Summa Theologiae Moralis, vol. I: De Principiis

65. Involuntarium est id quod non procedit ex cognitione finis, vel, si adsit cognitio finis, non tamen a principio intrinseco, seu: quod non procedit a principio intrinseco vel saltem non cum cognitione finis. Deficiente sola cognitione finis, in illo qui cognitionis et voluntarii est capax, involuntarium est negativum seu non voluntarium et est id quod agens non cognoscit ac proinde non prosequitur nec aversatur: sic motus inhonestus ante advertentiam rationis est proprie non voluntarius; deficiente autem inclinatione ex principio intrinseco, involuntarium potest esse positivum seu contrarium et proprie dictum, et est id quod agens positivo actu aversatur, quodque est contra eius inclinationem: sic cogitatio turpis invitus habita proprie est involuntaria.

66. Distinguitur involuntarium simpliciter quod agens nullo modo causat nec desiderat sed potius aversatur ac impedire conatur absolute et efficaciter; — et involuntarium secundum quid quod agens non vellet sed ipsi displiceret, spectatis quibusdam circumstantiis, at omnibus perpensis vult et ipsi placet; aliis verbis: quod conditionata voluntate aversatur, absoluta tamen et efficaci voluntate amplectitur, ita ut involuntarium secundum quid sit voluntarium simpliciter. Quod voluntarium non est purum, sed mixtum cum involuntario. Sic proiectio mercium in mare, ratione tempestatis est voluntaria, sed secundum quid est involuntaria, nam deficiente periculo, proiectio non fieret¹.

67. Impedimenta voluntarii. — Impediunt voluntarium et ita actum humanum: 1° ea omnia quibus homo non est sui compos, ut defectus rationis, mentis alienatio, somnus, ebrietas, status somnambulismi vel hypnotismi perfecti, obsessio diabolica, etc., ex quibus tamen quaedam possunt esse voluntaria in causa; 2° in homine sui compote sunt quatuor causae proximae principales (ad quas aliae reducuntur) quae voluntarium impediunt i.e. tollunt vel minuunt: violentia et metus quae inclinationem voluntatis, concupiscentia et ignorantia quae impediunt intellectualem cognitionem, i.e. tollunt eam vel minuunt. Unde vocantur hostes voluntarii.

S. Th. I-II, q. 6, a. 4 et 5.

68. Violentia, quae vocatur coactio quando exercetur erga ens quod habet cognitionem, proprie est motio quae procedit a principio extrinseco, contranitente passo, i. e. repugnante eo quod vim patitur. Dicitur: 1° a principio extrinseco, et sic differt violentum a naturali et voluntario quae sunt ab intrinseco: nihil enim proprie sibi ipsi violentiam infert, secus enim simul ad idem tenderet et non tenderet; 2° contranitente passo i.e. dum patiens omni conatu repugnat: si enim aliquid naturaliter vel voluntarie dispositum sit vel non indispositum sed indifferens ad patiendum id quod est ab extrinseco, passio erit naturalis aut voluntaria vel permissa, non violenta. Hinc distinguitur a) violentia stricte dicta seu absoluta et perfecta, quando patiens resistit quantum potest, v.g. mors illata illi qui defendit vitam; et b) violentia late dicta, imperfecta et secundum quid, quando resistit sed non quantum potest, v.g. mors illata martyri. Differt a) a necessario cui addit quod sit a principio extrinseco, dum necessarium etiam possit esse ab intrinseco; b) ab involuntario quia hoc potest esse ab intrinseco, ex cognitione mali vel defectu cognitionis finis. Omne siquidem violentum est necessarium, et, si agitur de cognoscente, involuntarium; sed non e contra; c) ab eo quod dicitur violentia moralis: cum proprie dicta violentia physica (quae a S. Thoma, II Sent. d. 25, q. 1, a. 2, vocatur sufficiens et compellens) non est confundenda improprie dicta seu moralis (vocatur insufficiens et impellens), quae infertur minando et increpando quaeque coincidit cum gravi metu incusso, praesertim quando aliquid resistendo non impediretur sed tunc externa vi efficeretur, v. g. egressio e domo facta ab aliquo qui secus manu militari expellitur.

