Summa Theologiae Moralis, vol. I: De Principiis

S. Th. I-II, q. 10 et 13.

84. Liberum est id quod est immune a vinculo. Sed duplex est vinculum:

1° vinculum externum i. e. causa extrinsece agens et determinans, a qua immune est quodcumque voluntarium, quod ideo dicitur liberum a coactione et violentia, seu a vi extrinseca ad actum cogente contra inclinationem voluntatis. Libertas a coactione, seu executionis (spontaneitas), itaque est inseparabilis a voluntate humana, quia haec non potest cogi neque a Deo; invitus enim nemo potest velle quia nemo potest nolens velle. Est libertas agendi potius quam volendi.

2° vinculum internum seu intrinseca necessitas et naturalis determinatio virtutis ad unum; hinc liberum proprie dictum a necessitate naturali est illud quod procedit ex electione voluntatis non naturaliter determinatae, seu id ad quod voluntas seipsam per deliberationem determinat. Unde dicitur liberum arbitrium « quod est causa sui » i. e. sui motus, per proprium scil. iudicium et propriam determinationem (Q. D. de Ver. 24, a. 1; C. G. I, 72 et 88); et libertas proprie dicta a necessitate dicitur indifferentiae (ad opposita), electionis et exercitii. Est vera libertas volendi.

In actibus humanis autem voluntarium semper est liberum, et ideo a moralistis hi termini saepe promiscue usurpantur.

85. Libertas est qualitas abstracta quae competit voluntati in quantum est instructa libero arbitrio; liberum arbitrium autem est potentia rationalis (arbitrium) ad opposita (liberum), ut ait S. Thomas Q. D. de Ver. 24, a. 3; quae ab ipso definitur (I, q. 83, a. 4; et q. 62, a. 8, ad 3): Vis electiva mediorum servato ordine finis, i. e. facultas activa pro libitu agendi, non agendi, vel aliud agendi. Dicitur: 1) vis i. e. potentia seu facultas activa, non autem actus, quia liberum arbitrium est in homine naturale et permanens dum non agit.

2) electiva: Consistit in uno accipiendo, altero recusato. Electio autem est actus voluntatis: nempe appetere aliquid (scil. velle unum prae altero) ad aliud consequendum; quamvis praesupponat arbitrium seu iudicium practicum et ideo consilium seu deliberationem intellectus, qua comparative existimantur motiva agendi (secundum diversam rationem boni et commodi vel mali et incommodi) et diiudicatur quid sit alteri praeferendum.

Libertas itaque formaliter est in voluntate quae ex iudicio intellectus libere se determinat ad hoc vel illud, dum potest aliud velle aut eligere; radicaliter et praesuppositive in intellectu qui obiecta cum aliqua indifferentia proponit. Est enim in voluntate ut in subiecto, eo quod obiectum adaequatum voluntatis quo capacitas eius expletur non est quodcumque bonum sed bonum universale; unde non efficaciter et necessario vult quaecumque ipsi proponuntur ut bona particularia, participata et secundum quid. Ergo id ex quo libertas immediate oritur est eminentia voluntatis supra bona particularia et eius amplitudo et capacitas ad omnia bona: ideo bona particularia non possunt eius capacitatem satiare nec amplitudinem adaequare.

Est autem originative a ratione dirigente et regulante ut a causa: ex hoc enim voluntas potest libere ad diversa ferri quia ratio potest habere diversas conceptiones boni (I-II, q. 17, a. 1, ad 2). In variis enim obiectis particularibus videt commodum simul et defectum; unde illa proponere potest ut aliquo sub respectu appetibilia et eligibilia, et sub alio respectu odibilia et fugibilia. Et ideo voluntas ea potest eligere in quantum sunt bona, sed etiam potest non eligere in quantum habent rationem incommodi vel defectus. Voluntas enim essentialiter est appetitus rationalis, et ideo non libere sed necessario fertur in obiectum quod ab intellectu proponitur ut simpliciter bonum sine defectu (I, q. 82, a. 1 et 2; I-II, q. 13, a. 6).

3) mediorum: Electio in operabilibus se habet ut conclusio in speculabilibus, et finis sicut principium; finis ergo ut finis non eligitur quia se habet ut principium in operabilibus, sed tantum eliguntur media, sicut conclusio non est de principiis sed de consequentibus ad illa. Quodsi aliquando finis eligatur, tunc consideratur ut medium ad finem ultimum; ultimus autem finis ut talis, seu bonum completum ut tale, non eligitur quia non potest ordinari in aliud.

4. servato ordine finis: Media enim sunt propter finem; unde si libertas divertat a fine, adest defectus, qui non est de essentia et perfectione liberi arbitrii, sicut conclusio quae deficit a principiis.

