Summa Theologiae Moralis, vol. I: De Principiis

S. Th. II-II, q. 23, a. 1 et 2 ; de Virt., q. 2, a. 1-2 ; III Sent., d. 27, q. 2, a. 2 et 4.

852. Thesis. Charitas est vera et proprie dicta amicitia inter Deum et hominem. — Certum est.

Probatur :

1) Ex Scriptura : a) apertis verbis indicat talem amicitiam existere (Sap. VII, 14 ; Ps. CXXXVIII, 17), quare iusti vocantur amici Dei v. g. Abraham (Is. XLI, 8 ; Iudith VIII, 22 ; Iac. II, 23) ; — b) anima unitur Deo ut sponsa sponso (Cant. Cant.), et homo ut filius patri (Rom. VIII, 14-17 ; I Ioh. III, 1), fitque civis et domesticus in societate et domo Dei (Eph. II, 19) ; atqui ex communicatione vitae domesticae et civilis, praesertim inter filium et patrem, inter sponsum et sponsam naturaliter nascitur amicitia, unde Cant. II, 13, dicit sponsus : « surge, amica mea... », et V, 16, dicit sponsa : « ipse est amicus meus » ; — c) in N. T. ipse Filius Dei explicite amicos vocat qui mandata servant (Ioh. XIV, 15, 21 ; XV, 10, 14), et amicitiam illam describit, Ioh. XV, 21... « Qui autem diligit me, diligetur a Patre meo, et ego diligam cum... et ad eum veniemus et mansionem apud eum faciemus », et XV, 14-15 : « Vos amici mei estis, iam non dicam vos servos quia servus nescit quid faciat dominus eius. Vos autem dixi amicos, quia omnia quaecumque audivi a Patre meo, nota feci vobis ». Quam amicitiam vocamus charitatem.

2) Ex Traditione : thesis explicite enuntiatur apud Patres : Hilar. in Ps. 138, n. 38 ; Chrys. (P. G. LV, 417) ; Athan. (P.G. XXVII, 534) ; Ambros. ep. 37, n. 13 ; August. in Ioh., tr. 85 (p. 1848 sq.) ; Cyr. Al. in Ioh. XV, 4 ; Bern. serm. in Cant. 1, n. 8 ; 68, n. 1, 3 ; estque doctrina communis theologorum post S. Thomam, et commentatorum Cantici Canticorum.

3) Ex ratione : Charitas est amicitia inter Deum et hominem, si omnes conditiones ad hoc requisitae adsint. Atqui a) habetur communicatio bonorum et quidem illorum quae sunt propria naturae et vitae divinae : Deus enim communicat seipsum et vitam intellectualem propriam et beatitudinem in visione beatifica (I Cor. I, 9 ; I Ioh. III, 2), et per gratiam sumus consortes et participes ipsius deitatis, et filii similes Deo in natura et operationibus (II Petr. I, 4 ; I Ioh. III, 1-2) ; uno verbo : Deus communicat nobis propriam bonitatem inchoate per gratiam, perfecte et consummate per gloriam, ita ut simus vere filii Dei et ipse Pater noster (Rom. VIII, 15). Ex qua communicatione naturaliter oritur b) benevolentia mutua, scil. amor benevolus quo Deum Patrem nostrum ut finem supernaturalem omnino ultimum diligimus super omnia, ac proinde propter se, quia infinite est amabilis ; — et amor benevolus quo Deus nos gratuito diligit ut filios non in sui sed in nostri utilitatem et felicitatem : ex una parte enim Deus non potest non sibi complacere in similitudine propriae naturae nobiscum communicatae, et ex altera parte nihil utilitatis aut felicitatis ex hoc amore sibi provenire exspectat, cum Ipse sit in se summum Bonum et summa Felicitas. c) Est quoque mutuo cognita, nam Deus declaravit se diligere qui eum diligunt (Prov. VIII, 17 ; Ioh. XIV, 21, 23), et probabilibus coniecturis signisque sat certis dignoscere valemus an revera amemus Deum. Ergo.

