Summa Theologiae Moralis, vol. I: De Principiis

S. Th. I-II, q. 88, a. 1 ; q. 72, a. 5 ; De Malo q. 7, a. 1 et 2.

530. Thesis. Dantur de facto peccata mortalia a venialibus distincta. — Est de fide ex praedicatione universali, confirmata in Conc. Lugd. II, prof. fidei Mich. Palaeologi, a Ben. XII const. Ben. Deus, a Conc. Flor., in decr. unionis, et a Trid. sess. 6, c. 5 et 15, can. 23, 25 et 27, et sess. 14, c. 1 et 5, can. 7.

Peccatum mortale et veniale differunt multipliciter :

1°) quantum ad reatum poenae : mortale enim meretur poenam aeternam, veniale vero poenam temporalem. Verum, ait S. Thomas (de Malo q. 7, a. 1), « ista differentia consequitur rationem peccati mortalis et venialis, non autem constituit ipsam. Non enim est tale peccatum quia talis poena ei debetur, sed potius e converso quia peccatum est tale, ideo talis poena ei debetur » ;

2°) quantum ad effectum, nam peccatum mortale gratia privat quae est supernaturalis animae vita, ideoque est de se irreparabile et mortale vocatur (cum gratia simul tolluntur dona connexa : charitas, virtutes morales infusae, dona Spiritus Sancti, gratiae sacramentales ; item ius ad coelum et merita bonorum operum) ; veniale vero non tollit (neque minuit) gratiam quae est principium veniae et condonationis, et ideo est de se reparabile et veniale vocatur¹. Sed nec ista est differentia constitutiva : ex eo enim quod aliquod peccatum grave est, ut effectum habet gratiae privationem estque irreparabile, et non e converso. Unde 3°) in ipsa ratione deordinationis quaerenda est ipsa differentia fundamentalis et intrinsece constitutiva. Duplex enim est deordinatio : « Una per subtractionem principii ordinis ; alia qua, salvato principio ordinis, fit inordinatio circa ea quae sunt post principium.... Principium autem totius ordinis in moralibus est finis ultimus... Unde quando anima deordinatur per peccatum circa ipsum finem ultimum, usque ad aversionem a Deo cui unitur per charitatem, est peccatum mortale » ; quando vero sine aversione a fine fit deordinatio solum circa ea quae sunt ad finem, tunc est peccatum veniale (q. 72, a. 5). Aliis verbis : in mortali homo constituit sibi finem ultimum contrarium Deo, deque a Deo recedit et sese avertit (contra ordinem finis) ; in veniali inordinate inhaeret iis quae sunt ad finem, et per hunc actum ad Deum tantummodo non tendit (extra ordinem finis). Ex hac differentia tamquam ex radice sequuntur duae priores.

531. Differunt peccatum mortale et veniale ex parte elementi formalis seu privationis. — In utroque enim habetur conversio indebita ad bonum creatum quod ad finem ultimum referri nequit, et secundum hoc ad eandem speciem pertinere possunt (v. g. furtum). In mortali autem homo ita convertitur ad bonum creatum ac si esset eius ultimus finis totaliter, unde conversioni coniungitur privatio omnis ordinis ad Deum ut ad finem, et haec privatio est aversio seu recessus a Deo ; e contra in veniali homo convertitur ad creaturam, non tamquam ad finem ultimum, sed aliquem actum ponit quo ad Deum tendere nequit, et ideo conversioni coniungitur tantum privatio actualis tendentiae ad Deum, licet habitualis ordo ad Ipsum remaneat, et haec privatio est solum retardatio seu elongatio a fine. Unde ex parte privationis mortale et veniale ex toto genere et infinite differunt, nam, ut ait S. Thomas (q. 87, a. 5, ad 1), « finis ultimus ab his quae sunt ad finem in infinitum differt ».

Aliis verbis, in utroque habetur actus tendens ad aliquid lege prohibitum, sed diiformitas cum lege est valde diversa. Lex enim primario praecipit ipsam essentiam ordinis moralis.