86. Divisio libertatis. — Ratione obiecti libertas:

1. alia est contradictionis seu exercitii (circa ipsum actum voluntatis) qua possumus eligere inter duo contradictoria seu velle amare et velle non amare, velle agere et velle non agere, velle velle et velle non velle, etc.;
2. alia specificationis (circa obiecta actus voluntatis) qua possumus eligere inter duos actus specie diversos seu inter duo bona diversa, v. g. velle stare aut sedere, ambulare vel studere, fidem vel spem, agere hoc vel illud;
3. alia contrarietatis seu moralis^1 (circa ordinem finis) qua possumus eligere inter duos actus contrarios relate ad finem, v. g. amare et odisse, velle bonum et malum. Haec non est nova species libertatis sed ipsa libertas specificationis inter contraria eligendi (cfr. S. Thomas, Q. D. de Ver. 22, a. 6; in Ioh. VIII, 34). Prima est de libertatis essentia sine qua haec esse non potest; secunda est de perfectione eius; tertia est defectus statui viae proprius, unde dicitur imperfectio et signum libertatis, sicut aegritudo est signum vitae. Via enim mediorum ad finem perfectior est quo securius finem attingat.

87. Thesis. Homo est liberi arbitrii, etiam in statu praesenti naturae lapsae. — Est de fide ex C. Trid. sess. 6, c. 1 et can. 4, 5 et 6; et ex Vat. sess. 3, c. 3, can. 5 (cit. prop. Baii damnatas 39, 66, 67; Iansenii 3am; et 1am damn. ab Alex. VIII). 1ª Pars probatur: Voluntas est potentia qua homo appetere potest omne bonum. Si ergo bonum particulare ipsi exhibetur, appetere potest quia bonum, et non appetere quia defectus cum eo est coniunctus, seu quia non est ipsum bonum completum nec perfecte satiativum. Cfr. S. Thomas I, q. 82, a. 2; q. 83, a. 1; I-II, q. 10, a. 2; q. 13, a. 6; Q. D. de Malo VI, a. 1. 2ª Pars probatur: 1° ex Scripturis in quibus facultas eligendi asseritur formaliter et directe (Eccli. XV, 14;

¹

XXXI, 10; Gen. IV, 7; Deut. XXX, 15, 19; I Cor. VII, 36-37), ac etiam virtualiter et indirecte, praeceptis scil. et consiliis, hortationibus, probationibus, praemiis et poenis;

2° ex testimonio conscientiae et sensu communi hominum;

3° perpetua Ecclesiae traditione: a) Proponitur a Patribus apostolicis, praesertim ab Apologetis. Cfr. Iustinus, ap. I, 43; dial. 102; Tatianus, adv. Graec. or. 7; Theophilus Ant., ad Autol. II, 27; Irenaeus, adv. haer. IV, 37. b) Defenditur et vindicatur apud Patres: Contra Gnosticos: ita Tertullianus, de anima; Methodius, de lib. arb.; Origenes, de Princ.; Ephraem, etc. Contra Manichaeos: ita Basilius, Gregorius Naz., Gregorius Nys., Augustinus². Contra Praedestinatianos saec. VIII-IX: ita Adrianus I, ep. Instit. universal., Conc. Carisiacum, Conc. Valentinum. Cfr. Leo IX, symb. fidei. c) Medio Aevo libertatem etiam argumentis philosophicis probant Scholastici. d) Postea Lutherus, Baius et Iansenius damnati sunt, libertatem negantes hominis lapsi.

4° ratione: Homo lapsus non desinit esse naturae intellectualis. Atqui naturam intellectualem inseparabiliter sequitur liberum arbitrium.

88. Animadversio. — Voluntas a) quoad specificationem naturaliter et necessario movetur ab aliquo obiecto, ut ait S. Thomas, q. 10, a. 1: Quae alicui non insunt per se sed possunt inesse et non inesse, reducuntur in aliquid quod per se et necessario inest sicut in primum; secus procederet in infinitum. Et ideo necesse est quod semper principium in his quae conveniunt rei sit naturale. Unde principium motuum voluntatis oportet esse aliquid naturaliter volitum. Hoc autem est

1. bonum in communi seu universale bonum indeterminatum (quodcumque bonum ita ut non sit nisi bonum), ad quod voluntas naturaliter tendit sicut quaecumque potentia in suum obiectum;
2. ipse finis ultimus seu beatitudo in abstracto, tamquam summum et completum bonum nostrum, quia est primum principium in operabilibus;
3. ea quae necessaria sunt volenti secundum suam naturam, ut esse et vivere et cognoscere verum, in quantum sic spectantur secundum se et ratione sui ut naturae convenientia (ex parte obiecti) quia sic non apparent nisi ut bonum; per accidens tamen et ratione circumstantiarum possunt apparere ut mala et tunc non naturaliter appetuntur (v. g. in suicidio).

b) Quoad exercitium, saltem in statu praesenti, a nullo obiecto movetur necessario, nec a bono aut a beatitudine in communi, quia semper potest homo de illo obiecto non cogitare et sic illud actu non velle (a. 2). Non ita est in statu termini, in quo intellectus semper est in actu et necessario intelligit Deum esse suam beatitudinem (I, q. 82, a. 2).

Hinc intelligitur 1) voluntatem necessario velle illud quod ab intellectu cogitatur ut absolute et sub omni respectu bonum; 2) si aliquid evidenter appareat ita necessario connexum cum fine et beatitudine, ut sine illo finis haberi non possit, tunc voluntas illud non potest non velle; 3) quia tamen omnia bona particularia, etiam illa in quibus finis ultimus constituitur, non necessario et semper apparent ut omni ex parte bona et necessaria, sed apparere possunt ut malis connexa (v. g. ob difficultates), ideo libere appetuntur quoad specificationem, et quia homo potest ea non considerare, libere appetuntur quoad exercitium.