Summa Theologiae Moralis, vol. I: De Principiis

De Obligatione legis humanae.

S. Th. I-II, q. 96, a. 4.

283. Principium I. Lex civilis, qua talis, non tantum cogit sed obligat in conscientia et coram Deo, etiam sub gravi. Est certum.

Probatur : a) Lex naturalis et lex divina obligant in conscientia. Atqui istae leges dictant obediendum esse superioribus legitime praecipientibus, et quidem etiam sub gravi. Ergo. — Etenim potestas legislativa necessaria est ad finem societatis obtinendum ; sed potestas legislativa superioris importat pro subditis obligationem in conscientia obediendi legibus iustis, secus potestas superioris elidi posset nec esset vera potestas sed simulacrum eiusdem potestatis ; ergo. — Porro ea quae necessaria sunt societati humanae de se obligant sub gravi (cfr. de lege naturali, n. 251, C).

b) Ex Scripturis, secundum quas 1) lex civilis fertur potestate a Deo concessa (Rom. XIII, 1 ; Sap. VI, 4), nomine Dei ab eius ministris imposita (Rom. XIII, 4, 6 ; Sap. VI, 5 ; I Petr. II, 13) et a Deo sanctita (I Petr. II, 13) ; — ideo 2) illis obedientum necessitate (Rom. XIII, 1, 5), non propter iram et contentionem sed propter Deum et conscientiam (I Petr. II, 13 ; Rom. XIII, 5). Qui enim resistit ministro, in eo in quo est minister, censetur resistere regi ; — unde 3) qui potestati principis resistit, ipsi ordinationi Dei resistit et iustam poenam sibi acquirit (Rom. XIII, 2).

284. Corollarium. — Lex civilis obligat in conscientia, etiamsi legislator de tali obligatione non cogitet aut non curet (etiam si sit infidelis, ut patet ex instr. C. de Prop. F. ad vic. ap. Siam), aut ab ipsa abstrahere velit, modo obligationem non omnino excludat et imperet veram legem. Qui enim imperat, implicite vult obligare in conscientia, tum quia posito praecepto, ex lege naturali et voluntate Dei quae erga superiores praecipientes sponte et naturaliter sequitur obligatio, tum quia saepe vult observantiam meliori et efficaciori modo, praesertim quando agitur de rebus ad bonum commune necessariis.

Hinc 1) casu quo legislator intendat sua potestate legislativa vere uti sed obligationem in conscientia non admittat aut eam excludere velit, e duabus voluntatibus contrariis valet voluntas praedominans (n. 55) ; quae praesumi debet et ordinario est voluntas condendi legem et obligandi, sicut natura rei expostulat ;

2. etiam legislator qui de Deo aut conscientia obligatione non curat, non praesumendus est urgere sola coactione poenae, nisi contrarium constet aut casus adsit quo bonum commune obligationem in conscientiae omnino exigat ; — sed e contra, nisi de contrario constet, praesumendum est vere obligare, saltem in rebus maioris momenti.

285. Principium II. Lex humana, ut obliget, debet esse iusta i. e. statuere actus iustos :

1. ex parte materiae quia debet versari circa iusta ; et ideo actus praescripti iusti sint, tum generatim iustitia late dicta, seu honesti (uti exigunt omnes virtutes) i. e. non contrarii legi superiori (naturali, divinae, ecclesiasticae), tum iustitia stricte dicta, speciatim iusti i. e. nullius iuri adversantes ;

2. etiam ex parte ferentis seu modi quia iuste praescribitur :

a) ratione finis actus praescripti utiles sint non ad proprium sed ad commune bonum, uti exigit iustitia legalis ; —

b) ratione auctoris, sint contenti intra ambitum eius potestatis uti exigit iustitia commutativa : subditi enim obedire tenentur superioribus in iis in quibus superiores sunt, sicut miles duci in iis quae pertinent ad bellum, et servus domino in operibus quae spectant servitum, etc. ;

— c) ratione formae seu praescriptionis : sint omnium viribus et facultatibus debite proportionati, ita ut in distributione honorum et onerum servetur proportio aequalitatis, uti exigit iustitia distributiva.

Quodsi unum desit, secundum hoc lex non obligat.

286. Lex iniusta 1) ex parte materiae nullo modo obligat ita ut nec ad mortem vitandam imperari possit, quia est contraria bono divino : etenim obedire oportet magis Deo quam hominibus (Act. Ap. V, 29. Cfr. Exod. I, 17-21 ; enc. Qui pluribus 9 Nov. 1846 ; Quanta Cura 8 dec. 1864) ; per accidens tamen imperii potest si Deus aut Ecclesia iure suo cedit et non amplius urget legem suam, v. g. de auditione missae si militibus a lege civili prohiberetur ;

2. lex iniusta ex parte ferentis, utpote contraria bono humano tantum, potest imperleri sed de se non obligat, quia non est vera lex ; per accidens tamen servari debet vi legis naturalis propter aliquid motivum grave, ad obtinendum scil. maius bonum vel ad vitandum maius malum.

