Summa Theologiae Moralis, vol. I: De Principiis

S. Th. II-II, q. 25, a. 8 et 9 ; de Virt. q. 2, a. 8.

891. Inimici sunt diligendi. — Inimici sunt illi qui nos vel nostros oderunt, vel offenderunt, vel iniuria affecerunt, vel saltem ut tales apprehenduntur¹.

Inimici non sunt diligendi ut inimici, i. e. eorum inimicitia non debet amari, quia illa malum est. At inimici secundum naturam, quatenus homines sunt aeternae beatitudinis capaces, sunt ex charitate diligendi. — Probatur :

a) Ex verbis Christi, Mt. V, 44 : « Diligite inimicos vestros, benefacite his qui oderunt vos... orate pro persequentibus et calumniantibus vos, ut sitis filii patris vestri qui in coelis est » ; et VI, 12 : « Dimitte nobis debita nostra sicut et nos dimittimus debitoribus nostris », ubi indicatur dilectio inimicorum ut conditio requisita ad remissionem peccatorum, nam V, 15 : « Si autem non dimiseritis hominibus, nec Pater vester dimittet vobis peccata vestra ».

b) Ex V. T. : Lev. XIX, 17-18 ; Exod. XXIII, 4, 5 ; Prov. XXV, 21, coll. cum Rom. XII, 20-21.

c) Ratio dictat principium : Quod tibi non vis fieri, alteri ne feceris ; atqui nullus vult odio haberi sed omnino cupit amari. — Ceterum contra rationem est aliquem, propter culpam, odisse non tantum secundum culpam, sed etiam secundum naturam, in quantum in ipso bonum est.

892. Inimici de praecepto diligendi sunt in communi, i. e. sicut alii homines etiam incogniti, quatenus a dilectione proximi illos excludere non possumus ; unde tenemur per se et generatim ipsis praestare, ex interno affectu, signa et beneficia communia dilectionis : illa enim negare generatim haberetur ut signum odii, et facile causat scandalum, tum respectu inimici qui inde in inimicitia firmatur, tum etiam respectu videntium.

At in particulari, exercendo actum specialem dilectionis erga personam inimici, non est de praecepto sed de perfectione et consilio ; et ideo signa specialia dilectionis exhibere generatim non est de praecepto. Est tamen illud in praecepto secundum praeparationem animi, ut scilicet homo paratus sit ad diligendum inimicum in particulari, et ad ipsi benefaciendum, et ad exhibendum ipsi signa dilectionis specialia, si necessitas postularet (Prov. XXV, 21).

893. Signa et beneficia communia dilectionis sunt illa quae, ratione generalis charitatis, vel omnibus hominibus aut omnibus alicuius conditionis exhibentur (v. g. cum aliquis orat pro omnibus, vel omnibus pauperibus eiusdem civitatis dat eleemosynas), vel ab omnibus hominibus talis status aut conditionis invicem exhiberi solent (v. g. a vicino vicinis, a cognato cognatis, a patre filiis, a discipulo condiscipulis, etc.). Quaenam autem illa sint, ex prudenti aestimatione et recepta consuetudine est iudicandum : magna enim diversitas est pro regione, statu et tempore. Hinc, ait S. Alphonsus, n° 28 : « Non licet inimicum excludere a communibus orationibus, v. g. oratione dominica quae pro communitate instituitur, nec a communibus eleemosynis, resalutatione, responsione (etiam litteris), expositarum mercium venditione ; quia haec sunt communia dilectionis signa, ideoque contra haec facere v. g. cognatos omnes invitare, obvios omnes ex vicinia vel collegio ex consuetudine salutare, solo inimico excluso » est per se et regulariter malum.

894. Signa et beneficia specialia dilectionis sunt illa quae nemini debentur, nec a conditione personae et consuetudine regionis exiguntur, sed ex mera liberalitate specialiter exhibentur aliquibus personis, ratione specialis amicitiae quae non est ad omnes eiusdem conditionis : haec sicut libere assumuntur, libere omittuntur. Hinc per se et generatim non tenemur inimicos aegrotos visitare, moestos consolari, hospitio aut convivio excipere, specialiter pro iis orare, frequens commercium v. g. epistolarum cum iis habere, imo nec prius alioqui aut salutare, nisi ageretur de superiore aut de valde coniunctis, vel nisi salutatio aut allocutio esset signum commune charitatis erga obvios (v. g. in locis parvis, in convivio, communitatibus, etc.), a quo diutius abstinere pro signo odii haberetur.

895. Omittere signa et beneficia dilectionis communia aliquando licitum est, sed per accidens et extraordinarie ad tempus, propter iustam causam :

a) ex iustitia, scil. 1) si superior offensus ab inferiore eum sic emendare speret (dummodo spes sit fundata), vel eum corripiat intendat, aut aliis det exemplum : superior enim habet ius puniendi² ;

b) ex charitate : 2) si absque odio fiat, etiam a non superiore, ut offensoris audacia et insolentia refraenetur, vel ut emendetur³ ; 3) si quis ex signis exhibitis, prudenter timeat maiorem obstinationem inimici, recordationem iniuriarum, novam commotionem aut rixam ;

c) ex alia rationabili causa : 4) si fiat in signum iusti doloris ex actuali vel recenti iniuria, praesertim si haec fuerit atrox ; 5) si fiat ob iniuriam graviter infamantem, ne videretur illa parvi aestimari ; 6) si, absque scandalo, fiat quia signis exhibitis inimicum non esse responsurum certo quis cognoscat, v. g. quia id expertus est ; quodsi dubitet, saltem semel experiri tenetur.