69. Violentia potestne inferri voluntati? — Duplex est actus voluntatis: unus immediate ab ea elicitus, scil. velle; alter ab illa imperatus, mediante alia potentia exercitus, v. g. voluntarie cogitare, deambulare, loqui. Quantum ad priorem non potest voluntati violentia inferri: actus enim elicitus est ipsa inclinatio voluntatis ad aliquid procedens ab intrinseco principio cognoscente; sed actus violentus procedit a principio extrinseco; ergo impossibile est actum voluntatis esse violentum. Et sane, violentum est contra inclinationem passi; sed actus elicitus voluntatis, cum sit ipsius voluntatis inclinatio, non potest esse contra inclinationem suam; unde ait Anselmus, de Lib. arb. c. 6. « Invitus nemo potest velle aliquid, quia non potest velle nolens velle ». — Quantum autem ad actus imperatos violentiam pati potest, in quantum per violentiam potentiae nostrae externae vel internae moventur contra imperium voluntatis, vel impediuntur ne illud exequantur, v. g. pes ne faciat gressum, oculus, claudendo illum, ne videat, etc. Hinc:

a) Nullus potest cogere ipsam voluntatem, nec ipse Deus. b) Deus solus, utpote causa et voluntatis et ipsius actus, potest illam immutare i. e. transferre de uno in aliud et facere de nolente volentem, de volente hoc volentem illud; tunc tamen non violentiam infert, seu non cogit voluntatem contra suam inclinationem, sed facit ut uni inclinationi voluntatis alia succedat. c) Deus, angeli, diabolus, contra voluntatem, possunt movere intellectum, imaginationem, appetitum sensitivum ad aliquod obiectum; quo casu motus ille respectu harum facultatum non est violentus, sed respectu voluntatis. d) Illi omnes, et homines possunt movere membra exteriora et sensus externos contra voluntatem.

70. Principia. Violentum directe opponitur voluntario, ac proinde facit involuntarium: violentum enim (quando infertur enti cognoscenti) est a principio extrinseco contra inclinationem subiecti volentis; voluntarium autem est ab intrinseco i. e. a propria inclinatione voluntatis (cfr. can. 2205, § I).

« Commune est voluntario et naturali, ait S. Thomas a. 5, quod utrumque sit a principio intrinseco (i.e. a propria inclinatione agentis); violentum autem est a principio extrinseco (contra inclinationem subiecti). Et propter hoc, sicut in rebus quae cognitione carent, violentia aliquid facit esse contra naturam (innaturale), ita in rebus cognoscentibus facit aliquid esse contra voluntatem... quod dicitur involuntarium ».

Hinc quod fit a principio extrinseco:

1) Si subiectum externe et interne resistat quantum possit, est absolute violentum et omnino involuntarium, 2) Si externe resistat, interne consentiat, non est voluntarium nec involuntarium sed volitum; 3) Si non consentiat nec resistat, vel non resistat quantum possit, sed se passive habeat, dum resistere vel magis resistere non debeat, non est voluntarium sed permissum; 4) Si non consentiat, sed nec etiam resistat quantum debeat, est voluntarium indirecte (n. 60, II); 5) Si non resistat quantum possit sed consentiat, est violentum secundum quid sed simpliciter voluntarium, eo minus tamen quo maior fuerit violentia vel quo magis ipsum restiterit: voluntarium enim est « uno modo secundum actionem cum aliquis vult aliquid agere, alio modo secundum passionem cum aliquis vult pati ab alio; unde cum actio infertur ab aliquo exteriori, manente in eo qui patitur voluntate patiendi, non est simpliciter violentum quia, licet ille qui patitur non conferat agendo, confert tamen volendo pati; unde non potest dici involuntarium » (a. 5, ad 2).