853. Triplex invenitur in charitate unio. — Una est communicatio bonorum seu unio similitudinis quae est fundamentum amicitiae et charitatis, et haec in casu est gratia gratum faciens qua similes sumus Deo in natura et digni beatitudinis aeternae. Altera est ipsa charitas, et haec est unio mutua secundum affectum, qua Deus propriam beatitudinem vult nobis sicut sibi, et nos beatitudinem quam nobis volumus, magis volumus Deo. Tertia est unio realis quae est charitatis effectus, qua Deus et nos mutuam praesentiam realem quaerimus, et Deus substantialiter nobis inhabitat in terris per gratiam et charitatem, ac mentibus nostris erit praesens in gloria.

De secunda unione seu inhaesione mutua secundum affectum dicit Iohannes (I ep., IV, 16) : Qui manet in charitate, in Deo manet et Deus in eo. Deus scil. manet in nobis, quia in affectu nostro ita manet impressus ut beatitudinem et omnia bona nostra Deo velimus ut nobis, imo plus quam nobis : ita factus est unum nobiscum. E contra nos manemus in Deo, quia voluntatem Dei sequimur ut nostram, et desideria ipsius ac bona habemus ut nostra, unde volumus, agimus et vivimus sicut Deus : sic transformamur in Deum. Unde I Cor. VI, 17 : Qui autem adhaeret Domino, unus spiritus est.

854. Corollarium. — Cum in statu naturae purae nulla fuisset nobis communicatio facta bonitatis et vitae Deo propriae, nulla fuisset inter Deum et nos aequalitas nec amicitia, licet tamen ex utraque parte fuisset amor benevolentiae. In illo enim statu non essemus nisi servi relative ad Deum ; nunc autem sumus ipsius amici, non quidem in quantum servi sumus, sed in quantum filii eius adoptivi.

855. Charitas non est ipse Spiritus sanctus. — Docuit Petrus Lombardus charitatem non esse habitum in anima creatum, sed ipsum Spiritum sanctum nobis concessum qui, nullo mediante habitu creato, immediate per seipsum in nobis producat actum amoris divini. Quae sententia est erronea :

a) Quia componi nequit cum Conc. Trid. docente (sess. 6, c. 7 et 16, can. 11) charitatem quae datur a Spiritu sancto nobis inhaerere, et in iustificatione nos accipere infusa fidem, spem et charitatem, per Spiritum sanctum qui charitatem diffundit ; ubi manifeste charitas describitur ut habitus, et a Spiritu Sancto distinguitur ut effectus a causa ;

b) Contradicit quoque rationi, quae 1) probat charitatem esse principium operationis creatae : actus enim charitatis est voluntarius et meritorius, unde non producitur a Spiritu sancto solo, nec a voluntate agente ab eo mota tamquam merum ipsius instrumentum, sed a principio activitatis voluntati intrinseco, quo ipsa viribus suis libere se movet ad diligendum Deum ; atqui actus charitatis, quia supernaturalis, excedit vires intrinsecas naturales voluntatis ; ergo necessarium est ut Spiritus sanctus voluntati addat principium operandi, seu vires supernaturales ipsi intrinsecas quibus fiat capax actum charitatis producendi. — 2) Ratio probat illud principium non esse momentaneum et transiens, sed habituale et permanens : nullus enim perfecte tendit et operatur ad finem, nisi per principium operationis permanens, unde rebus naturalibus Deus talia principia dedit ad operandum ad finem suum ; ergo et ad finem nostrum supernaturalem (de quo certe non minus providit Deus) dedit nobis supernaturale principium habituale et permanens, ut perfecte ad illum operemur et tenderemus. Alias actus charitatis non esset facilis, nec delectabilis, sed quasi violenter et cum tristitia ad eum moveremur, quod tamen est contra experientiam.

Unde charitatem esse habitum in anima creatum est theologice certum.

856. Animadversiones. — 1ª Gratia non est ipsa cum Deo amicitia, sed eius principium, radix et fundamentum, scil. bonum divinum participatum, propter quod amicitia inter Deum et nos esse potest, quae fit per charitatem : per gratiam reddimur diligibiles Deo i. e. digni amore divinae amicitiae, per amicitiam dilecti et diligentes ; gratia est in essentia animae cui tribuit esse supernaturalem, charitas in voluntate diligentes cui tribuit potentiam operandi supernaturaliter.