Hinc a) lex quae non est utilis bono communi, obligare potest per accidens v. g. ad vitandum scandalum, perturbationem ; etc.

b) lex quae fertur contra iustitiam commutativam ab illo qui potestatem non habet sed eam usurpat, et rempublicam sine iure invadit sed oppressam tenet, si iste regnum nondum pacifice possideat, non obligat defectu potestatis ; si autem regnum possideat, obligat leges quae bonum commune promovent, quia societas stare nequit sine potestate regiminis quam proinde usurpatore conferre censetur, nec sine legibus quibus ideo propter bonum commune tacite populus acquiescit ; at non obligant leges directe latae contra legitimum principem, quia ius certum laedunt¹.

c) lex laedens iustitiam distributivam (v. g. in tributis) non obligat pro parte iniusta et excessiva, nisi per accidens ratione scandali, perturbationis, etc. ; obligat tamen pro parte iusta, nisi excessus proportionis in distribuendis oneribus esset tam magnus ut ipsa lex cederet in detrimentum commune.

Notetur tamen necesse esse ut de iniustitia moraliter certe constet, secus praesumptio stat pro legislatore, tum quia tenet facultatem praecipiendi et illam possidet quae ab ipso propter dubium nequit auferri, tum quia potest habere rationes subditis occultas, tum quia alias subditi sumerent nimiam licentiam transgrediendi leges quae vix possunt esse tam iustae, quin ab aliquibus per apparentes rationes iniustitiae possint facile in dubium revocari.

287. Aliae sunt leges morales, aliae poenales. — Quaedam leges civiles sunt morales seu praeceptivae, quae stricte obligant in conscientia ad faciendum quod lege statuitur, etiam aliquando sub poena, quae casu sunt etiam poenales et dicuntur mixtae ; quaedam mere poenales, quae obligant in conscientia non ad faciendum quod lege statuitur sed solum ad non resistendum, in casu transgressionis, inflictioni poenae et ad subeundum poenam inflictam.

Leges mere poenales certo vel probabiliter dignosci possunt : a) ex voluntate legislatoris id aperte declarantis ; — b) ex tenore seu forma legis, si solam poenam praescribat : Qui hoc fecerit, solvet talem mulctam ; e contra potius si praecipiat et simul poenam imponat ; — c) ex materia legis : si levis sit et ad bonos mores nihil spectans, vel si finis sufficiencter obtineri facile possit obligando sub sola poena : tunc enim legislator ita obligare praesumitur nisi aliud declaraverit ; e contra si materia sit magni momenti, pertinens ad bonos mores et ad cohibenda vitia, aut necessaria sit ad pacem aut bonum reipublicae vel ad vitandum magnum eius incommodum, praesertim si ad observantiam legis obtinendam obligatio in conscientia sit necessaria vel expediens : tunc enim praesumitur legislator obligare modo efficaciore et convenientiore reipublicae ; — d) aliquatenus ex natura vel quantitate poenae statutae, si non sit mere coactiva sed valeat ad 'compensandum actus defectum, uti mulcta, vel si sit magna nimis et delicto non proportionata : tunc enim censetur legislator poenam augere quia sub sola poena obligat ; e contra si poena supponat culpam aut sit mere coactiva, uti incarceratio ; — e) ex communi aestimatione, sapientum interpretatione, consuetudine, etc.

Secundum praedictas regulas, morales censendae sunt leges : a) quae confirmant legem naturalem vel divinam, v. g. illae quae prohibent vitia ; — b) quae immediate conferunt ad bonum commune, v. g. quae referuntur ad contractus aut praescribunt officia pertinentia ad functiones publicas, item lex militiae nisi sit certo iniusta (cfr. tr. de Iustitia) ; — c) quae definiunt iura, v. g. leges quae determinant proprietatem quoad res inventas et amissas, praescriptionem bonorum, iura scriptorum, lex quae patri tribuit usumfructum de bonis filiorum vel ex bonis paternis tribuit legitimam partem filiis (saltem ordinario) ; — d) etiam per se leges tributorum, quia haec necessaria sunt ad gubernationem reipublicae, et ceteroquin ita docent Scripturae (Mt. XXII, 15-22 ; Rom. XIII, 1-7), unde, nisi constet de opposito, in conscientia obligant ad minus tributa directa quae immediate et directe personis imponuntur statutis temporibus propter bona, reditus, facultates, artis aut negotiationis exercitium, quaeque etiam poena coactiva exigi solent ; at secundum ius hodiernum non obligant antequam definiantur et exigantur (cfr. tr. de Iustitia).

