.

III. Passio consequens, utpote voluntaria et libera, nullo modo excusat nec minuit, sed vel est signum magnitudinis peccati, si ab eo procedit per redundantiam, vel illud auget, si directe eligatur et excitetur ad intensius peccandum ; ut dictum est in tr. de Act. Hum. n. 180³ .

(De Peccatis Malitiae)

S. Th. I-II, q. 78 ; II-II, q. 14 ; De Malo q. 3, a. 12-15.

471. Ex parte voluntatis causa peccati est malitia seu depravatio et perversitas (Ps. LI) qua voluntas, nulla ignorantia vel passione influente, ex seipsa malum scienter et de industria eligit (Iob XXXIV, 27), non quia malum ut malum vult, quod est impossibile, sed quatenus privationem boni spiritalis praefert absentiae boni temporalis, et minus bonum magis amat. Tunc voluntas dicitur malum agere non solum eligens sed ex electione, uti fit a) in ignorantia affectata quam eligit ad liberius peccandum ; vel b) in passione quam studioso excitat ad peccandum intensius ; vel c) in mala consuetudine voluntarie et libere admissa. Quae etiam in venialibus fieri possunt.

472. Peccata ex habitu malo fiunt ex malitia. — Cum enim habitus vitiosus sit libere acquisitus, si etiam in praesenti libere conservetur voluntate illum non retractante, homo qui non ex inadvertentia vel passione agit secundum habitum, sed suo habitu scienter et libere utitur, peccat ex malitia, quia agit ex voluntate confirmata in malo seu ex mala inclinatione voluntatis qua ista est firmata in malo. Tunc voluntas dicitur malum agere, non secundum habitum sed ex habitu. — Non tamen omne peccatum ex malitia est ex habitu ; sed homo potest etiam sine habitu de industria eligere malum (sicut angeli mali et primus homo fecerunt), sive ex praedispositione innata vel acquisita corporis, sive ex remotione prohibientis fidei, spei, timoris, etc.

473. Principium. Gravius est, ceteris paribus, peccare ex malitia quam ex passione (vel, a fortiori, ex ignorantia), quia 1) fit ex motu magis proprio voluntati, cum nullo modo ab impulsu ipsi extrinseco (qualis est passio) voluntas moveatur sed omnino ex seipsa ; « unde peccatum tanto magis aggravatur quanto fuerit vehementior malitia, et diminuitur tanto magis quanto passio fuerit magis vehemens » ; — 2) peccans ex passione, cum haec cito transeat, facile redit ad bonum propositum, peccans autem ex malitia saepe peccat ex habitu et ideo diuturnius ; — 3) peccans ex passione habet voluntatem ordinario ordinatam ad bonum : bonum enim proponit et quaerit sed aliquando recedit a proposito propter passionem ; peccans ex malitia autem male dispositus est quantum ad ipsum finem, quia habet firmum propositum peccandi. Finis autem in moralibus est primum principium. Unde peccans ex malitia peccat gravius quia defectus principii est pessimus, et periculosius quia non facile a peccato revocatur.

474. Specialis malitiae sunt peccata in Spiritum Sanctum. — Sunt illa quae directe fiunt contra bonum quod Spiritui Sancto per appropriationem tribuitur, scil. bonitatem et amorem Dei, et quidem ex malitia seu electione mali. Quod nomen ex Scripturis desumptum (Mt. XII, 31 ; Mc. III, 29, Lc. XII, 10), ibi designat illud Phrisaeorum peccatum quo miraculosa opera Christi, virtute Spiritus Sancti facta ut homines salvarentur et a malo retraherentur, ex malitia tribuebant diabolo ; quod est impugnare veritatem manifestatam et clare propositam et agnitam. A Patribus et Scholasticis tamen per analogiam extensum fuit ad designanda omnia peccata similia, quae malitiose contemnunt media a Spiritu Sancto concessa ad hominem convertendum et a peccato retrahendum.

Ad illa ergo requiruntur duo : a) ut sint ex malitia, i. e. non ex subito motu passionis (uti etiam fieri potest pro desperatione, odio Dei, etc.), sed ex sola voluntate seipsam deliberare ad malum movente. At id non sufficit, secus omnes qui peccarent ex habitu, in Spiritum Sanctum peccarent ; sed b) requiritur malitia specialis, ex eo quod quis contemnit et abiicit ea quae peccatum poterant impedire vel eius remissioni procurare ; quae media sunt effectus gratiae Spiritus Sancti in nobis, et ideo qui sic agit ex malitia, proprie peccat in Spiritum Sanctum. Sunt ergo illa peccata quibus homo per contemptum abiicit media ex bonitate Spiritus Sancti concessa quibus a peccato potuisset retrahi.

475. Sex a Scholasticis numerantur peccata in Spiritum Sanctum. — Homo enim retrahitur a peccato : a) ex parte divini iudicii, vel 1° consideratione misericordiae per spem, quam abiicit desperatio ; vel 2° consideratione iustitiae per timorem, quem tollit praesumptio illa qua quis sola misericordia Dei et sine meritis vel poenitentia vult obtinere gloriam ; b) ex parte donorum Dei, vel 3° agnitione veritatis per fidem, contra quam ponitur impugnatio veritatis agnitae, ut maiori cum licentia quis peccet ; vel 4° interioris gratiae auxilii, contra quod ponitur invidentia fraternae gratiae, dum aliquis dolet non de solo bono proximi sed de ipso augmento gratiae in animabus ; c) ex parte peccati, vel 5° inordinatione et turpitudine peccati, quae, movente gratia actual, ducunt ad poenitentiam, et huic opponitur impoenitentia, quae non est mera mors in peccato sed propositum non poenitendi ; vel 6° parvitate et brevitate boni quod in peccato invenitur, quae, movente gratia actual, inducit hominem ad hoc quod in peccato non firmetur, et huic opponitur obstinatio i. e. firmum propositum inhaerendi in peccato.

Odium Dei, quamvis de se sit peccatum maximae malitiae, inter peccata in Spiritum Sanctum non ponitur, quia est ipsis gravius, et quia aliquo modo implicite in omnibus continetur.

476. Peccatum in Spiritum Sanctum dicitur irremissibile : non quasi gratia Dei remitti non possit, nec quia de facto nunquam remittitur, sed est tale secundum naturam, quia directe excludit ea per quae fit remissio peccatorum, et includit dispositionem pertinaciae quae de se est permanens, et dum manet est obstaculum positivae resistentiae ad actionem gratiae divinae. Unde difficillime et rarius et solum quasi miraculose remittitur, quia, contemnendo dona supernaturalia ad remissionem necessaria, directe impugnat omnem ad Deum conversionem.

477. Animadversio. — Peccata malitiae quae sunt ex inclinatione habitus nunquam sunt prima, quia praesupponunt actus ex quibus habitus fuit causatus. Peccata in Spiritum Sanctum ordinario praesupponunt alia peccata, quia homo solet procedere ab imperfectiore et minore peccato ad perfectum et maius ; potest tamen aliquis propter libertatem arbitrii¹ , etiam in primo actu ex contemptu peccare in Spiritum Sanctum.