Summa Theologiae Moralis, vol. I: De Principiis

S. Th. II Sent., d. 42, q. 1, a. 1 ; de Malo, q. 2, a. 6, ad 12.

437. Principia. — Peccata multiplicantur numero, non quidem ex multis vel diversis difformitatibus seu malitiis, et ideo non necessario est multiplex numero illud quod est multiplex specie, quia unus et idem actus potest habere plures species morales, ut sim. furtum rei sacrae ; — sed

1. ex multiplicatione morali actuum : peccatum enim non est simplex privatio sed potius actus debito ordine privatus ; — etiam

2. ex multiplicatione morali obiectorum : actus enim distinguuntur secundum obiecta, nam actus non est nisi tendentia ad obiectum.

Unde duplex statui solet regula practica.

438. Prima regula est : Tot sunt peccata quot sunt obiecta moralia totalia, i. e. moraliter non unita sed distincta et non coalescentia in unum obiectum. Hinc :

a) Unicum sunt peccatum, actus externi physice plures qui a ratione considentantur et a voluntate imperantur coordinati tamquam partes incompletae seu integrantes unius obiecti completi, secundum quod versantur circa res eiusdem rationis, sicut actus repetiti ad auferenda plura etiam diversa bona eiusdem personae, plura iuramenta mala vel blasphemiae aut variae contumeliae vel haereses uno impetu prolatae, plures tactus impudici in eadem persona eodem impetu exerciti, plures horae canonicae unius diei omissae, et probabiliter diversa sacramenta (ut sim. infirmorum) uni, aut plura sacramenta (ut sim. Eucharistiae vel Poenitentiae) pluribus sine morali interruptione sacrilege ministrata, quia sunt una ministratio ; — e contra plura peccata sunt actus externi in se completi sicut furari equum Petri et deinde pecuniam Pauli, detrahere uni et statim postea alteri, tres fornicationes etiam una immediate post alteram habitae, officium 3 diebus omissum, 3 missae sacrilege celebratae in Nat. D¹, plures ministrationes sacrilegae sacramentorum.

b) Unicum sunt peccatum, actus externi physice plures qui intenduntur subordinati ad unam actionem principalem tamquam media ad unum finem, ut sim. qui sacrilege consecrat et communicat in eodem sacrificio, qui ad fornicationem munera tribuit, verba profert obscena, tactus impudicos exercet, ipsum peccatum operatur et immediate post de illo complacentialiam habet, qui volens inimicum occidere, arma emit, insidias struit, et percutit¹ ; — e contra si non subordinantur ad actum principalem completum : ita ille qui sine intentione fornicationis tactus impudicos exercet et tandem ad fornicationem devenit duo peccata committit, sicut ille qui, fornicatione peracta, post aliquod intervallum rursus impudicus tangit.

c) Unicum probabiliter est peccatum, actus externus physice unus quo diversae personae vel materiae attinguntur, sicut plures una actione occidere vel scandalizare, uno actu a pluribus vel coram pluribus furari vel detrahere, in plures sanctos blasphemare, plures hostias sacrilege consecrare in eodem sacrificio, etc. : actus enim externus in se unitatem habet et ideo per modum unius in plura tendit ; unde haec sicut unum obiectum adaequatum concipiuntur et intenduntur² ; — e contra si quis explicite intenderet distincte et sigillatim illa attingere, per modum plurium, quia tunc intenduntur ut plura obiecta et distincta : actus scil. physice unus erit tunc moraliter multiplex.

d) Unicum peccatum probabiliter est voluntas inefficax intendens plura obiecta eiusdem rationis ut sim. plures actus externos etiam completos, sicut delectatio morosa de 3 feminis, odium 3 personarum, desiderium inefficax ter fornicandi etiam cum tribus, omittendi plures horas, ieiunium, missam per hebdomadam, mensem, annum, optio inefficax diversorum malorum etiam pluribus : tunc enim ea considerantur per modum unius ut unum obiectum placens vel displiciens ; — e contra si plures actus completi intenduntur voluntate efficaci seu proposito, quia tunc considerantur per modum plurium, ut plures effectus obtinendi vel causandi.

Notetur plures actus, vel plures effectus malos unius actus, qui tantum constituunt unum peccatum, non ideo esse minus malum quam si essent plura peccata : hoc enim unum peccatum tanto gravius est quanto plures malitias contineat, et tam malum est ac plura peccata quia in malitia aequivatet pluribus.