Puella, vi oppressa, si resistit quantum potest, opprimitur involuntarie; si non resistit quantum debet vel si consentit, voluntarie et culpabiliter; si non resistit quantum potest sed quantum debet, non involuntarie sed permissive. Secluso periculo consensus, non tenetur resistere mediis inutilibus, vel extraordinariis (occisione aggressoris), vel etiam clamando si adsit periculum notabilis damni, v. g. mortis, nimiae verecundiae: hisce in casibus oppressio non est voluntaria. Quodsi interne consentiat, externe resistat quantum debet, externa oppressio non ideo vere est voluntaria, sed tantum volita.

S. Th. I-II, q. 6, a. 6.

71. Metus seu timor est passio appetitus sensitivi irascibilis qua refugimus malum sensibile futurum vitatu difficile. Hic sumitur pro omni motu quo refugimus a malo, sive sit motus passionis, sive voluntatis; et definiri solet: Mentis trepidatio (i. e. inquietudo et perturbatio) instantis vel futuri mali seu periculi causa. Differt a coactione, quia haec physice agit in hominis potentias, et est a principio extrinseco; causa autem quae metum provocat est causa moralis quae influit per modum obiecti cogniti, scil. proponendo periculum, unde metus est a principio intrinseco cum cognitione.

72. Dividitur metus: 1° Ratione causae est vel susceptus si proveniat ex causa naturali, sive intrinseca ut morbus, mentis imbecillitas, sive extrinseca ut naufragium, incendium, occursus ferarum; — vel incussus si ex causa externa libera, Deo, diabolo, homine: iste ratione modi est iustus quando incutiens ius habet metum causandi et modo legitimo illum causat, v. g. pater, iudex debitis poenis; vel iniustus quando non habet ius metum causandi vel modo illegitimo causat, sive fiat ad aliquid extorquendum v. g. contractum aut votum, sive ad alium finem v. g. ob vindictam.

2° Ratione intensitatis metus est gravis quando malum quod formidatur magnum est et certo vel probabiliter imminens; — et levis quando timetur leve malum, aut grave sed non probabiliter imminens.

Prior est absolute gravis, quando malum in se spectatum ex natura sua est magnum, v.g. mors, gravis laesio aut mutilatio, durus carcer, exilium, stuprum, notabilis infamia, amissio status vel magnae partis bonorum: iste solet cadere in virum constantem et hominem fortis animi; — vel relative gravis, quando malum solummodo est grave quantum ad personam timentem, attentis eius aetate, sexu, conditione, indole, etc.: iste non cadit in virum constantem, sed in pusillanimum qui facile timet; sic meticulosus, puer, mulier, senex valde timet quae vir non formidat.

Timor reverentialis erga superiores v. g. filiorum ad parentes, uxoris ad maritum, pupilli ad tutorem, religiosi ad praelatum, clerici ad episcopum, per se censetur et generatim est levis, nisi accedant graves minae, verbera, aut preces instantissimae, quia tunc dura et gravis reputari potest vexatio aut timeri diuturna indignatio.

3° Ratione operis, metus est antecedens seu impellens, dum quis ex metu agit, quando est motivum operandi, v. g. si viator pecuniam dat latroni ex metu mortis; — et concomitans seu repellens vel retrahens, dum quis non ex sed cum metu agit, quando non est motivum operis, quamvis illud comitetur, imo potius esset motivum non operandi, v. g. si latro cum metu carceris furatur, vel mercator cum metu altum mare conscendit.

73. Principia. I. Quod fit cum metu, est perfecte voluntarium et liberum: tunc enim adest voluntas fortis et deliberata quae metum superat et vincit.

II. Quod fit ex metu, regulariter est mixtum ex voluntario et involuntario, quia fit partim ex inclinatione, partim contra inclinationem voluntatis: est voluntarium simpliciter, quia voluntas, omnibus consideratis, illud vult et ponit; sed involuntarium secundum quid, quia illud vult et ponit cum aliqua repugnantia, nam illud secundum se consideratum et praecisis quibusdam circumstantiis non vellet.

