Summa Theologiae Moralis, vol. I: De Principiis

S. Th. II-II, q. 10, a. 7 et 9.

752. Communicatio cum infidelibus et haereticis distinguitur duplex :

1) Civilis, in rebus profanis et civilibus ad sociale commercium pertinentibus, uti sunt emptiones, venditiones, convivia, cohabitatio, conversatio, familiaritas, famulatus, etc. : haec licita est modo absit scandalum et perversio periculum¹ ; et modo haeretici non sint excommunicati vitandi, quo ultimo casu valori can. 2267.

2) Religiosa, in rebus sacris ad religionem pertinentibus, uti sunt ritus, dogmata, sacrificia, orationes, etc., et in rebus mixtis quatenus ad religionem spectant, v. g. in ritu religioso matrimonii vel funerum. Haec spectari potest sive ex parte infidelium et haereticorum, sive ex parte fidelium, et ex utraque parte potest esse activa aut passiva.

753. De communicatione infidelium et haereticorum cum catholicis dicendum : Infideles et haeretici possunt passive assistere non solum praedicationi verbi Dei sed et aliis officiis cultus publici, non tamen active iis participare, quia id recte existimaretur ut signum religiosae unitatis. Unde excluduntur a sacramentis (can. 731, § 2), a sacramentalibus quae singulis publice in ecclesia administrantur², a sepultura ecclesiastica (can. 1240), ab adscriptione associationibus piis (can. 693) et eiusmodi ; consequenter etiam generatim prohibetur ut eadem ecclesia simultanee utantur cum catholicis, aut vice versa. Quod si sint apostatae aut haeretici, ac proinde excommunicati, insuper valet can. 2259.

Complures habentur de hac re decisiones S. Officii, quod non fert positivam legem ecclesiasticam, sed ipsam legem naturalem et divinam hac in re et in similibus quaestionibus interpretatur aut applicat :

a) Illicitum est in sacris functionibus haereticos in chorum invitare, alternis psallere, dare iis pacem, sacros cineres, candelas et palmas benedictas aliaque id genus externi cultus, quae interiosis vinculi et consensionis indicia iure existimantur (8 iun. 1859).

b) Licitum non est haereticos, schismaticos aut Iudaeos, etsi pueri aut puellae sint, admittere, ut in ecclesiis catholicis ad functiones liturgicas in choro musico cantent (1 maii 1889), id tamen attentis specialibus circumstantiis, pro schismaticis tolerari posse (24 ian. 1906) ; licitum autem est acatholicis permittere ut ad functiones liturgicas in ecclesia catholica organa pulsent, si ex eo non est imendum scandalum (23 feb. 1820).

c) Non est licitum acatholicis permittere ut ad functiones liturgicas catholicorum faces vel lumina deferant (20 nov. 1850) ; item ut missae inserviant (ibid.; 30 iun. et 7 iul. 1864) ; aut patrinum agant (3 maii 1893 ; 27 iun. 1900 ; can. 765) ; item adhiberi testes in matrimonio catholicorum, quamvis aliquando tolerari possit remoto scandalo (19 aug. 1891).

d) Non est licitum permittere ut haeretici vel schismatici in ecclesiis catholicis suos ritus celebrent (10 maii 1753), neque ut catholici in eorum templis sacra perficiant (can. 823, § 1 et 2) ; id enim perinde est ac consentire eorum ritibus aut saltem occasionem praebere catholicis communicandi cum acatholicis in rebus sacris (10 maii 1753 ; 13 aug. 1627 ; 5 iun. 1889) ; id tamen aliquando tolerari potest, si aliter fieri sit impossibile et conditiones reddant impossibilem confusionem religiosam, ac absit scandalum (5 iun. 1889). Ita ex graviore causa, ad facilius promovendam schismaticorum et infidelium conversionem, sacrarum caeremoniarum intuitu, aliquando missionarius permittitur facultas celebrandi missam catholico ritu super altare in templis haereticorum vel schismaticorum, « ita ut eadem altaria non inserviant nisi pro nudiis tabulis, et more catholicorum disponantur cum sacrato lapide, mappis, SS³ Crucifixi imagine, candelabris et aliis necessariis suppellectilibus ad usum SS. Missae sacrificii ritu praedicto » (12 apr. 1704).

754. De communicatione religiosa fidelium cum infidelibus aut acatholicis dicendum :

Communicatio activa seu participatio in ipsis sacris, scil. cultus publici, est illicita, quia est implicita approbatio exercitii cultus et agnita sectae ; passiva vero illicita est generatim, sed aliquando licita esse potest ob gravem rationem. Hinc :

a) Si fiat cum haereticis (vel schismaticis), ex iure naturali et ecclesiastico per se et regulariter est graviter illicita fidelibus « vel ob periculum perversionis in fide catholica, vel ob periculum participationis in ritu haeretico, vel ob periculum et occasionem scandali aut seductionis⁴ », vel ob speciem adhaesionis falsae sectae quam per se significat (Rom. XVI, 17 ; Tit. III, 10).

b) Per accidens tamen et extraordinario licita esse potest, dummodo actio non sit intrinsece mala, et adsit causa proportionata, quae requiritur eo gravior quo res sacra in qua communicatur sit maioris momenti, et quo actio propius ad cultum accedat.

c) Cum infidelibus, a fortiori est illicita, praesertim quod eorum cultus solet esse falsus et superstitiosus.

