Summa Theologiae Moralis, vol. I: De Principiis

S. Th. I-II, q. 87 ; q. 72, a. 5 ; Suppl. q. 99, a. 1 ; De Malo q. 1, a. 4 et 5 ; q. 7, a. 1 et 8 ; C. Gent. III, 140-146 ; II Sent. d. 24, a. 2, ad 5.

521. Tertius effectus peccati est reatus poenae i. e. debitum poenae ob peccatum luendae, seu obligatio ad poenam subeundam. Etenim :

a) Ut lex ab hominibus servetur, debet habere vim coërcitivam per timorem poenae, a. v. requiritur ut lex proportionata poena sanciatur (n. 237). Atqui peccatum est contra legem Dei aeternam. Ergo inducit coram Deo debitum poenae ipsi proportionatae.

b) Iustitia exigit ut aequalitas ordinis laesa reparetur. Atqui peccator aequalitatem ordinis violat, dum divinae voluntati voluntatem suam praeferit eique satisfacit contra ordinem Dei. Ergo iustitia exigit ut aequalitas reparetur, et homo contra voluntatem suam aliquid pati cogatur secundum ordinationem voluntatis Dei, « ut scil. qui plus voluntati suae indulsit quam debuit, contra mandatum Dei agens, secundum ordinem divinae iustitiae aliquid contra illud quod vellet spontaneus vel invitus patiatur » (q. 87, a. 6) ; quod est poena.

c) Qui insurgit contra aliquem ordinem, reprimi debet a principe ordinis. Peccato autem homo agit non tantum contra ordinem rationis, et aliquando contra ordinem legislatoris humani, sed etiam contra ordinem Dei. Ergo triplicem poenam incurrit, unam a seipso quae est conscientiae remorsus, aliam aliquando ab homine, tertiam vero a Deo (q. 87, a. 1 ; — Exod. XVIII ; Ps. XXXI ; Mt. XII, 36 ; XXV ; Rom. II, 9).

522. Poena est malum afflictivum in vindictam peccati inflictum contra voluntatem passi, seu privatio boni delectabilis quam invita patitur voluntas contra naturalem appetitum¹ .

Alia est 1) concomitans quam ipsa culpa, tamquam causa efficiens, secum affert ab intrinseco (Sap. V, 7 ; 2-13 ; Lc. XV, 18), ut sim. privatio sanitatis, verecundiae, remorsus conscientiae, privatio gratiae ut macula ; — 2) alia est inflcta quae ab extrinseco infertur a Deo vel homine tamquam causa efficiente et cuius culpa est causa meritoria, ut sim. privatio gratiae ut physica destitutio principii supernaturalis a Deo. Haec respicit vel solum peccatum praeteritum, et tunc est a) aut poena simpliciter et stricte dicta seu mere vindicativa, si malum infligitur ex sola iustitia unice in vindictam violati ordinis, scil. in punitionem proprii peccati (Ezech. XVIII, 20) et ad restituendum ordinem iustitiae laesum, ut sim. poena vitae futurae ; aut b) satisfactoria, si malum sive a iudice sive a peccante sibi inflictum voluntarie susbinetur, pro propriis vel etiam pro alienis peccatis, ad compensandam iniuriam Deo illatam, ut sim. poenitentia sacramentalis, ieiunium, malum a Deo immissum : haec, involuntaria secundum quid, est voluntaria simpliciter, quod minuit de ratione poenae ; — vel c) respicit etiam peccatum futurum, et tunc est medicinalis, si malum infligitur vel toleratur etiam ex misericordia, in remedium salutis, ut est censura : ad emendationem scil. et medelam contra peccata futura sive eius qui punitur sive aliorum, ut sim. poena praesentis vitae a Deo inflicta.

523. Thesis I. Peccatum mortale per se inducit reatum seu debitum poenae aeternae, utpote inducens inordinationem de se irreparabilem. Est de fide.

Probatur 1) ex Scripturis : Mt. XXV, 41, 46 ; Mc. IX, 42 ; Is. LXVI, 24 ; Apoc. XIV, 11 ; XX-XXII ; II Thes. I, 9 ;

2. ex Traditione, nempe ex Symbolo athanasiano, et ex definitione Conc. Lat. IV (cap. Firmiter), ac Trid. sess. 6, can. 24 et 25 ; sess. 14, can. 5 ;

3. ratione : Peccatum mortale inducit inordinationem de se irreparabilem ; ergo ei debetur poena aeterna. Prob. : Peccatum mortale aufert principium vitae moralis a quo reparari posset, scil. ordinationem ad finem ultimum (in ordine praesenti : gratiam et charitatem) qua homo inhaeret Deo et qua potest veniam a Deo obtinere satisfaciendo. Atqui principium vitae, in casu ordinationem ad finem ultimum (seu charitatem) recuperare nemo propriis viribus potest. Ergo peccatum mortale de se est irreparabile, ita ut ex natura sua maneat in aeternum eius deordinatio. Manente autem causa, manet effectus. Ergo deordinatione peccati manente, remanet reatus poenae, et ideo peccatum mortale ex natura sua in aeternum puniri potest² (q. 87, a. 2).