Patet exemplo mercatoris qui ex metu naufragii merces proiicit in mare. In quo casu quatuor concurrunt: 1° amor minoris boni, scil. mercium; 2° amor maioris boni, scil. vitae cuius amissio timetur; 3° consensus efficax in carentiam minoris boni (mercium) ad conservandum maius (scil. vitam); 4° nihilominus perseverat amor inefficax ad bonum minus, ex quo oritur inefficax displicentia eius carentiae. Iamvero consensus est conformis secundae inclinationi et ideo simpliciter voluntarius, sed est contra primam quae aliquatenus perseverat, et secundum hoc est aliquatenus involuntarius; unde est mixtus ex voluntario et involuntario.

Diximus: regulariter, quia a) aliquando non est involuntarium secundum quid, si metus etiam affectum ad bonum minus oppositum excludit, et tunc fit ex metu voluntarium purum, non mixtum involuntario. Aliae enim rationes praeter metum mali vitandi accedere possunt propter quas actio per se amabilis fit, et ipse metus potest esse motivum quod postulat ut affectus inefficax ad oppositum excludatur. Uti patet de peccatore qui dolet de peccatis ob timorem inferni, sed tamen affectum ad peccata non retinet (C. Trid. sess. 14, c. 4), et similiter nobilis fugiens furtum ex metu infamiae non necessario dicit: si non esset infamia, furarer; — b) per accidens non est voluntarium simpliciter, si metus tam vehemens est et ita perturbat rationem ut totaliter auferat eius deliberationem et usum, et tunc tollit voluntarium proprie dictum et liberum.

74. Corollaria. — Ex praedictis facile intelligitur: 1° Metum per se et regulariter non excusare a toto peccato quia relinquit voluntarium simpliciter quod ad peccatum sufficit; minuit tamen quatenus opus est involuntarium secundum quid et ideo minus voluntarium et liberum (metus excusat a tanto sed non a toto, cfr. can. 2205, § 3), non ita tamen minuit ut de mortali faciat veniale quia generatim relinquit sufficientem ad mortale deliberationem.

2° Metum per accidens excusare a mortali si auferat deliberationem perfectam, imo ab omni peccato, si tollat omnem deliberationem. 3° Metum gravem, quia non aufert voluntarium liberum, per se ex natura rerum non invalidare actus humanos (can. 103, § 2), nisi forte aliquando pro illis qui ex natura sua perfectius liberum requirunt (votum, donatio gratuita, matrimonium).

75. Animadversiones. — 1ª Levis metus in foro externo nunquam censetur causa efficax actionis. 2ª Metus gravis nunquam excusat ab opere intrinsece malo quod a lege naturali est prohibitum utpote in se malum, saepe a legis positivae observantia excusat seu ab illis quae solummodo sunt mala quia prohibita (can. 2205, § 2 et 3).

S. Th. I-II, q. 6, a. 7; q. 73, a. 6; q. 77, a. 5 et 7; q. 78, a. 2 et 4

76. Concupiscentia: 1° sensu latissimo est sive a) habitualis inordinatio i. e. privatio rectitudinis a peccato originali relicta in appetitu sensitivo, speciatim quando ad bonum sensibile tendit, et consequenter in ratione et voluntate; sive b) quaecumque passio vel motus inordinatus appetitus, deliberationem praeveniens, praesertim quando ad malum tendit aut contra rationem insurgit (motus primo primus); 2° sensu strictissimo est specialis passio qua appetitus concupiscibilis tendit ad bonum sensibile absens delectabile, et opponitur timori qui est motus appetitus refugientis malum; 3° sensu minus stricto, hic sumitur non quidem pro omni passione, sed pro quacumque affectione seu motu appetitus sensitivi vel voluntatis tendente in bonum delectabile ad illud prosequendum¹.

Ratione actus voluntatis deliberatae, concupiscentia est antecedens quae (ordine causalitatis) praevenit consensum liberum voluntatis et illum causat: tunc aliquid fit ex concupiscentia, ut dum, visa pulchra muliere, libido trahit voluntatem ut de illa delectetur;— et consequens quae (ordine causalitatis) consensum liberum voluntatis consequitur et ab eo procedit, ut si volens peccare cum muliere, concupiscentiam excitat ad peccatum perpetrandum: tunc aliquid fit cum concupiscentia. Palam est concupiscentiam consequentem, cum ad voluntarium sequatur, nullatenus illud impedire nec involuntarium causare, sed solum esse signum voluntarii et effectum. Est ergo quaestio de sola concupiscentia antecedente, quomodo se habeat ad voluntarium et involuntarium.