439. Secunda regula est : Tot sunt peccata quot sunt actus moraliter interrupti ac repetiti etiam circa idem obiectum. Interrumpuntur autem actus moraliter, quando virtualiter seu effectu non censentur manere. Quod fit tripliciter :

1° per retractationem seu voluntatem contrariam, sive explicitam, sive aequivalentem, ponendo actum incompatibilem cum priori ;

2° per cessationem ab actu voluntariam et liberam, sine proposito ulterius progrediendi³ , ut sim. cessando a conatu qui non ordinatur ad alium conatum, divertendo ad alia propter taedium aut lassitudinem ;

3° per cessationem involuntariam seu naturalem, quae habetur ex distractione involuntaria, oblivione, occupatione, etc. ut sim. lectione epistolae, somno, ebrietate et similibus, quando prior voluntas non permanet virtualiter et nequit censeri causa posterioris circa idem obiectum. Signum autem propter quod prior voluntas virtualiter remanere merito censetur, est quod voluntas in idem obiectum quasi sponte et sine nova deliberatione redeat ; e contra si nova deliberatio fuerit necessaria. Unde brevis cessatio involuntaria ordinario non est moralis interruptio ; quanta autem praecise mora requiritur ad moralem interruptionem, generali regula nequit definiri sed prudentis arbitrii determinationi est relinquendum, attentis intensitate actus et natura distractionis. Hinc :

a) Actus mere interni (delectationes morosae, desideria vel odia inefficacia, invidiae, iudicia temeraria, dubia circa fidem, desperationes) non diu perseverant, ita ut interruptio physica si sit notabilis censeatur moralis : idem enim affectus inter diversas occupationes et distractiones durare non potest nisi ad breve tempus, regulariter certo non ultra 2 vel 3 horas ; imo hoc videtur multum.

b) Actus interni exterius complendi, utpote ad opus externum ordinati, diutius manent praesertim si coeperunt expleri ; secus tantum aliquot diebus perseverare censentur : idem enim impetus internus etiam vehementis non diutius durat, saltem generaliter, nam quidam, ut odia efficacia, desideria rei turpis et vindictae, saepe propter vehementiam diu perseverant, etiam voluntas non restituendi quia ordinatur ad effectum de se perpetuum.

c) Actus externi interrumpuntur si sint absoluti et completi, i. e. si non subordinantur ad actionem principalem nec eodem impetu fiunt, ut dictum est in regula 1ª sub a) et b).

440. Corollaria practica. — 1° Qui peccatum unicum committit quod circa plura versatur obiecta non tenetur per se numerum obiectorum in confessione declarare ; — at tenetur declarare pluritatem, dicendo ut sim. plures vel multos scandalizavi, plures feminas inefficaciter desideravi, plures absolvi sacrilege, detraxi de famili, etc. ; secus enim in errorem induceret confessarium qui recte putaret actum versari circa unum obiectum tantum, et sic de facto illud accusaret peccatum, sicut ille qui diceret : furatus sum nummum aureum loco 20.

2° In actibus ad unam principalem actionem subordinatis, haec sola, non vero media sunt declaranda, nisi malitiam mortalem specie distinctam contineant, ut sim. furtum ad fornicationem. Si autem actio principalis secuta non fuerit, declaranda est intentio illam committendi ; — media adhibita non sunt declaranda si in se sint indifferentia (ut sim. emere arma, deambulare) quia non sunt mala nisi malitia intentionis ; sunt declaranda si in se mala sint ut sim. si intentionem internam manifestent, sed generali et confuso modo, ut sim. media adhibui impudica ad fornicationem aut tentavi eam procurare ; sunt distincto modo declaranda si malitiam mortalem specie distinctam contineant, ut sim. maleficium aut cooperationem alterius ad damnum inferendum.

3° Poenitentes qui terminare nequit quot vicibus interruptis internae tentationi consenserit, declaret tempus per quod in mala voluntate perseveraverit, ut sim. per diem odio habui, per mensem concupivi puellam, addendo pro posse an irae vel frequentes fuerint interruptiones. Ex tempore confessarius enim, attenta personae indole, natura rei et adiunctis, aliquo modo coniectare interruptionem poterit.

4° Qui uno impetu plures actus eiusdem rationis ponit, declaret unum dicendo ut sim. tetigi feminam, blasphemavi, iuravi, detraxi, etc. : est enim unus actus moraliter.

5° Ne sacramentum poenitentiae onerosum reddatur, nec scrupulis crucientur fideles et confessarii, non sunt faciendae interrogationes circa speciem et numerum peccatorum nisi gravia adsint motiva. Poenitentes vero speciem et numerum confiteri tenentur secundum cognitionem quam de istis saltem in confuso habuit eo momento quo peccatum commisit, non autem secundum scientiam theologicam si non habuerint : nihil enim volitum nisi praecognitum.