Summa Theologiae Moralis, vol. I: De Principiis

S. Th. II-II, q. 16.

789. Lege naturali-divina datur praeceptum fidei obligans sub gravi, uti constat

1) ex ratione : supposito enim quod Deus revelet, reverentia erga eum exigit ut ipsi credamus ;

2) ex Scriptura actum fidei ut medium iustificationis imponenti, et mandatum adstruenti : Qui non crediderit condemnabitur (Mc. XVI, 16 ; Ioh. III, 16 et simul I Ioh. III, 23 ; cfr. prop. 16 damn. ab Innoc. XI ; C. Vat., sess. 3, c. 3, can. 1).

Quod praeceptum est tum negativum, quo prohibemur fidem negare vel de ea dubitare, et hoc obligat ad semper ; tum affirmativum, quo obligamur ad actum fidei eliciendum, et hoc non obligat ad semper.

790. Ipsa fidei virtus et praeceptum nos obligat ad actum fidei eliciendum, et quidem sub gravi :

A. per se i. e. in circumstantiis condicionis omnium hominum communibus. Etenim omnino necessarium est, imo et maximum praeceptum tendere in finem ultimum supernaturalem ; quod tamen non facimus nisi actibus fidei, spei et charitatis. Porro id maxime necessarium est¹

1) initio usus rationis, quando homo tenetur se convertere ad Deum et sibi finem ultimum eligere ;

2) in articulo mortis (i. e. versus finem vitae), quando in eo est ut finem attingat ;

3) saepius in vita. Non enim sufficit semel vel iterum ad Deum tendamus, sed tota vita durante nostram a Deo dependentiam agnoscamus oportet ; unde isti actus saepius eliciendi sunt². Quod aliqui determinant dicendo : saltem semel in anno, alii singulis mensibus (S. Alphonsus), vel etiam hebdomada (Scotus), alii denique probabilius ter quaterve in anno.

Si initio usus rationis, finis supernaturalis ignoraretur ex defectu propositionis fidei, ad actum fidei tenebitur homo statim ac sufficienter proponatur.

B. per accidens i. e. occasione cuiusdam specialis circumstantiae :

1) cum tentatio contra fidem insurgit quae non nisi per actum fidei superanda speratur ; quod tamen non convenit scrupulosis qui sese torquent repetendo illum actum, unde ipsi has tentationes ad alia divertendo contemnant ;

2) quando fides amissa fuit, quod fit per peccatum directe contrarium, scil. infidelitatis, quia tendentia ad finem ultimum sic ablata renovanda est et restituenda ;

3) dum fidem exterius manifestamus v. g. in professione fidei, secus illa manifestatio esset simulatio.

791. Aliae virtutes et praecepta nos obligant aliquando ad actum fidei saltem implicite eliciendum :

1) quando tentationes contra alias virtutes oriuntur, quae nonnisi per actum fidei superandae sperantur ;

2) quando aliquis debet vel intendit suscipere sacramenta ;

3) quando debet vel intendit exercere actum alterius virtutis quae sine fide exerceri nequit, v. g. orationem, auditionem missae, contritionem de peccatis, etc., et sic obligamur ad fidem quando obligamur ad spem vel charitatem.

At in his casibus obligatio non oritur ex ipso praecepto fidei ; unde omisso hoc actu, non peccamus contra hanc virtutem, sed tantum contra aliud praeceptum vi cuius exigebatur.

792. In lege divina positiva non datur explicitum praeceptum credendi in Deum. — Nam, ut habet S. Thomas, a. 1 : « Lex non imponitur ab aliquo domino nisi suis subditis ; et ideo praecepta legis praesupponunt subiectionem cuiuslibet recipientis legem ad eum qui dat legem. Prima autem subiectio hominis ad Deum est per fidem, secundum illud Hebr. XI, 6 : Accedentem ad Deum oportet credere quia est ; et ideo fides praesupponitur ad legis praecepta ; et propter hoc Exod. XX, 2, id quod est fidei praemittitur ante legis praecepta, cum dicitur : Ego sum Dominus Deus tuus... et postea statim incipit agere de praeceptis.

Sed quia in fide multa continentur ordinata ad fidem quæ credimus Deum esse, quod est primum et principale inter omnia credibilia..., ideo praesupposita fide de Deo, per quam mens humana Deo subiicitur, possunt dari praecepta de aliis credendis ».

Nihilominus

a) « in veteri lege non erant secreta fidei populo exponenda ; et ideo praesupposita fide unius Dei, nulla alia praecepta sunt in veteri lege data de fide » ;

b) at, supposita subiectione ad Deum per fidem unius Dei, in nova lege praecepta de aliis credibilibus fuerunt addita, ut de incarnatione qua unus est Deus et homo. Unde Christus ait, Ioh. XIV, 1 : Creditis in Deum et in me credite (ad 2) ;

c) imo praesupposita fide unius Dei, etiam in vetere lege fuerunt data prohibitiva praecepta, quibus homines prohiberentur a particularibus defectibus et peccatis per quae fides corrumpi posset (ad 3) ;

d) imo praesupposita subiectione hominis ad Deum per fidem, data in vetere lege iam erant praecepta pertinentia ad fidei confessionem vel ad doctrinam fidei, non tamen ad fidem ipsam (ad 4).

Praecepta quae spectant doctrinam fidei, pertinent ad intellectum et scientiam, quae abundantius in novo Testamento tam in doctrina evangelica, quam apostolica, mandata leguntur (a. 2).

793. Monita practica. — 1. Praecepto fidei satisfit etiamsi actus fidei non ex professo et explicite eliciatur, sed implicite tantum, adimplens aliud praeceptum v. g. suscipiendo sacramentum, quod sine fide impleri nequit (cfr. n. 791).

2. Non se examinent nec interrogentur poenitentes de adimpletione huius praecepti : qui enim christianae vivunt saepius habent occasionem illud exercendi ; pro aliis autem, ex illis quae confitentur, sat facile constat an adimpleverint necne.

3. Maxime sacerdotes hortentur fideles ut saepius fidem exerceant ; et in periculo mortis cum aegroti actum fidei recitent.