seu ipsum ordinem subiectionis ad Deum ultimum finem, secondario (tamquam complementum ordinis) praecipit modum quo id fiat, scil. quod nihil fiat nisi ad hunc finem. Unde aliquid potest esse contra legem dupliciter : 1°) simpliciter et perfecte, quia a Deo summo bono avertit et essentiam ordinis moralis destruit, ipsam subiectionem ad ultimum finem, et hoc modo mortale est contra legem ; 2°) imperfecte et secundum quid, quia licet non contineat aversionem a fine ultimo, tamen non est referibile ad ultimum finem Deum ad quem nos et omnia nostra tenemur referre : hoc altero modo peccatum veniale est contra legem ; sed quia non est contra legem subiectionis ad Deum sed contra solum modum quem lex intendit, melius dicitur practer legem. In mortali itaque habetur diiformitas cum essentiali et primaria ordinatione legis praecipiente omnino necessaria ad finem, et ideo dicitur contra legem i. e. contra finem legis qui est charitas qua subiicimur et unimur Deo ; in veniali habetur tantum diiformitas cum accidentali et secundaria ordinatione legis quae praecipit aliquid utile ad finem, et ideo dicitur praeter legem i. e. practer finem legis, sed contra solum medium ad finem, quin subiectionem ad finem everrat. Et ideo notio peccati est analogica (ad 1).

532. Exinde doctrina intel ligitur, revelata et theologica, de natura peccati mortalis :

A. In Scripturis : 1°) Ipse Christus docet esse peccata absolute gravia, quae gravis poenae causa sunt imo et damnationis aeternae : « Qui dixerit fratri suo : fatue, reus erit gehennae ignis » (Mt. V, 22) ; « Discedite a me, maledicti, in ignem aeternum » (Mt. XXV, 41-42). Unde et Apostoli affirmant quaedam peccata excludere a regno coelorum (I Cor. VI, 9-10 ; Gal. V, 19-21 ; Rom. VI, 23 ; VIII, 13 ; Iac. I, 15) et privare animam luce supernaturali atque vita amoris divini (Ioh. III, 20 ; I Ioh. II, 9 ; III, 14).

2°) Sunt tamen peccata relative alia aliis graviora : « Qui me tradidit tibi maius peccatum habet » (Ioh. XIX, 11 ; cfr. Ier. VII, 26) ; imo quaedam tam gravia sunt ut ex natura sua et quasi sine miraculo Dei dicantur « irremissibilia » (Mt. XII, 31 ; Mc. III, 29). Ex adverso, alia ex se valde levia sunt (Mt. XXIII, 24 ; Lc. VI, 42), ita ut a iustis etiam saepe committantur (Iac. III, 2 ; I Ioh. I, 8).

3°) Ex quibus intelliguntur tum malitia peccati mortalis quae est in aversione a Deo (Ier. II, 13 ; Ez. XVIII, 24), tum eius effectus, quia privat gratia Dei et charitate et vita divina, et animae infert mortem ac damnationem aeternam.

Homo scil. qui per gratiam est a) filius Dei adoptivus (Ioh. I, 12 ; Eph. I, 5 ; I Ioh. III, 1-2 ; Rom. VIII, 14-16) ; b) particeps divinae naturae i. e. Deo similis, sanctus et filius lucis (II Petr. I, 4 ; I Ioh. III, 2 ; Eph. IV, 25 ; V, 8) ; c) Dei amicus et templum (Ioh. XV, 14-15 ; I Cor. III, 16-17 ; VI, 19 ; Ioh. XIV, 23) ; d) dignus vitae aeternae ac haeres (Col. I, 12-13 ; Rom. VIII, 17 ; Tit. III, 7) ; e) capax eam merendi (Ioh. XV, 1-5 ; Mt. X, 42 ; Rom. VIII, 17 ; II Cor. IV, 17 ; II Tim. IV, 8 ; Hebr. X, 35 ; VI, 10) ; — peccato mortali fit a) diaboli filius ac servus (I Ioh. III, 8 ; Ioh. VIII, 44 ; II Petr. II, 19) ; b) huiusque operum particeps, quibus in tenebris ambulat et est immundu (I Ioh. I, 7-9 ; III, 8 ; Eph. V, 8 ; Col. I, 13 ; Hebr. IX, 14) ; c) Dei inimicus (Rom. V, 10) ; d) dignus inferno (Mt. XXV, 41, 46 ; Mc. IX, 42 ; Apoc. XIV, 11, XX-XXII) ; e) incapax merendi vitam aeternam (Ioh. XV, 5-6).

B. Apud Patres : 1°) Tribus prioribus saeculis non explicite sed tantum confuse insti tuerunt distinctio peccatum mortale inter et veniale. Distinguebant a) inter maxima peccata et minora ; b) inter maxima et mediocria quae poenitentia publica erant expianda, et minima quae contritio, eleemosyna, oratione aliisque huiusmodi medijs remittebantur. Saeculo autem II° et III° tria peccata habebantur ut gravissima : apostasia, adulterium et homicidium, ita ut, in quibusdam saltem Ecclesiis, iis non concedebatur venia, saltem ante articulum mortis.