Hinc canon 1258 : « § 1. Haud licitum est fidelibus quovis modo active assistere seu partem habere in sacris acatholicorum.

§ 2. Tolerari potest praesentia passiva seu mere materialis, civilis officii vel honoris causa, ob gravem rationem ab Episcopo in casu dubii probandam, in acatholicorum funeribus, nuptiis similibusque solemniis, dummodo perversionis et scandali periculum absit » (cfr. can. 2316).

755. Specialim quoad Sacramenta, principium generale est illa a ministro haeretico (schismatico vel iurato) illicite postulari, quia talis postulatio est implicita agnitio auctoritatis ministri et ipsius sectae. Hinc :

1) Nunquam licitum est ea petere ab eo, qui illa sit ministraturus modo qui a ritu catholico sit alienus et ab Ecclesia tales discernat, quia esset immediata participatio in cultu illicito, et implicita professio falsae sectae.

2) Nec licitum est, si catholico ritu ministret, nisi in extrema necessitate pro Baptismo (deficiente scil. laico) et Poenitentia tantum (S. Off., 7 iul. 1864), et hac deficiente pro Extrema Unctione, dummodo tamen circumstantia necessitatis faciat (quod ordinario fit) ut petitio non amplius tamquam agnitio sectae consideretur ; secus adhuc illicitum esset⁵.

3) Nunquam licitum est in Baptismo haereticorum per se vel per procuratorem agere patrinum, quia nomine baptizandi a ministro Baptismum petit (10 maii 1770 ; 7 iul. 1864 ; 3 ian. 1871).

4) Imo regulariter non est licitum tali Baptismo assistere vel in eo materialiter tenere infantem, nisi propter grave motivum et semoto scandalo (10 maii 1770).

756. Quoad sacramentalia et benedictionem nuptialem valet idem principium : illicite ea a ministro acatholico qua tali postulari, quia talis postulatio est implicita agnitio auctoritatis ministri. Hinc :

1) Nunquam licitum est sacra, ut benedictiones, orationes, etc. petere a ministro haeretico (vel schismatico), neque benedictionem nuptialem, nec consensum matrimonialem coram illo praestare aut renovare, etiamsi matrimonium iam contractum fuerit coram parocho (29 ian. 1817), et hoc sub poena excommunicationis Ordinario reservatae (can. 2319 ; 1063, § 1).

2) Contractum civile inire coram ministro haeretico agente tantum ministrum civilem, est licitum (29 nov. 1762 ; can. 1063, § 3).

3) Nunquam licitum est, in matrimonio coram ministro haeretico celebrato, fungi munere testis, sive paranymphi sponsum ducentis, non ad sponsam, sed ad altare vel ad ministrum, quia ipsi caeremoniae participando, et testis auctoritatam conciliando contractui, implicite ministri auctoritatem agnoscit.

4) Non licitum est regulariter tali matrimonio assistere nisi propter grave motivum, semoto scandalo et contemptu auctoritatis ecclesiasticae, et tantum honoris et officii civilis causa⁶ (10 Maii 1770 ; 14 ian. 1874 ; can. 1258, § 2).

757. Quoad disputationes cum infidelibus et haereticis :

1. Disputare tamquam de fide dubitans et veritatem fidei argumentis experiri intendens, pro fidei est peccatum et quidem infidelitatis.

2. Disputare ad exercitium privatum, per se est licitum, nisi pro disputante vel audientibus sit periculosum.

3. Disputare ad confutandos errores per se est licitum, dummodo disputans sit firmus in fide, sufficienter doctus, et iudicetur disputatio saltem audientibus profutura ; quod tamen in praxi raro continget.

4. Nihilominus ex lege positiva omnibus prohibetur disputatio publica « nisi de consensu auctoritatis ecclesiasticae (can. 1325, § 3). Cfr. S. C. de Prop. Fide, 8 mart. 1625 ; 7 feb. 1645 ; 18 dec. 1662 ; S. Off., 19 ian. 1664 ; S. C. Conc., 6 mart. 1625 ; et 8 mart. 1658.

758. Quoad ingressum in templa haereticorum et assistendam ipsorum officiis, principium generale est non licere officiis participare, assistere tamen materialiter aliquando licitum esse (can. 1258). Hinc :

1) Simplex ingressus in templum est per se res indifferens, unde licita si fiat (semoto scandalo) ad templum invisendum, ad vitandam pluviam vel aggressionem, etc. (S. Off., 13 ian. 1818).