2ª Deus, ut nos benevole amet, non exspectat praesentiam gratiae in nobis : haec enim est effectus, non causa, amoris divini gratuiti erga nos, cum amor Dei sit causa omnis bonitatis rerum et omnia bona ab amore Dei proveniant¹. — Sed postquam gratia ex amore Dei gratuito ornati simus, iam digni sumus ut ab eo diligamur et capaces ipsum redamandi ut patrem. Et ita gratia, quae est effectus amoris divini specialis benevolentiae, etiam est fundamentum amicitiae divinae seu amoris stabilis et mutui. Deus scil. prius amore benevolentiae confert homini perfectionem ob quam fit amabilis et dein eum ut amicum amat.

3ª Inter nos et Deum est amicitia excellentiae, quia nulla est aequalitas quantitatis sed solius proportionis ad superexcellentem, quam participamus, Dei bonitatem.

S. Th. II-II, q. 23, a. 3, 4, 5, 6 ; I-II, q. 66, a. 6 ; De Virt., q. 2, a. 4 et 5 ; III Sent., d. 27, q. 2, a. 2.

857. Charitas est virtus quia est habitus reddens hominem perfectum, nam coniungit eum Deo, qui est suprema regula actuum humanorum. Est virtus specialis quia habet obiectum speciale, scil. bonitatem Dei in se, quatenus est obiectum beatitudinis supernaturalis. Est una virtus quia unus est charitatis finis unaque principalis ratio diligendi Deum, nos et proximum, scil. divina bonitas quam nobis omnibus vult communicare ; — et quia una est communicatio aeternae beatitudinis super quam fundataur amicitia charitatis.

Ne dicatur amicitiam non esse virtutem. Nam respondent S. Thomas, Q. D. de Virt., q. 2, a. 2, ad 8 : « Amicitia (humana) non ponitur virtus, sed consequens virtutem, quia ex hoc ipso quod aliquis habet virtutem et amat bonum rationis, consequitur ex ipsa inclinatione virtutis quod diligat sibi similes scil. virtuosos in quibus bonum rationis viget. Sed amicitia quae est ad Deum, in quantum est beatus et beatitudinis (supernaturalis) auctor, oportet praestitui ad virtutes quae ad illam beatitudinem ordinant. Et ideo cum non sit consequens ad alias virtutes sed praecambulum..., oportet quod ipsa sit per se virtus ». Item II-II, q. 23, a. 3, ad 1 : « Amicitia... non est virtus per se ab aliis distincta. Non enim habet rationem laudabilis et honesti, nisi ex obiecto, secundum scil. quod fundatur super honestatem virtutum ; quod patet ex hoc quod non quaelibet amicitia habet rationem laudabilis et honesti, sicut patet in amicitia delectabilis et utilis. Unde amicitia virtuosa magis est aliquid consequens ad virtutem quam sit virtus¹. Nec est simile de charitate, quae non fundatur principaliter super virtutem humanam sed super bonitatem divinam ».

858. Charitas est virtus excellentissima. — Etenim

1) est excellentior virtutibus moralibus, quia attingit ipsum Deum ;

2) est etiam excellentior theologicis

a) ex parte obiecti formalis, quia magis et perfectius attingit Deum : fides enim et spes attingunt ipsum quatenus ab ipso nobis provenit vel cognitio veri vel possessio boni, charitas autem attingit eum in se, ita ut in ipso sistat, non autem ut aliquid bonum ab ipso nobis proveniat ; a. v. fides et spes nituntur Deo revelanti et auxilianti, charitas nititur Deo in se ;

b) ex parte condicionis obiecti materialis, quia charitas se habet propinquius ad Deum : fides enim et spes includunt distantiam a Deo, et imperfectionem, cum fides sit de Deo non viso, et spes de Deo non possesso ; sed charitas est de Deo qui iam aliquo modo per amorem amicitiae nobis unitur et possidetur, ac plene possidebitur : « est enim amatum in amante et amans per affectum trahitur ad unionem amati » (cfr. Col. III, 14 ; I Cor. XIII, 13).

Uno verbo : fides et spes de se includunt imperfectionem, scil. aut obscuritatem, aut absentiam boni ardui ; charitas autem de se nullam inducit imperfectionem. Unde illae evacuantur in patria, non ita charitas quae ibidem ratione obiecti praesentis et intuitivae visi perficitur.