77. Principium I. Concupiscentia antecedens potius causat voluntarium quam involuntarium. — Aliquid enim dicitur voluntarium ex eo quod voluntas in id fertur. Atqui per concupiscentiam voluntas inclinatur ad volendum id quod concupiscit. Ergo concupiscentia potius facit ad hoc quod aliquid sit voluntarium quam involuntarium.

Itaque, ad differentiam metus, concupiscentia per se nunquam facit involuntarium simpliciter vel secundum quid, quia in illo qui ex metu agit manet prior voluntas repugnans ad id quod agit, sed in illo qui ex concupiscentia agit non manet prior voluntas quae repudiabat illud quod concupiscit, et ideo concupiscens agit contra id quod volebat, dum timens contra id quod etiam nunc secundum se vult. Facit tamen concupiscentia involuntarium per accidens quando obiecto, quod concupiscitur, unitur malum quoddam, v. g. dum luxuriosus simul est avarus et vult fornicationem ad quam procurandam debet pecuniam elargiri.

78. Principium II. Concupiscentia antecedens auget voluntarium, minuit voluntarium liberum, unde quod fit ex concupiscentia magis est voluntarium, minus liberum². — Talis enim concupiscentia: 1° Semper auget voluntarium improprie dictum, quia ipsa, utpote motus indeliberatus appetitus, hoc modo est voluntaria ex natura sua.

2° Generatim auget voluntarium proprie dictum quantum ad inclinationem seu propensionem, quia magis fertur voluntas nostra in obiectum quod concupiscimus, cum intellectus illud proponat ut magis concupiscibile et maiore efficacia prosequendum; — minuit tamen quoad indifferentiam iudicii ac proinde quoad deliberationem. Facit enim ut intellectus minus percipiat rationem mali in obiecto et illud ut magis amabile proponat; unde etiam minuit liberum, ac consequenter actus bonitatem et peccatum.

3° Aliquando, si est valde vehemens, aufert cognitionem et deliberationem et usum rationis ac proinde voluntarium proprie dictum et liberum; non tamen facit involuntarium: in eo enim qui ratione non utitur, nec voluntarium proprie est nec involuntarium.

79. Animadversio.—Concupiscentia consequens nullo modo minuit voluntarium proprie dictum, nec liberum, nec consequenter bonitatem vel peccatum, quia ipsa est voluntatis liberae effectus. Unde quod fit cum concupiscentia non est minus voluntarium nec liberum. Potest tamen minuere deliberationem et libertatem quantum ad actum ex ea sequentem; at quantum ad illum est antecedens.

S. Th. I-II, q. 6, a. 8; q. 19, a. 6; q. 76.

80. Ignorantia proprie est carentia scientiae in subiecto illius capaci, v. g. astronomiae in sacerdote. Differt 1° a nescientia quae est simplex negatio scientiae in subiecto incapaci, v. g. in puero vel amente;

tiam antecedentem simpliciter minuere voluntarium, et non tantum sub ratione libertatis. Ita tamen non recte loquuntur. Unde Schmitt, in recentioribus editionibus operis Noldin, I, n. 53, id aliquatenus emendavit, scribens: concupiscentia antecedens minuit libertatem. Et Salsmans, in recentissima editione operis Génicot, unum verbum mutavit, et loco concupiscentiae posuit passionem; sed ideo doctrina non est magis adaequata nec minus ambigua.

2° ab errore qui non est mera carentia sed positivus actus intellectus iudicantis rem aliter se habere ac se habet: oritur ex ignorantia vel temeritate; 3° ab inadvertentia quae est carentia non quidem scientiae habitualis sed actualis considerationis; 4° ab oblivione quae est privatio cognitionis antea habitae. Cum autem moralistae agant tantum de debitis officiis et de peccatis indebitis, saepe strictius sumunt ignorantiam, non quidem pro negatione, sed pro privatione scientiae quae alicui inesse debet, qualis est theologia pro confessario. Unde quidam distinguunt ignorantiam negativam, et privativam, imo et positivam seu falsae dispositionis, si includat errorem.