Confirmatur : a) Primum principium vitae moralis est ordinatio ad ultimum finem, sicut anima est principium vitae animalis, et veritates per se evidentes prima principia sunt vitae intellectualis. Atqui aegritudo reparari potest quia manet aliquid de principio vitali, sed mors quae removet principium vitae a natura reparari non potest ; similiter error in conclusionibus reparari potest ex reductione ad principia, sed error in primis principiis est irreparabilis. Ergo similiter peccatum quod avertit ab ultimo fine seu inordinatio circa ultimum finem est irreparabilis pro homine ; quamvis possit reparari per potentiam Dei.

b) Peccator se ponit voluntarie in statu a quo, nisi divinitus adiutus, erui non potest. Unde ex hoc ipso quod vult peccare, quantum in ipso est, se ligat ut in peccato semper maneat, et consequenter implicite vult in peccato manere perpetuo. Sicut ille qui oculos sibi auferret, mereretur in aeternum carere visu, ita qui se voluntarie avertit a Deo, meretur in aeternum Deo privari.

c) Peccator finem suum ultimum et felicitatem perfectam constituit in creatura contra Deum, ac proinde vult totam vitam ad illam ordinare semperque illi adhaerere ; praefert fruitioni boni creati aeternae fruitioni ultimi finis, ac proinde multo magis voluisset in aeternum illo bono creato frui. Et ideo implicite habet voluntatem in aeternum peccandi, et in suo aeterno meretur puniri cum contra bonum aeternum peccaverit². — Totaliter enim se avertit a Deo, ultimo fine, et ipsi renuntiat. Qui autem fini renuntiat quia alii adhaeret, meretur nunquam illum obtinere, quia finis ultimus ex natura sua est perpetuus. Unde qui ei renuntiat, pro semper renuntiat.

d) Peccator contemnit vitam aeternam et reicit charitatem quae est vinculum quo societati coelesti unitur ; ergo meretur ab ista in perpetuum excludi.

Argumentum proposuimus pro ordine praesenti in quo ordinatio ad finem ultimum fit gratia et charitate ; sed valet etiam in ordine naturali, quia nulla creatura potest satisfactionem condignam offerre pro peccato, nec proinde ex se debitam ordinationem ad finem recuperare, ut solet ostendi in tr. de Verbo incarnato (n. 536).

524. Thesis II. Poena peccati mortalis est duplex : poena damni et poena sensus. — Peccatum enim constat aversione a Deo et conversione indebita ad bonum creatum. In quantum est aversio a Deo, infinito bono, iuste meretur bono infinito privari (poena damni : I Cor. VI, 9 ; Mt. XXV, 41 ; Apoc. XXI-XXII) ; in quantum est conversio indebita ad creaturam, bonum finitum, iuste meretur poenam afflictionis ex creaturis (poena sensus : Is. LXVI ; Mc. IX, 42 ; Apoc. XIV, 11 ; Mt. XXV, 41). Cum autem peccatum non sit infinitae gravitatis ex parte conversionis, non requiritur poena infinitae acerbitatis (a. 4).

525. Thesis III. Peccatum veniale de se non meretur nisi poenam temporalem. — Etenim, cum non auferat ordinem ad ultimum finem et charitatem ex qua reparari possit, de se est reparabile et ideo de se non meretur poenam aeternam, sed temporalem. Per accidens tamen, secundum S. Thomam, punitur poena aeterna, si fiat irremissibiliter quia coniungitur peccato mortali (a. 5).

526. Thesis IV. Remissa culpa, non remittitur semper omnis poena, uti probatur in tr. de Poenitentia, et constat ex definitione C. Trid. sess. 6, c. 14, can. 30 et sess. 14, can. 22 ; sed potest maner satisfactoria, quia peccator non potest converti ad Deum nisi voluntas eius accipiet ordinem divinae iustitiae, secundum quem « ille qui plus voluntati suae indulsit quam debuit, contra mandatum Dei agens, aliquid contra illud quod vellet, spontaneus vel invitus patiatur » (a.6). Unde requiritur « ut ipse sibi poenam spontaneus assumat in recompensationem culpae praeteritae, vel etiam a Deo illatam patienter sustineat » (Sap. X ; Gen. III ; II Reg. XII, 13).

Hinc, quamvis « remota macula, sanatum est vulnus peccati quantum ad voluntatem, requiritur adhuc poena 1) ad sanationem aliarum virium animae, quae per peccatum praecedens deordinatae fuerunt, ut scil. per contraria curentur. Requiruntur 2) ad restituendam aequalitatem iustitiae ; et 3) ad amovendum scandalum aliorum, ut aedificentur in poena qui sunt scandalizati culpa » (ad 3).