859. Obiiciunt praedictae doctrinae, quod fides residet in potentia nobiliori : intellectu, charitas autem solum in voluntate. — Respondetur : cognitio naturaliter perficitur secundum quod obiectum intellectum est in intellectu, et ideo perfectio cognitionis mensuratur a dignitate intellecti ; volitio autem perficitur secundum quod voluntas inclinatur ad rem ut ad terminum et speciatim dilectio secundum quod diligens trahitur ad rem dilectam, et ideo perfectio volitionis ac dilectionis mensuratur a perfectione rei ad quam tendit. Ea autem quae sunt infra nos, nobiliore modo sunt in intellectu quam in seipsis (quia unumquodque est in altero per modum eius in quo est) ; quae autem sunt supra nos, nobiliore modo sunt in se quam in nostro intellectu. Et ideo perfectior est cognitio quam dilectio illorum quae sunt infra nos ; sed eorum quae sunt supra nos, ut Deus, perfectior est dilectio quam cognitio. Unde charitas est excellentior fide, sec. Eph. III, 19 : supereminentem scientiae charitatem Christi. Hinc amari in se potest Deus quin in se cognoscatur. — Ita est in statu viae ; aliter in patria : in visione beatifica enim (qua Deus videmus in se), Deus non repraesentatur in intellectu nostro specie in nobis recepta, sed immediate in se videtur sine specie creata et recepta, unde unitur intellectus ad rem secundum quod est in se, ad Deum ut est in se. Et ideo visio est perfectior dilectione.

S. Th. II-II, q. 23, a. 7 et 8 ; I-II, q. 65, a. 2 et 4 ; De Virt., q. 2, a. 3.

860. Sine charitate nulla est virtus perfecta. — Cum virtus reddat hominem perfectum et summa perfectio hominis consistat in ordinatione ad ultimum finem, quac sine charitate non habetur, sequitur sine charitate nullam haberi virtutem in sensu pleno et in statu perfecto. Attamen sine ipsa haberi possunt verae virtutes quae reddunt hominem honestum et perfectum sub quodam respectu, quantum ad quemdam finem particularem ; quia tamen ipsis deest ordinatio ad ultimum finem quae est suprema perfectio seu forma moralitatis, vocantur virtutes imperfectae seu informes, sicut fides, spes, vel virtus naturalis in peccatore (I Cor. XIII, 1-3). Formatae vero sunt, dum ordinem ad ultimum finem recipiunt a charitate, quae proinde dicitur omnium virtutum forma.

861. Charitas est omnium virtutum forma, regina et finis. — Charitas relative ad omnes virtutes est :

1° Finis quia actus omnium virtutum ordinat ad finem ultimum, qui est praecise suum obiectum et proprius suus finis ; et cum praecepta sint de actibus virtutum, etiam dicitur finis legis (I Tim. I, 5 ; Rom. XIII, 10).

2° Forma, non quidem intrinseca et essentialis, sed extrinseca et accidentalis, quia dat et imprimit actibus aliarum virtutum formam et ultimam perfectionem, scil. ordinem seu tendentiam ad ultimum finem, et ita iis tribuit meritum vitae aeternae (I Cor. XIII, 1-3)¹.

3° Radix, quia eas nutrit et sustentat, tribuendo ipsis robur ut facilius et frequentius exerceantur.

Sed per charitatem ordinantur actus aliarum virtutum ad ultimum finem. Ergo charitas dat formam actibus aliarum virtutum. Prob. M. : Quod dat actui ordinem ad obiectum dat ei formam. Sed actus humani ut obiectum habent bonum suum finem. Ergo quod dat actui humano ordinem ad finem dat formam.

2° Principium igitur demonstrationis est : In moralibus forma actus est ex parte finis. Quod supponit doctrinam expositam in Iª-IIªe : Quando actus est ex duobus principiis, superius movens dat formam, inferius quod materiæ. Ideo q. 13, a. 5 de electione dicit esse essentialiter actum voluntatis, sed formaliter intellectus ; et q. 16, a. 1, de usu esse actum voluntatis sed praeordinante ratione. Et e contra q. 17, a. 1 et 4 de imperio, esse essentialiter actum rationis, sed formaliter voluntatis utpote moventis ; et q. 18, a. 6 et 20, a. 3, de casu duplicis actus, dicit quod voluntas finis est elementum formale, actus vero exterior imperatus, ad finem, elementum materiale. Ergo si actus charitatis movet alias virtutes ad finem suum qui est finis ultimus, dat eis formam.

