Summa Theologiae Moralis, vol. I: De Principiis

S. Th. II-II, q. 10.

734. Infidelitas in genere. — Infidelitas (ongeloovgheid), in quantum est status, est carentia fidei defectuosa, scil. in illo in quo fides esse deberet ; hinc beati et homo in statu naturae purae, licet fidem non habeant, non sunt infideles, quia fides in ipsis non esse debet ; e contra parvuli non baptizati sunt infideles quia carent fide quam habuissent, si in Adam non peccassent.

Status infidelitatis est triplex : a) infidelitas negativa seu carentia fidei in eo qui nunquam aliquid de fide audivit ; b) infidelitas privativa seu carentia fidei in eo qui notitiam fidei sufficientem sibi comparare neglexit ; c) infidelitas contraria et positiva seu carentia fidei in eo cui sufficienter est proposita et qui positive eam contemnit (voluntate) et respuit (intellectu). Haec est infidelitas proprie dicta, quia sola provenit ex peccato infidelitatis.

735. Peccatum infidelitatis. — Infidelitas, in quantum est peccatum, est actus quo aliquis deliberate discredit aliquam veritatem, quae ipsi sufficienter proponitur, ut a Deo revelatam. Hic actus ex parte obiecti directe opponitur actui fidei, nam velle credere et nelle credere, voluntarie credere seu iudicare id esse verum, et voluntarie discredere seu iudicare id non esse verum, ex obiecto directe opponuntur. Unde hic actus fidem ex natura sua excludit, et ideo, quamdiù non retractetur, homo credere non potest ; et amissio habitus fidei ex ipso necessario consequitur. Dicitur in definitione :

a) actus, ut peccatum infidelitatis a statu infidelitatis distinguatur ;

b) quo quis deliberato discredit i. e. assensum seu adhaesionem renuit : sicut enim actus fidei est voluntarie assentiri rebus revelatis, ita actus infidelitatis est ab illis voluntarie dissentire. Unde S. Thomas dicit peccatum infidelitatis esse in intellectu : non est mera omissio seu ignorantia fidei, sed peccatum commissionis quo quis positive renititur fidei eamque reicit, quod tamen habet ignorantiam adiunctam (a. 3, ad 2) ;

c) aliquam veritatem a Deo revelatam, nam negatio vel dubitatio unius articuli vel puncti sufficit ut quis fidem amittat. Qui enim auctoritatem Dei revelantis reicit in uno, non potest eam recipere in alio, quia semper et in omnibus est aequalis ponderis et valoris. Unde haereticus, si aliis articulis adhaeret, id facit non iam ex fide divina propter auctoritatem Dei, sed vel fide humana, vel propria opinione (n. 678) ;

d) quae sufficienter proponitur : si aliqua veritas invincibiliter ignoratur, imo etiam si ex negligentia et ignorantia omnino culpabili insufficienter cognoscatur, non ideo negatur fides in ipsam, nec habetur peccatum infidelitatis, nec excluditur aut amittitur fides¹ : voluntas enim non inquirendi de fide non est voluntas non credendi, imo cum illa stare potest voluntas credendi veritatem si sufficienter proponatur, quia ex obiecto non opponuntur directe, uti patet in eo qui non vult de fide inquirere, et qui, coactus ad fidem audiendam, credit.

Igitur peccatum infidelitatis oritur ex contemptu voluntatis et pertinacia intellectus, et ideo etiam definiri potest : error voluntarius renitens fidei cum pertinacia.

736. Corollaria. — Ex praedicta doctrina sequitur :

1° Solam infidelitatem positivam includere peccatum infidelitatis : infidelitas enim negativa, cum sit invincibilis, nullum est peccatum (Ioh. XV ; Rom. X ; prop. 68 Baii damn.), unde, ait S. Thomas : « qui sic sunt infideles, damnantur quidem propter alia peccata quae sine fide remitti non possunt, non autem damnantur propter infidelitatis peccatum » ; — infidelitas vero privativa non includit peccatum infidelitatis (quod est commissionis), sed peccatum ignorantiae in fide (quod est omissionis), quo aliquis voluntarie caret sufficienti fidei cognitione. Quod peccatum, si ex negligentia gravi provenit, erit mortale.

2° Negato solummodo externa fidei non est proprie infidelitas, et ideo virtutum fidei non excludit, quia cum ea stare potest voluntas credendi interne, cum non opponantur directe ex obiecto.

3° Cum infidelitatis peccatum supponat sufficientem fidei propositionionment, sequitur neminem habitum fidei amittere sine culpa² (C. Vat. sess. 3, c. 3 et can. 6). Unde specialis competit fidei proprietas ex parte subiecti, scil. irrevocabilitas.

737. Peccatum infidelitatis est mortale ex genere toto (Mc. XVI, 16), quia semper continet contemptum auctoritatis Dei revelantis, et ideo est peccatum in Spiritum Sanctum, utpote ex contemptu reiciens medium necessarium ad salutem. Estque per se gravissimum, uno excepto odio Dei. Cum enim per virtutes theologicas directe et principaliter ad Deum convertamur, hinc peccata ipsis directe opposita, directe et principaliter important a Deo aversionem, et ideo graviora sunt peccatis directe oppositis virtutibus moralibus : sic infidelitate homo magis a Deo separatur et elongatur, quia nec veram Dei cognitionem habet.