**896. Exhibere signa dilectionis specialia debemus per accidens et extraordinarie ; quae tunc iam sunt communia signa omnibus debita :

a) in gravi necessitate spirituali vel temporali (vitae, famae, fortunae) proximi, tunc enim ea negare haberetur recte ut signum odii ;

b) cum inimicus veniam rogat, vel specialia signa ad illam obtinendam exhibet, quo in casu negare specialia signa ordinario est signum odii ; quandoque tamen licite quis ea negabit (ad tempus), v. g. superior ad emendationem, punitionem vel exemplum, unusquisque ad exprimendum iustum dolorem si statim post offensam venia postuletur ;

c) ad resistendum odio ad quod te propensum sentis ;

d) ad vitandum scandalum, quod tamen generari aliter vitari potest v. g. declaratione aut monitione videntium ;

e) si adsit fundata spes quod inimicus tunc grave odium deponat, a qua tamen obligatione grave incommodum excusat (cfr. infra, p. 3, q. 3, a. 2).

897. Denegare inimico signa charitatis debita est peccatum mortale ex genere suo. — Est mortale quia est contra charitatem⁴ ; quod fit 1) ex intentione interna, quando procedit ex odio vel appetitu vindictae mortaliter male, 2) propter significationem externam, quando ab inimico consideratur ut gravis offensa, vel quando causat grave scandalum, vel quando ab aliis haberetur ut signum gravis odii aut appetitus vindictae mortaliter mali. Ad hoc ultimum diiudicandum, attendendum est ad causam ob quam signa omittuntur, v. g. si fiat ob gravem rixam praecedentem facilius habebitur ut signum gravis odii quam si fiat ob nugas. Hinc videtur nimis generale, quod aliqui sine restrictione dicunt, religiosum qui confratrem post decem dies non vult alloqui, non esse absolvendum : non enim semper ut signum gravis odii habetur.

Est mortale ex genere suo ; ergo admittit levitatem materiae : sic si persona multo maior inferiorem non resalutet, v. g. nobilis rusticum, pater filium, non videtur mortale ; et ceterorquin in nostris regionibus omissio salutationis vel resalutationis una vel altera vice saepius est peccatum veniale : per se enim opponitur soli affabilitati, nec per se apud nos est signum aut effectus gravis odii, vel causa gravis scandali.

898. Tenemur inimico interius remittere offensam (Mt. VI, 15 ; XVIII, 35), non tamen cum ipso redintegrare pristinam amicitiam specialem, si haec fuerit libere assumpta. Nec tenemur per se, etiamsi veniam petat, remittere restitutionem pro damno causato, vel satisfactionem pro iniuria illata (nemo enim tenetur per se remittere bonum sibi debitum), imo nec eas acceptare si offerat ; sed possumus eas actione iuridica quaerere, dummodo non intendamus principaliter malum inimici, sed bonum quod talis actio procurat, scil. inimici emendationem, vel cohibitionem, quietem aliorum, vel conservationem iustitiae.

In praxi tamen : 1) Generatim debemus acceptare sufficientem satisfactionem sponte oblatam, nec eam possumus iuridice prosequi, praesertim si agitur de quaerenda poena gravi contra inimicum sine commodo pro nobis, vel de ur-genda satisfactione maiori illa quam praestare possit. Ratio est quia in talibus quaerendis difficultur animus vindictae abest : difficile enim est ut quis publicam vindictam ex puro amore iustitiae a iudice quaerat, sine inordinato amore privatae vindictae quae illicita est, et ad quam homo valde est propensus ; unde et communis aestimatio id habet ut signum vindictae.

2) Aliquando debemus remittere reparationem pro iniuria mere personali, quando gravamen quod inimicus reparando subiret, esset nimis magnum respectu boni quod nobis inde proveniret.

3) Nunquam licet remittere, si superior fama sua, non pro se tantum, sed magis pro aliorum bono et salute indigeret, vel si sit iniuria quae toti familiae aut communitati infamiam crearet, nisi satisfactione iuridica reparetur.

899. De ordine et modo reconciliationis. — Offensor reconciliationem incipere debet (Mt. V, 23-24) quamprimum moraliter potest : ex charitate enim tenetur, sicut non ponere, ita et auferre offensam ; si vero mutua est offensio, ille qui gravius offendit ; si fere aequalis est, qui prior offendit. Excipitur, si certo praevideatur venia ab altero deneganda, vel si offensor valde superet dignitate aut statu, nisi forsain iniuria sit enormis.

Reconciliatio generatim quaeritur sufficienter modo indirecto per signa specialis dilectionis : mittendo donum, praestando obsequium, officio vel beneficium, praeveniendo in honore, amicabili colloquio, etc. aut intercessione aliorum. Attamen quando offensa fuit gravis, et non aliud adest reconciliationis medium (vel si superior aut iudex illud imponit), etiam debet offensor directe petere veniam, quia sicut ex charitate tenebatur non ponere offensam, ita ex charitate tenetur eam tollere. At in praxi, formalis petitio veniae multas admittit excusationes, v. g. si non sit in usu inter personas talis conditionis, si offensus exigat insuetam humiliationem, vel petitionem non curet, vel si aliter plene satisfieri poterit v. g. pecunia aut medio indirecto, per signum specialis dilectionis aut honoris, sicut supra dictum est.

900. Monitum practicum. — Cum unusquisque facile sibi persuadeat se graviorem passum esse iniuriam, confessariusque hortetur unumquemque ut reconciliationem quaerat. Non facile tamen imponat obligationem directe petendi veniam, quia haec ferre nunquam adest ; imo etiamsi certo adsit, saepe prudenter suadet ut poenitentem in bona fide relinquat, si monito non speretur profutura.