De habitu autem dicendum sicut de actu : ipsa enim virtus dicitur in ordine ad actus formata. Ergo virtus charitatis est forma aliarum virtutum.

3° Qualis autem est forma ? Non intrinseca seu constitutiva essentiae, nec essentialis ; sed extrinseca, effectiva seu motiva, et accidentalis, utpote tribuens ultimam perfectionem complemento. Et tamen quid intrinsecum dat aliis virtutibus, sic eas constituens in ratione accidentali : im imprimit scil. et imprimit ordinem in actibus aliarum virtutum, movendo habitum ad actum.

Quid imprimit ? Respondet Caietanus : Participatio passio imperii et ordinationis suae est velut forma constituens actus illos in esse virtuosi simpliciter. Ab hac participatione actus aliarum virtutum dicuntur et sunt formati.

Hinc quid intrinsecum addit, quod constituit eas sub aliquo respectu, scil. in ratione virtutis perfectae, unde earum meritum et dignitas. Et tamen non sunt eadem virtus : habent id per participationem momento quo charitate moventur ; sicut instrumentum participat virtutem principalis agentis a non fit principaliter agens.

4° An est forma exemplaris ? Videtur S. Thomas hic negare, ad 1 ; in Q. D. de Charitate autem affirmat. Sed est quaestio de verbis. Sub una ratione non est exemplaris ; sub alia est exemplaris. Et id non negat omnino in Summa, nam ait : dicitur forma non exemplari, sed magis effective. Unde non est mere exemplaris.

Causa scil. exemplaris proprie est ad cuius similitudinem sunt aliae ; latius ad cuius similitudinem aliae operantur, quatenus inclinatio ad bonum est similis inclinationis charitatis ad summum bonum.

Hinc charitas proprie non est forma exemplaris, quia virtutes non ad similitudinem charitatis generantur, sed latius, quatenus ad similitudinem charitatis operantur (Q. D. de Char., a. 3, ad 6 et 8). Est ergo, exemplaris solummodo quantum ad ordinem ad ultimum finem.

5° Hinc ponitur charitas in definitione omnis virtutis ut meritoriae (ibid., ad 1 et 3). Non dat eis propriam speciem, secus esset forma essentialis et constitutiva (ad 1) ; sed dat eis speciem communem perfectae virtutis, et est forma communis (ad 5 et 9). Unde una est species communis in omnibus virtutibus (ad 1 et 5) ; non una species propria, quae dicitur specialissima.

Nec obstat quod sic plures sint formae in una re. Nam plures accidentales esse non repugnat, dummodo sit secundum quemdam ordinem (ad 2).

4° Motor et regina, quia movere et imperare omnibus potest ut producant actus suos quando et quomodo id exigit finis eius, amor et gloria Dei.

5° Mater, quia ex appetitu finis ultimi concipit et generat actus aliarum virtutum, eos imperando (I Cor. XIII, 4-7).

862. Animadversio. — Prudentia est forma virtutum moralium quia dat ordinem ad finem particularem secundum rationem rectum ; charitas est forma virtutum theologicarum, prudentiae et virtutum moralium quia dat ordinem perfectum ad finem ultimum ; gratia est forma charitatis et virtutum, quantum ad esse divinum, quia dat dignitatem et ius ad finem ultimum.

S. Th. II-II, q. 24, a. 1, 2, 3, 4 ; I-II, q. 112, a. 4 ; de Virt., q. 2, a. 10 et 11.

863. Charitas est in voluntate. — Cum charitas habeat ut obiectum non quidem bonum sensibile sed bonum divinum, hinc non est in appetitu sensitivo sed residet in voluntate.

864. Thesis. Charitas est virtus per se infusa : non enim inest nobis naturaliter, neque causatur ex actibus nostris ; ergo ex sola infusione divina. — Probatur :

Charitas excedit facultatem nostrae naturae : fundatur enim in communicatione beatitudinis aeternae et gratiae quae sunt dona supernaturalia, naturam excedentia. Atqui illud quod excedit facultatem naturae non inest nobis naturaliter ; neque acquiritur per potentias naturales, quia effectus nequit superare causam. Ergo charitas nequit haberi nisi per infusionem divinam. Confirmatur : charitas

a) est proprietas consequens gratiam gratum facientem, ergo supernaturalis ut illa ;

b) est principium actus salutaris et supernaturalis, ergo et ipsa est supernaturalis ; c) obiectum materiale et formale habet supernaturale ; ergo supernaturalis esse debet ut ad illud tendere possit.