Porro infidelitas est gravior desperatione, quia opponitur veritati Dei ut in se est ; desperatio autem est contra Deum secundum quod eius bonum a nobis participatur. Sed odium Dei est gravius, quia id quo omnia alia peccata sunt peccata i. e. voluntaria aversio a Deo, directe et per se intenditur in hoc peccato, et ipsa eius essentia est.

Saepe tamen infidelitas est peccatum minus grave propter circumstantias, v. g. ignorantiam.

738. Diversi modi infidelitatis. — Infidelitas considerari potest 1) ex parte actus et modi quo committitur ; 2) ex parte obiecti quantum ad speciem ; 3) ex parte conditionum peccantis.

Modus quo committitur est multiplex : 1° quantum ad obiectum formale : a) negando Dei veritatem in dicendo vel de ea dubitando ; b) negando factum revelationis vel de eo dubitando ; c) admittendo veritatem revelatam, non propter Dei auctoritatem, sed exclusive propter rationem propriam ; — 2° quantum ad obiectum materiale : a) negando veritatem revelatam propositam, vel assentiendo sententiae incompossibili cum doctrina revelata ; b) assentiendo veritati revelatae non firmiter, sed cum formidine oppositi ; c) deliberate et positive dubitando de ipsa i. e. suspendendo assensum, non quidem quia aliquis vult aut aliis nunc attendere, aut mentem non fatigare, aut inquirere motiva commodius assentiendi, vel aliquid simile, sed praecise quia positive putat vel timet quod veritas proposita possit esse falsa. Haec enim omnia manifeste excludunt voluntatem credendi firmiter et firmam adhaesionem voluntariam propter Deum revelantem, et ita saltem implicite sunt negatio fidei.

739. Species infidelitatis. — Ex parte obiecti infidelitas spectari potest : 1° Secundum corruptionem veritatum fidei, et sic indefinitae sunt eius species, quia errores possunt in indefinitum multiplicari : istae species sunt diversae sed tantum secundum esse physicum, et non secundum esse morale quia non includunt diversam repugnantiam ad rationem.

2° Secundum diversam habitudinem ad fidem, et sic in praesenti tres distinguuntur principales species : paganismus (ad quem refertur mahumetismus, deismus, atheismus, etc.), iudaismus, et haeresis. Paganus est ille qui nullam fidem aut redemptionem agnoscit ; iudaeus agnoscit redemptorem sed putat adhuc venturum ; haereticus agnoscit redemptorem Christum, sed ipsius dogmata corrumpit. Haec sunt tres species moraliter distinctae, quia errores diversa ratione fidei opponuntur, vel fidei quae non suscipitur, vel fidei quae suscipitur³ aut in figura, aut in manifestatione veritatis ; insuper saepe includunt diversas superstitiones aut puniuntur diversis poenis. Unde illae species sunt in confessione declarandae.

Considerari possunt dupliciter :

1) Objective quantum ad rationem mali ; iamvero :

a) si considerantur secundum corruptionem veritatum fidei et numerum errorum, paganismus est gravior quam iudaismus et iudaismus quam haeresis ;

b) si autem considerantur secundum diversam habitudinem ad fidem, gravior est haeresis iudaismo et hic paganismo, quia gravius est reniti fidei quae suscipitur in manifestatione veritatis quam fidei quae suscipitur in figura, et hoc quam reniti fidei quae non suscipitur, sicut gravius est non implere quod quis promisit quam quod non promisit.

2) Unde etiam subjective ex parte peccantis, quantum ad rationem culpae ordinario gravior est haeresis, quia haeretici ordinario maliorem fidei cognitionem habent quam Iudaei, et ideo magis voluntarie ipsi opponuntur et cum maiori pertinacia ; — similiter Iudaei quam pagani. In casu tamen extraordinario possent aequalem cognitionem fidei habere.

740. Suntne infideles ad fidem compellendi ? — Infideles non baptizati ad fidem suscipiendam externa vi compelli non possunt, quia credere voluntatis est ; etenim neque ab Ecclesia compelli possunt cuius potestati non subsiciunt, neque a societate civili quae non gaudet iurisdictione spirituali. Possunt tamen compelli, ne fidei praedicationem vel exercitium blasphemiis, persuasionibus, persecutionibus in suis locis impediant, quia Ecclesia a Christo recepit ius praedicandi ubique. Imo a suis principibus possunt compelli, tum ad legem naturae (et religionem naturalem) servandam, in cuius observatione rectus ordo civilis fundatur, tum etiam aliquando ad fidem audiendam.

Infideles autem baptizati compelli possunt poenis spiritualibus et corporalibus, ut revertantur ad fidem et Ecclesiam, quia per Baptismum facti sunt Ecclesiae subdditi (C. Trid. sess. 7, can. 14).

741. Suntne ritus infidelium tolerandi ? — Infidelium ritus a principibus christianis approbari aut foveri non possunt (Syll. prop. 77-79) ; tolerari autem aliquando possunt, si ex corum prohibitione maiora timerentur mala, vel 'maiora impedirentur bona : sic Deus in mundo tolerat mala ne peiora incurrantur, vel meliora impediantur. Hinc moderate tolerari Iudaeorum ritus, ex quorum conservatione magnum habemus fidei nostrae testimonium (Const. Imm. Dei; encycl. Libertas, Leonis XIII).

742. Animadversio. — Pueri infidelium regulariter non possunt baptizari, invitis eorum parentibus ; de quo vide tract. de Baptismo, et can. 750 et 751.