2) Participatio officiis, psalmodiis, precibus, ritibus, qua quis se gerit sicut haeretici et illis se iungit, nunquam licita est, etiamsi exigatur ab auctoritate publica (S. C. P. F., 6 aug. 1764 ; S. Off., 13 ian. 1818 ; 26 apr. 1894) ; — licitum tamen est privation orare ante SS. Sacramentum vel statuas Sanctorum, aut reverentiam exhibere Sanctissimo, dummodo satis appareat illum qui ita agit se cum adstantibus non formaliter unire ; item simul cum haereticis privatim orare, si preces sint bonae⁷.

3) Cooperatio ad ipsa officia haereticorum sive cantu, sive cantus directione, sive instrumentis musicis, etiam sponte vel solius lucri aviditate facta, nunquam licita est, quia pertinet ad ipsum exercitium cultus, vel et falsae fidei est simulatio⁸ (S. Off., 19 iun. et S.C.P.F., 8 iul. 1889).

4) Assistentia mere materialis officiis vel concionibus, ex mera curiositate et sine ulla causa habita, quia speciem mali habet, est peccatum (S. Off., 7 aug. 1704 ; 10 maii 1770 ; instr. Card. Vic. de Urbe, 12 iul. 1878), probabiliter tamen leve tantum, nisi accedant peculiares circumstantiae, vel specialis prohibitio, uti facta fuit Romae (Card. Vic. de Urbe, 12 iul. 1878) ; unde, semoto scandalo, si fiat ob bonum finem erit licita, v. g. ad confutandos haereticos.

Hinc a) in locis in quibus iamduo catholici cum acatholicis permixti vivunt, talis assistentia communiter non censetur culpa gravis, dummodo absit scandalum, participatio ritibus vel orationibus, et perversionis periculum.

b) In locis omnino catholicis in quibus haeretici paulo antea fere ignoti nunc sedes fixerunt, templa erigunt et disciplinas quaerunt, talis assistentia facile causat scandalum et habetur ut favor sectae vel signum communionis cum ipsa, unde facile erit graviter mala et strictius est prohibenda.

c) Si a persona privata vel a publica potestate exigatur in odium religionis vel favorem haereseos, nunquam licita est ; sic enim censeretur adimpleri id quod a superiore exigitur. — Si autem propter aliam rationem exigatur (v. g. pro familia, nautis, militibus, incarceratis), licita est ad vitandum grave incommodum (Paulus V, 1606).

d) In omni tamen casu frequentatio assidua raro excusabitur a mortali propter periculum vel scandalum.

759. Corollarium. — De assistentia funeribus vel sepulturae :

1) Si sint haeretica (pagana, mahumedana, iudaica...), ipsis assistere materialiter, civilis officii causa, licitum est catholicis propter grave damnum, dummodo non communicent in ritibus vel sacris caeremoniis sectae quibuscumque (precibus, luminaribus, concioni audiendae) et absit periculum scandali⁹ (S. Off. 13 ian. 1818 ; 7 iul. 1871).

2) Si sint stricte civilia et nullo modo anticatholica, assistentia vel cooperatio non videtur illicita, si fiat civilis officii exhibendi causa, vel alia quamdam ratione etiam solius amicitiae : ita fit aliquando pro defuncto non baptizato, vel pro suicida cui Ecclesia denegat sepulturam.

3) Si sint (ut saepius fit) civilia et simul antireligiosa v. g. si sint manifestatio contra denegatam ab Ecclesia sepulturam, vel contra religionem, uti fit si magna solemnitas, convocatio inimicorum Ecclesiae, signa francorumariorum, spiritistarum, liberorum cogitationum adhibeantur, aut etiam si defunctus baptizatus ut apostata mori voluerit, aut aliquo contractu se ad hoc obligaverit, etiam si pie mortuus fuerit : formalis cooperatio aut participatio in caeremoniis si fiat nunquam licita est ; et materialis cooperatio vel assistentia licita non erit nisi a) non significet approbationem et absit omne periculum scandali, b) non maior vel diuturnior fiat ac necessitas postulet, et c) adsit ratio valde gravis, qualis ordinario non est simplex gratitudo, ordinaria amicitia, invitatio, lucrum, societas artistica, timor humanus ; — proxima tamen cognatio, omnimoda subiectio vel coactio, amissio officii cum magno damno temporali sufficient praesertim ubi talis ratio ab omnibus facile agnosci posset (ep. Pii IX ad arch. Paris., 26 oct. 1865).

4) Adire domum mortuariam ad exhibendum obsequium civile et urbanitatis causa est licitum.

760. Animadversiones. — 1. Gravitas peccati in assistentia officiis, Baptismo, matrimonio, funeribus acatholicis pendet a circumstantiis : pensanda est ex gravitate vel specie mali, scandalo, approbatione data, et ex insufficientiae motivi. Ad quod etiam considerandae veniunt qualitas personae assistentis, necessitas vel convenientia assistendi, significatio solemnitatis et intentio hostilis.

2. Periculum pro fide etiam oriri potest ex frequentatione scholorum acatholicarum, et ex matrimoniis mixtis ; de quibus dicetur in respectivis qui has quaestiones spectant tractatibus.