865. Corollarium. — Ex hoc deducit S. Thomas charitatem non dari nobis secundum capacitatem (vel dispositionem) naturalem, ac si naturalis perfectio vel opera viribus naturae facta haberent dispositionem ad charitatem aut ad certam charitatis quantitatem (seu gradum) ; vel ac si decrevisset Deus dare charitatem maiorem vel minorem prout maior vel minor est perfectio naturalis. Sed Deus dat charitatem in tali proportionem qualem vult (Eph. IV, 7) ; quando tamen illam infundit, per gratiam praeparat hominem (adultum) et dat illi dispositionem actualem qua iste conetur ad illam voluntarie et libere recipiendam, et quidem dat dispositionem seu conatum proportionatum quantitati charitatis quam vult infundere ; secus enim homo amorem Dei haberet quin vellet, vel plus quam vellet aut conaretur. In hoc sensu intelligendum est C. Trid., sess. 6, c. 7 : « iustitium recipit unusquisque suam, secundum mensuram quam Spiritus sanctus partitur singulis prout vult, et secundum propriam uniuscuiusque dispositionem et cooperationem ». Cfr. c. 5 et 6 et can. 4.

866. Animadversio. — Actus supernaturalis charitatis ad gratiam et habitum charitatis proxime disponit per modum causae materialis, et ideo cum solo voto sacramenti iustificat (Cfr. tr. de Iustificatione et de Poenitentia).

S. Th. II-II, q. 24, a. 4-9 ; q. 184, a. 2 ; I-II, q. 114, a. 8 ; III, q. 89, a. 2 et 5 ; Q. D. de Virt. q. 1, a. 11.

867. Charitas in via augeri potest intensive. — Charitas patriae augeri nequit quia est in termino. — Charitas viae non potest augeri extensive, scil. extendendo se ad nova obiecta, quia minima charitas se extendit ad omnia quae sunt ex charitate diligenda. At potest augeri intensive, quatenus fit intensior, fortior et ad agendum promptior.

Quod fit non quidem per additionem charitatis ad charitatem, sed per hoc solum quod eadem charitas magis recipitur et firmius inhaeret, et homo magis charitatem participat, et magis reducitur in actum secundum illam, ut explicatum fuit in tr. de Virt. in gen., n. 570.

Probatur : Qui enim est in via, semper potest magis appropinquare termino ; sed terminus viae est Deus ; ergo in terra possumus semper magis appropinquare Deo. Iamvero per charitatem tendimus et appropinquamus ad Deum, cui non appropinquatur passibus corporis sed affectibus mentis quibus illi unimur ; ergo charitas viae semper potest augeri. Cfr. Eph. IV, 15-16 ; Phil. I, 9 ; Prov. IV, 18 ; et C. Trid., sess. 6, can. 24 et 32, c. 10 : « Hoc autem iustitiae incrementum petit sancta Ecclesia dum orat : Da nobis fidei, spei et charitatis augmentum ».

868. Charitas augeri potest sine fine, ut definitum est in C. Vien., can. 1 contra Beguardos. Nulla enim adest ratio cur eius augmentum limitaretur : 1) ex essentia est participatio charitatis infinitae Dei, quae semper magis participari potest ; 2) virtus infinita Dei quae est causa charitatis semper potest producere maiorem charitatem ; 3) homo semper potest maiorem charitatem recipere, nam, crescente charitate, crescit habilitas ad charitatis augmentum. Ergo ex nulla parte datur ratio limitandi hoc augmentum. — Ex divina tamen praeordinatione nullus de facto perveniet ad charitatem Christi vel B. M. V.