Quae constat ex testimonio Tertulliani et S. Cypriani.

2°) A saeculo IV° iam explicite habetur distinctio inter peccata gravia quae publica poenitentia sunt expianda, et levia quorum privati poenitente sufficit. Cuius testes sunt S. Ambrosius et S. Augustinus pro Ecclesia latina ; S. Gregorius Thaumaturgus et S. Basilius pro Ecclesia graeca.

3°) Postea circa saeculum VI^m praesertim traduntur regulae quibus dignoscantur peccata gravia seu capitalia et levia seu minuta, quia plurium gravitas hucusque non erat perspecta. Enumeratio inveniri potest apud Caesarium Arel. et in libris Poenitentialibus.

C. Apud Scholasticos insti tuitur scientifica analysis et profundior investigatio. Non solum declarant peccata illa distingui ratione effectus et poenae, sed intrinseca natura, scil. in ipsa ratione deordinationis per comparationem scil. ad finem ultimum, et ad legem aeternam, ut supra fuit explicatum.

533. Animadversiones. — 1°a Aversio a Deo quae constituit peccatum mortale actuale non est confundenda cum privatione gratiae. Haec est habitualis aversio et effectus peccati mortalis ; illa est inordinatio in ipso actu malo quo agimus contra charitatem eamque excludimus, scil. actualis diiformitas cum charitate et actualis recessus a fine, qui est causa privationis gratiae : actualis privatio ordinationis habitualis. Prior est privatio pura et totalis charitatis, altera non est privatio pura sed tendentia ad bonum cum privatione. Unde S. Thomas, de Malo q. 2, 9, ad 2 : « Mors animae est privatio gratiae per quam anima Deo unitur ; privatio autem gratiae non est essentialiter ipsa culpa sed effectus culpae. Unde peccatum dicitur mors animae non essentialiter sed effective ; essentialiter vero est actus deformis vel inordinatus ».

2°a Qui peccat mortaliter habet ut finem cui seipsum, ut finem qui ipsum bonum creatum, de quo indebite gaudet et ad quod tamquam ad ultimum finem tendit ; scil. bonum proprium amatut usque ad contemptum Dei, seu convenientia, commoditas, excellentia, abundantia, sapientia peccantis ut ab ipso disponita, non ut ordinata a Deo, sed connotans Dei privationem.

3°a Qui peccat venialiter, illum actum referre nequit ad Deum : id enim esset Deo maxime iniuriosum, — neque illum refert ad bonum aliquod creatum ut ad finem ultimum quia tunc peccaret mortaliter ; — sed simpliciter illum refert ad felicitatem in communi et abstracte volumtam. Est bonum in communi sub ratione boni completi, seu bonum proprium secundum totam latitudinem, abstra hendo ab honesto vel delectabili, bonum universaliter comprehendens omne bonum hominis.

4°a Cum ex parte privationis peccatum mortale et veniale diversi sint ordinis et different toto genere et infinite, sequitur omnia venialia peccata, etiam simul sumpta non constituere unum mortale, quia non includunt proprie dictam aversionem a Deo. Unde per se non peccaret mortaliter ille qui proponeret omnia venialia committere ; nec per accidens propter periculum sic labendi in mortale, quia propositum illud remote tantum in mortale ducit.

5°a Mortale versans circa ultimum finem, veniale vero circa ea quae sunt ad finem, non ita est intelligendum quod proxime obiectum actus graviter peccaminosi semper sit finis ultimus, summum bonum (seu quod peccatum mortale semper directe sit contra Deum) ; proximum vero obiectum actus leviter peccaminosi semper sit aliquod medium ad finem ultimum, bonum nempe creatum, cum manifesto sint peccata mortalia quae proxime versantur circa media ad finem ut homicidium, furtum, etc., quod locum habet quando media sunt necessaria ad finem. Sed intellige quod peccatum mortale est inordinatio circa finem quia destruit debitum ordinem seu coniunctionem cum ultimo fine ; peccatum veniale est inordinatio circa sola media quae scil. non sunt necessaria ad finem, quia voluntas nimis adhaeret bonis creatis, quin tamen ab ultimo fine recedat. A. v. inordinatio circa media necessaria ad finem est etiam circa finem ipsum ; sed inordinatio circa media non necessaria non est inordinatio circa finem.