E contra mere poenales probabiliter sunt : a) leges et statuta quae ad ordinem communitatis externum referuntur (lois et arrêtés de police) ; — b) leges de caesione lignorum aut pastione animalium in silvis vel pascuis communibus ; item leges de venatione et piscatione, nisi in quantum ius tertii statuant ; — c) leges quae bona quaedam extrahere vel inferre vetant (nisi omnino necessarium sit bono publico v. g. tempore belli) ; — d) leges quae imponunt quaedam tributa indirecta, quae primario et immediate attingunt bona et solvuntur occasionaliter pro transmissione et mutatione iurium vel interventu tribunalis (droits d'enregistrement, de mutation, de timbre, d'hypothèque, de greffe), sive pro mercibus transvehendis (droits de douane ; d'entrée, de sortie, de transit), sive pro fabricatione certarum rerum (droits d'accises) aut culturae quorumdam fructuum (v. g. tabacci) ; — e) leges quae aleas et ludos prohibent, nisi pro parte qua ludos aleatorios et industria instituere vetant, cum hoc sit vitiosum et etiam aliis damnosum.

Praestat tamen haec non docere publice populum, sed illum ad observantiam legis adducere, praesertim quod legis mere poenalis violatio, maxime si sit habitualis, possit esse culpabilis per accidens, vel quia huius occasione laeditur ius tertii aut datur scandalum, vel quia laeditur charitas erga se et suos, dum poena gravioribus et periculis magnis, infamiac ac damnis seipsum et familiam imprudenter quis exponit, vel quia resistentiam violentam aliquis contra illos exercebit qui ex officio legem applicare tenentur aut ad illam paratus esset.

288. Dantur etiam leges civiles irritantes quae actus reddunt invalidos, sive in poenam delicti, sive in protectionem agentis vel tertii, sive ad bonum commune, v. g. propter periculum fraudum, et ad vitandas lites, et ut cum maiore tutela contractus fiant.

Et quidem : a) aliquando actus sola lege invalidantur sine ulla sententia iudicis, si conditiones desint ad naturam, obiectum vel existentiam actus ac proinde ad validitatem quasi essentiales omnino requirantur, ita ut sine ipsis nec concipi possit, v. g. si adsit radicalis incapacitas vel inhabilitas ad actus ponendos, vel desint formae requisitae ad solemnitatem donationis inter vivos et testamenti ; tunc dicitur in iure gallico : nul par le fait même, radicalement nul, inexistant, non avenu ; — b) aliquando lege decernitur irritatio ita tamen ut ad ipsam necessaria sit sententia iudicis declaratoria, si conditiones desint simpliciter requisitae ad validitatem ; quo casu actus ante sententiam iudicis manet validus, post sententiam est invalidus non tantum a momento sententiae sed censetur nunquam fuisse positus ; iudex enim illum non reddit nullum sed tantum declarat esse nullum ipsa lege. Tunc dicitur in iure gallico : nul de droit, nul de plein droit, simplement nul ; — c) aliquando a lege non annullatur sed decernitur annullari posse a iudice, si sit in se validus sed quaedam conditiones desint ad liceitatem requisitae, quo casu ante sententiam iudicis manet validus, post sententiam censetur nullus sed tantum ab illo momento, quia non lege sed ab ipso iudice annullatur. Ita fit in iure gallico quando actus est iurium laesivus sive agentis sive tertii (acte lésionnaire) : iste dicitur rescindibilis (rescindable, par action en rescision) ; vel quando est fraudulentus (frauduleux), et iste dicitur revocabilis (par action révocatoire).

Quae leges reddunt actus irritos in conscientia (utpote determinativae iurium), etiam probabilius in primo casu ante sententiam iudicis.

Notetur autem leges irritantes non esse necessario prohibentes (ut lex irritans testamentum sine formis ad solemnitatem requisitis), sed tantum si actus non potest esse bonus nisi sit validus, vel si motivum quod postulat irritationem etiam postulat prohibitionem (v. g. donationes parentum ultra legitimam), vel si expresse prohibetur aut implicite, per additionem specialis poenae praeter irritationem.

289. Corollarium. — Ex dictis sequitur legem civilem sub gravi obligare per se in materia gravi, quoties scil. multum conducit ad finem magni momenti ; nisi tamen legislator velit solum obligare sub levi, aut sub sola poena.