869. Deus est causa efficiens principalis augmenti charitatis, sicut eius productionis ; at augetur charitas instrumentaliter per sacramenta, dispositive et meritorie per bona opera. Ex tractatu de gratia et de actibus humanis scimus quemlibet actum, sive charitatis, sive ex influxu charitatis positum, etiam minimum, mereri de condigno vitam aeternam, ac gratiae et charitatis augmentum. Unde dicit Christus, Mc. IX, 40 : « Quisquis enim potum dederit vobis calicem aquae in nomine meo... non perdet mercedem suam ». Cfr. C. Trid., sess. 6, c. 10 et 16, can. 32.

870. Quando nam augetur charitas. — Quamvis omnis actus bonus ex charitate factus disponat ad augmentum charitatis, imo illud mereatur, videtur tamen dicendum cum S. Thoma, non omnem actum charitatis de facto augere, sed solum id fieri per actum intensum quo agens quantum potest conatur ad charitatis augmentum, scil. omnibus viribus charitatis quam habet. Sicut enim Deus non infundit determinatum gradum charitatis nisi proportionate ad dispositionem et conatum voluntatis, ita non videtur augere nisi quis per actum intensum ad hoc conetur. Et tunc augmentum datur non solum propter ultimum actum sed etiam propter omnes actus praecedentes. « Augmentum spirituale charitatis quodammodo simile est corporali augmento ; augmentum autem corporale in animalibus et plantis non est motus continuus... ; sed per aliquid tempus natura operatrix disponens ad augmentum, et nihil augens actu ; et postmodum producit in effectum id ad quod disposuerat, augendo ipsum animal, vel plantam, in actu. Ita etiam non quolibet actu charitatis charitas actu augetur ; sed quilibet actus disponit ad charitatis augmentum, in quantum ex uno actu charitatis homo redditur promptior ad agendum iterum secundum charitatem, et habilitate crescente, homo promptior in actum ferventioris dilectionis, quo conetur ad charitatis profectum ; et tunc charitas augetur in actu » (q. 24, a. 6). Cfr. de Virt., n. 640.

871. Quonam sensu charitas potest esse perfecta. — Charitas :

1) Ex parte obiecti : Dei diligibilis, circumscripta viatorum, nequit esse perfecta, quia nunquam tantum diligi potest Deus, quantum diligibilis est : sic ergo sola perfecta est charitas qua Deus seipsum diligit.

2) Ex parte subiecti : hominis diligentis, charitas patriae est perfecta quia est in statu connaturali (dum hic peregrinamur a Domino) : a) in ea enim perfecte verificantur conditiones amicitiae : habetur eximia communicatio, summa unio, perfecta amici praesentia, cum ipso conversatio et ipsius possessio ; unde b) semper fertur actualiter in Deum et quidem tota virtute sua ; et ideo c) est inamissibilis. Licet ergo habitus charitatis secundum essentiam suam sit idem ac in coelo, et possit esse aequalis in gradu, imo etiam maior in uno viatore quam in alio beato, secundum praedictas tamen conditiones charitas patriae semper est perfectior et intensior.

3) Charitas viae, quamvis non possit habere perfectionem patriae quia totum cor hominis actualiter feratur semper in Deum : est enim impossibile propter humanae vitae infirmitatem semper actu cogitare de Deo et moveri dilectione ad ipsum ; potest tamen esse perfecta in quantum excludit omnia quae repugnant motui charitatis. Et quidem dupliciter :

a) ut habitualiter aliquis totum cor suum ponat in Deo, ita quod nihil cogitet vel velit quod divinae dilectioni sit contrarium (seu quodcumque peccatum mortale), et haec perfectio est essentialis charitati quae sine ea esse non potest, et communis omnibus charitatem habentibus, ac de necessitate salutis ; b) ut studeat vacare Deo et rebus divinis ita ut etiam actualiter feratur in Deum in quantum necessitates praesentis vitae id patiantur, et relinquat alia nisi in quantum necessitas praesentis vitae requirat ; et talis perfectio etiam quibusdam possibilis est in via, et est de consilio, ac competit solis perfectis.

Hinc charitas viae ex parte hominis est in triplici statu : cum enim aliquis charitatem acquisiverit, principalis eius cura est ut peccatum (mortale) vitet et charitatem conservet, et tunc charitas dicitur incipiens (via purgativa) ; deinde cura principalis est ad proficiendum in bono, et vitanda peccata venialia praesertim deliberata, et tunc charitas est proficiens (via illuminativa) ; denique tertio cura principalis est ad Deo inhaerendum, et vitanda ea quae etiam perfectiorem unionem cum Deo impediant, et tunc charitas est perfecta (via unitiva), non sicut in coelo, sed sicut in terris perfecta esse potest, scil. non ita quod actualiter feratur semper in Deum, sed ut homo id faciat in quantum necessitas praesentis vitae id permittat.