81. Dividitur ignorantia: 1) Ratione obiecti quod ignoratur, est ignorantia iuris, sive naturalis sive positivi, sive divini sive humani, sive ipsius legis sive poenae ipsi adnexae: qua scil. ignoratur ipsius legis existentia vel extensio seu sensus;— et ignorantia facti: qua ignoratur factum aut concreta facti circumstantia determinans applicationem legis praesentem.

Sic qui nescit in vigilia Pentecostes esse ieiunandum, vel libros haereticos esse prohibitos, est in ignorantia iuris; qui non advertit hanc diem esse vigiliam Pentecostes, hunc librum esse haereticum, in ignorantia facti.

2. Ratione subiecti seu personae quae ignorat, ignorantia est invincibilis vel vincibilis. Invincibilis seu involuntaria est illa quae morali diligentia tolli non potuit;— vincibilis vero seu voluntaria quae ita tolli potuit.

Est autem moralis diligentia illa quam prudentes adhibere solent et quae variat pro variis circumstantiis seu qualitate negotii, personae, loci, etc., v. g. maior erit in sacerdote ad munus rite exequendum quam in rustico, maior ubi de vitae quam de fortunae bonis agitur, ubi de notabili damno tertii quam de parvo.

Vincibilis ignorantia est inculpabilis si tolli non debuit;— culpabilis vero si debuit. Moralistae autem attendentes tantum ad debita et indebita, promiscue usurpant voces culpabilis et vincibilis ac saepe ignorantiam culpabilem vocant vincibilem, inculpabilem appellant invincibilem¹.

Invincibilis ex duplici capite oriri potest: vel quia de veritate quaerenda aut de periculo errandi quis omnino non cogitavit (prima enim idea non est in potestate hominis), vel quia, si cogitavit diligentiamque adhibuit, ad veritatem tamen non pervenit. Unde non est voluntaria.

E contra vincibilis est voluntaria sive directe et in se, ut si quis ignorare velit; sive indirecte tantum ex negligentia, ut si omittat inquirere dum inquirere debeat; sive solum in causa, si aliquid velit ad quod ignorantia sequitur (v.g. ebrietatem). Multi autem sunt in illa gradus, qui ad tres revocari solent: a) ignorantia stricte seu simpliciter vincibilis quando ad eam vincendam diligentia adhibetur sed non sufficiens vel non tota quae moraliter est possibilis, seu non tota quam exigit qualitas negotii ac personae: est indirecte voluntaria; b) crassa quando ad scientiam acquirendam nulla aut vix ulla diligentia fuit adhibita, et supina si ita fuit ad ignorantiam depellendam: est voluntaria, vel indirecte, vel in causa; c) affectata, malitiosa seu directe volita quando quis expresse et de industria vult ignorare ad quemcumque finem: sive ut pro libitu agat nec a proposito retrahatur, sive ut excusationem habeat in peccatis commissis vel committendis, sive ob taedium, etc., maxime si studiose velit nescire ut non retrahatur a peccando sed liberius peccet.

3) Ratione actus voluntatis simul et operis², ignorantia est:

a) Antecedens quae non sequitur ex voluntate sed ipsius actum praecedit, et tamen ipsi est causa volendi et agendi quod (secundum praesentem dispositionem) non vellet nec ageret si scientia adesset. Unde ignorantia est causa operis quia removet scientiam quae opus impediret, v. g. si quis putans occidere feram, occidit amicum quem non occidisset si scivisset: talis agit ex ignorantia involuntaria. Omnis enim ignorantia antecedens est invincibilis, sed non e contra, quia invincibilis non est semper ratio agendi id quod alias non fieret.

b) Concomitans quae praecedit actum voluntatis, et ipsi est coniuncta, non tamen ut causa volendi et agendi id quod agitur, quia etiam si non esset, nihilominus ageretur (secundum praesentem dispositionem), v. g. si quis putans occidere feram, occidit inimicum quem etiam occidisset si scivisset: talis agit cum ignorantia involuntaria. Est etiam invincibilis.

