Summa Theologiae Moralis, vol. I: De Principiis

S. Th. I-II, q. 49 ; Q. D. de Virt. 1, a. 1.

559. Habitus (ἕξις, hebbelijkhèid) dicitur a verbo habere, unde significat qualitatem seu modum quo res sese habet taliter vel taliter in se vel ad aliud. Multis autem modis aliquid potest sese habere ; unde restringitur significatio vocis ad indicandum tantum primam qualitatis speciem i. e. modum quo res sese habet in ordine ad suam naturam et consequenter ad suum finem, et ideo bene vel male ; quidem modum perfectum et permanentem qui rei firmiter inhaeret et ideo difficulter amittitur : sic distinguitur a simplici dispositione quae est modus facile amissibilis quo res sese habet in ordine ad suam naturam. Est itaque habitus qualitas de difficili mobilis, secundum quam subiectum bene vel male se habet secundum se vel ad aliud ; — seu dispositio stabilis determinans subiectum ad bene vel male se habendum secundum se vel ad operationem, in essendo vel in operando.

« Habitus, ait S. Thomas, C. G. IV, 77, a potentia in hoc differt quod per potentiam sumus potentes aliquid facere, per habitum autem non reddimur potentes ad aliquid faciendum, sed habiles vel inhabiles ad id quod possumus bene vel male agendum. Per habitum igitur non datur neque tollitur a nobis aliquid posse, sed hoc per habitum acquirimus ut bene vel male aliquid agamus ».

560. Habitus dividitur a) in habitum bonum et malum, prout est modus conveniens naturae vel non conveniens ;

b) in substantivum seu entitativum, et operativum, prout est modus quo natura sese habet bene vel male secundum se, quantum ad esse, — vel quo sese habet bene vel male ad aliud, quantum ad suam operationem, seu quo disponitur ad agendum convenienter vel non ad suum finem.

Primus immediate inest substantiae et ordinatur principaliter ad esse, et non ad operari, nisi mediate in quantum ipsum esse ordinatur ad operari : tales sunt pulchritudo, sanitas, aegnitudo, et gratia gratum faciens ; — alter immediate inhaeret potentiae operativae et ideo ordinatur immediate ad operationem : tales sunt habilitas et inhabilitas, scientia et ars, virtus et vitium. « Aliquid disponitur bene vel male dupliciter : scilicet secundum se aut per respectum ad aliquod. Sicut sanum est quod est bene dispositum secundum se, robustum autem quod est bene dispositum ad aliquid agendum » S. Thom., in V Metaph. lect. 20.

561. Habituum necessitas. — Dari habitus operativos experientia compertum est : operationes enim valde difficiles sunt postea valde faciles, uti constat ex eo qui citharam pulsat, vel choreas agit, vel scribit, vel legit, vel scientiae studet, vel temperantiae se exercet aut ebrietati. — Necessarii sunt in iis quae sunt indifferentia : habitus enim est bonus vel malus ; unde nihil habet habitum nisi quod pluribus et diversis modis potest disponi in ordine vel ad suam naturam in se vel ad operationem. Insunt ergo habitus iis quae 1) in potentia sunt, 2) ad multa, diversa, contraria, et ideo 3) pluribus vel diversis modis bene vel male possunt et debent disponi ad naturam suam vel operationem. Tres istae conditiones requiruntur ad hoc quod aliquid habitu indigeat. Hinc :

1°) Non datur habitus in Deo, quia nullo modo est in potentia, sed est suum esse et sua operatio, ac proinde ad nihil praeter se disponi potest.

2°) Neque datur habitus in potentiis omnino ad unum determinatis, quia sunt sufficientes ad actum determinatae et non possunt pluribus modis determinari, nec esse magis vel melius vel minus bene dispositae ; unde vires naturae non acquirunt habitum suo exercitio, sed semper agunt quantum possunt.

3°) At habitus insunt potentiis quae non sunt omnino ad unum determinatae, et ideo non totam propensionem habent quam habere possunt ad operationem, sed ad hoc diversis modis commensurari possunt. Per habitum talis potentia acquirit maiorem inclinationem, et ita constantiam, facilitatem et suavitatem in perficiendo actus suos. Qui modus fit ipsi quasi connaturalis, et ideo dicitur habitus altera natura.

Unde habitus operativus definiri potest : Qualitas de difficili mobilis qua homo disponitur ad facile, prompte et delectabiliter operandum¹ ; — seu qualitas permanens superaddita potentiae operativae eamque facilitans et inclinans ad operandum sive bene sive male, i. e. convenienter vel non convenienter ad finem.

562. Animadversiones. — 1°a. Ex praedicta definitione sequitur

a) habitum operativum esse actum primum (proximum) potentiae, et operationem esse actum secundum (q. 49, a. 3, ad 1) ;

b) habitum esse medium inter potentiam operativam puram (actum primum remotum) et actum perfectum (operationem, actum secundum) ;

c) habitum non dare potentiae quod possit operari, sed quod perfecte, i. e. constanter et uniformiter, — prompte, facile et expedite, — ac delectabiliter operetur (Q. D. de Virt. 1, a. 1 ; C. G. IV, 77) ;

d) habitum operativum vere et proprie inveniri in potentia activa quae proprie operatur ; in mere passiva autem per quam activa operatur, non inveniri nisi improprie et secundario, in quantum ibi est qualitas potius passiva quae haec potentia facile deservit potentiae activae (q. 50, a. 1).

2°a. Habitus operativus, dum inest potentiae indiffirenti, huius indifferentiam tamen non complete aufert, nec proinde ad actum necessitat ; unde S. Thomas dicit quod aliquis habitu utitur cum voluerit (q. 49, a. 3 sed contra ; q. 50, a. 3, ad 2 ; a. 5).