527. Animadversio. — Notetur poenam non respondere culpae secundum dignitatem eius in quem peccatur (quia sic cuilibet peccato deberetur poena infinita intensione), sed secundum dispositionem et inordinationem peccantis, — et quidem a) quantitas poenae seu acerbitas respondet quantitati culpae, quae non est infinita simpliciter sed vario gradu maior vel minor secundum diversam gravitatem ; b) duratio poenae respondet non quantitati sed durationi culpae, non ex parte actus qui transit sed ex parte inordinationis perpetuae (a. 4, ad 3, coll. a. 3, ad 1 ; IV Sent. d. 46, q. 1, a. 3, ad 6).

528. Differunt malum culpae et malum poenae³ :

a) culpa est prior poena, quia inducit poenam ; b) culpa est secundum voluntatem (malum operari), poena contra voluntatem (malum pati) ; c) culpa est malum in actione seu actus deficiens, poena est malum in agente secundum quod privatur perfectione permanente ; d) culpa opponitur bono honesto, poena bono delectabili. Hinc :

1. Malum culpae est maius quam malum poenae, unde nunquam licitum est committere peccatum, etiam veniale, ad avertendam quamcumque poenam, etiam inferni.

2. Idem secundum idem non potest esse simul poena et culpa, sed sub diverso respectu non repugnat. Ita privatio gratiae habitualis est simul peccatum et poena : est peccatum habituale in quantum est voluntaria privatio ordinationis ad Deum seu habitualis ab eo aversio ; est poena in quantum est privatio ornatus a Deo concessi, et quidem dupliciter : ut privatio nitoris et macula inhaerens est poena concomitans, ut physica ablatio vitae supernaturalis a Deo est poena inficta. Aliis verbis : moraliter, ut voluntaria carentia seu habitualis aversio peccatoris a Deo, quae est passive in homine, est peccatum ; active et physice, ut aversio Dei gratiam subtrahentis ab homine est poena.

3. Intelligitur cur peccatum, secundum S. Thomam (a. 2), non potest esse poena peccati per se seu ratione culpae, tum quia peccatum voluntarium est, poena contra voluntatem ; tum quia poena intenditur a iudice, Deus autem culpam nullo modo intendere potest.

Per accidens tamen et indirecte potest esse poena peccati : a) ratione antecedentis seu ex parte causae (quae est remotio prohibentis), in quantum Deus, in vindictam praecedentis peccati, subtrahit gratiam quae peccatum impediret (Rom. I ; II Thes. II) ; b) ratione concomitantis scil. ex parte substantiae actus seu elementi materialis, quatenus actus peccati affert difficultates et afflictiones, sive sit actus interior uti fit in ira, invidia, etc., sive actus exterior si homo magnos labores aut expensas sustinere et pericula subire debet ad perpetrandum peccatum ; c) ratione consequentis seu ex parte effectus, in quantum peccatum dicitur poena propter effectus consequentes, uti sunt anxietates conscientiae, infamia, paupertas, morbi, etc.

His duobus ultimis modis peccatum non solum est poena praecedentis peccati, sed etiam sui.

529. Omnis poena est propter culpam (a. 7 et 8). — Et quidem : 1° Poena stricte dicta i. e. mere vindicativa est propter culpam propriam illius qui punitur : nemo enim punitur simpliciter et proprie pro peccato alterius (Ezech. XVIII, 20). 2° Poena satisfactoria etiam potest esse pro peccato alterius, cum unus portare potest poenam alterius, quatenus unus alteri coniunctus vinculo caritatis assumit poenam peccatis aliorum debitam (Gal. VI, 2). 3° Item poena medicinalis, si sit corporalis et praesentis vitae, pro alterius peccato potest infligi illis qui sunt eius : ita filii puniuntur pro parentibus, subsidii pro dominis, cives propter civitatis vel regem (aut vice versa), quatenus sunt quaedam res eorum, quo casu poena est quantum ad eum pro quo punitur, non quoad illos qui puniuntur ; nisi tamen eius culpae (originali aut actuali) participes fuerint aut peccatum fuerint imitati, quia tunc puniuntur propter suum et propter alterius peccatum (Exod. XX, 5 ; Mt. XVIII, 32). 4° Imo omnis poenalitas est aliquo modo propter culpam saltem originalem. Poenalitas non est vera poena quia non infligitur propter peccatum, sed propter maius bonum, scil. spirituale, obtinendum (cfr. prop. 72 Baii) ; at cum poena similitudinem habet, quia est malum afflictivum temperatum appetitu naturali repugnans, v. g. miseriae B. V. aut Sanctorum (Hebr. XII, 6 ; Ps. XXXIII, 20). Poenalitas a Deo infligitur a) ob exercitium virtutis et maius meritum (Tob. XII, 13) ; b) ad avertendum a peccato (Lc. XXIII, 31) ; c) in exemplum virtutis et patientiae pro aliis (Tob. II, 12) ; d) in punitionem alterius peccati, ut si parentes puniuntur in filiis ; e) ut Deus ostendat alteram esse vitam ; f) ut gloria Dei vel gratia magis elucescat (Ioh. IX, 3).