c) Consequens quae aliquo modo sequitur ex actu voluntatis directe nolentis aut indirecte negligentis inquirere, estque directe vel indirecte voluntaria et simul praecedit opus ita ut causa esse possit illud volendi et agendi, v. g. si quis voluntarie negligit inquirere de periculo occidendi hominem, quem, si sciret, non occideret, aut de die abstinentiae cum tamen, si sciret esse abstinendum, abstineret: talis agit ex ignorantia voluntaria. Consequens est vincibilis, utpote voluntaria; sive vincibilis sit momento quo opus ponitur, sive olim vincibilis fuerit, dummodo opus fuerit praevisum et propter illud ignorantia debuerit praecaveri, — secus enim esset invincibilis quoad opus quamvis in se vincibilis, et ideo antecedens vel concomitans quoad opus quod ponitur.

82. Principia. 1. Ignorantia antecedens tollit voluntarium secundum id quod ignoratur, quia est invincibilis; imo reddit opus positive involuntarium simpliciter, quia facit aliquid contra inclinationem habitualem voluntatis: non enim fieret opus si ignorantia abesset. Unde: quod fit ex ignorantia involuntaria antecedente est positive et simpliciter involuntarium ; ergo talis ignorantia excusat.

Diximus: secundum id quod ignoratur, nam sub alio respectu voluntarium esse poterit: sic ille qui interficit hominem aut amicum, putans esse feram aut inimicum, voluntarie emittit sagittam, sed non emittit in hominem aut in amicum, et qui cum muliere peccat, nesciens esse matrimonio iunctam, etsi non adulterii, fornicationis tamen est reus.

II. Ignorantia concomitans tollit voluntarium quia est invincibilis, sed non reddit opus positive involuntarium, quia id non est contra inclinationem voluntatis sed etiam fieret si ignorantia non adesset; facit ergo non voluntarium. Hinc: quod fit cum ignorantia involuntaria concomitante est non voluntarium, et de hac ignorantia dicitur: non accusat, nec excusat omnino, scil. a dispositione habituali voluntatis.

III. Ignorantia consequens non facit simpliciter involuntarium, sed reddit opus simpliciter voluntarium, quia ipsa est vincibilis et voluntaria. Facit tamen generatim (etiam si sit affectata) involuntarium secundum quid, quia est contra aliquam inclinationem voluntatis, in quantum est causa agendi id quod non fieret scientia praesente; unde minuit voluntarium et peccatum pro vincibilitatis gradu, ita ut etiam aliquando faciat de mortali veniale.

Bene autem notandum: ignorantiam exceptionaliter voluntarium nullo modo minuere, si nempe sit ita affectata ut quis praecise eam eligat ad liberius peccandum vel ut non retrahatur a peccato: haec scil. nullo modo facit involuntarium, nec proinde minuit voluntarium ac peccatum, sed magis auget, non ratione sui sed ratione causae, quia adest maior affectus ad malum. Tunc enim ex maiore intensitate seu intensiore inclinatione voluntatis ad peccandum provenit quod aliquis velit ignorantiam subire.

Hinc: quod fit ex ignorantia voluntaria seu consequenti est simpliciter voluntarium, sed ordinario involuntarium secundum quid, et tunc minus voluntarium. Ignorantia ista non excusat, sed accusat.

83. Animadversiones. — 1. Doctrina generalis de ignorantia breviter exprimitur canone 2202, § 1: « Violatio legis ignoratae nullatenus imputatur, si ignorantia fuerit inculpabilis; secus inculpabilitas minuitur plus minusve pro ignorantiae ipsius culpabilitate ».

2. Quae de ignorantia diximus, applicari possunt inadvertentiae et oblivioni, ac errori. Error includit ignorantiam; inadvertentia plena et oblivio perfecta aequiparantur ignorantiae invincibili; quodsi non sint perfectae sed ex negligentia proveniant, aequiparantur vincibili. Unde can. 2202, § 3: « Quae de ignorantia statuuntur, valent quoque de inadvertentia et errore ».