Prima praecipitur sub mortali, secunda sub veniali, tertia non est de praecepto ; peccatum tamen esset illam contemnere, vel firmare animum contra spiritualem profectum.

S. Th. II-II, q. 24, a. 10, 11, 12 ; de Virt., q. 2, a. 6, 11, 12, 13.

872. Charitas diminui non potest. — Charitas non diminuitur proprie, directe et in se :

1° Id enim non efficitur sola cessatione ab actu (sicut pro virtutibus acquisitis), quia charitas non causatur ab actibus nostris.

2° Neque actu peccaminoso :

a) non fit per peccatum mortale, quia charitatem aufert ;

b) neque veniale efficit diminutionem charitatis : habitus enim diminuitur per suum contrarium, sed peccatum veniale non opponitur charitati, quia est tantum inordinatio circa media ad finem, dum charitas est circa ipsum finem ultimum.

3° Neque Deus diminuit charitatem in nobis, quia non subtrahit nobis bonum nisi id mereamur ; peccatum autem veniale non meretur diminutionem charitatis : cum enim aliquis delinquit in minori, non meretur detrimentum pati in maiori, unde qui inordinate se habet circa media ad finem, non meretur detrimentum pati in charitate per quam ordinatur ad ipsum ultimum finem. Deus scil. non plus se avertit ab homine quam homo se avertat ab ipso.

Attamen refrigescentia charitatis (Mt. XXIV, 12) quae consistit in diminutione vel cessatione fervoris i. e. frequentiae actuum seu exercitii charitatis, disponit indirecte ad eius corruptionem ; et peccata venialia etiam ad illam disponunt directe : haec dispositio ad corruptionem vocari potest diminutio indirecta et improprie dicta.

873. Charitas viae ex parte nostra amitti potest. — Charitas secundum se deficere non potest, nec 1) ex parte Dei moventis, qui per eam infallibiliter movere potest ad actum charitatis (Rom. VIII, 38), nec 2) secundum propriam rationem et potestatem charitatis quae excludit omne peccatum (I Ioh. III, 9) ; sed solum 3) ex parte subiecti, voluntatis nostrae, quod est vertibile secundum arbitrii libertatem, et sic abiicere potest charitatem.

Charitas tamen patriae amitti non potest quia semper fertur actu in Deum ; sed charitas viae amitti potest propter mutationem nostrae voluntatis : quando enim charitas actu non fertur in Deum, potest aliquid occurrere per quod amittatur, motivum scil. peccandi cui consensus praebetur.

Ita definit C. Vien. contra Beguardos, et Trid. contra Calvinistas, sess. 6, c. 12, 14, 15, can. 23 et 27 (Cfr. Ezech. XVIII, 26 ; XXXIII, 12-13 ; Rom. XI, 20-22 ; Gal. V, 4 ; I Cor. IX, 27 ; Apoc. II, 4, 5).

Amittitur charitas per quodcumque peccatum mortale (C. Trid. sess. 6, c. 15). Etenim :

1) « Qui habet mandata mea et servat ea, ille est qui diligit me » (Ioh. XIV, 21) ; qui autem peccat mortaliter, mandata Dei non servat ; ergo non diligit Deum.

2) Peccatum mortale reddit dignum morte aeterna (Rom. VI, 23) ; qui autem habet charitatem, dignus est vita aeterna (Rom. VIII, 15-17 simul cum II Tim. I, 7 et IV, 8). Atqui impossibile est ut quis simul sit dignus morte aeterna et vita aeterna. Ergo peccatum mortale tollit charitatem.

3) Charitas postulat ut Deum aestimative diligamus super omnia et ipsi in omnibus subici velimus. Atqui per peccatum mortale homo in aliquo renuit et non vult subici Deo, sed peccatum praefert amicitiae Dei et creaturam Deo. Unde peccatum mortale est contrarium charitati, et ideo eam tollit non tantum meritorie, sed etiam physice et efficenter eam expellit¹.