Summa Theologiae Moralis, vol. I: De Principiis

De Efformatione legis humanae.

273. Leges humanae efformari possunt vel actu imperativo legislatoris observantiam a subditis exigentis : istae sunt ius constitutum seu legale, quod ordinario est scriptum ; vel observantia subditorum cui accedit consensus legislatoris : istae sunt ius consuetudinarium.

1. Consuetudo ex natura rei est fons legitimus iuris. Rationi scil. conforme est ut mores legem introducant : quae enim a membris societatis sponte servantur et evolutione sociali nascuntur, habenda sunt (nisi aliquid obstet) ut indoli subditorum accommodata et bono communi conformia ; unde a prudente superiore non possunt non sanci. Hinc consuetudo, quae definiri solet : « ius legale diuturnis communitatis moribus cum aliquo legislatoris consensu introductum », generatim in Iure romano admittebatur ; — at non ita in Iure civili hodierno nec ad introducendam, nec ad abrogandam, nec ad extendendam vel restringendam legem ; nisi exceptionaliter, si in lege expresse indicetur uti fit in materia contractuum et negotiationis.

2. Lex scripta variis et quibuscumque formis edi potest, decreti, epistolae, codicis seu collectionis ; etiam responsi et sententiae quamvis hae duae magis conveniant ad interpretandam legem iam latam quam ad introducendam novam. Item vario processu pro variis temporibus apud varios populos efformatur ; hodie processus receptus est sequens : proponitur a ministris status aut a membris coetus legislativi, in coetu publice discuritur et suffragio acceptatur, a suprema potestate sancitur¹.

Naturae autem legis constitutae convenit : a) ut superior legem non ferat sine consilio prudentum ; b) ut verbis claris et brevibus exprimatur in lingua societatis ad quam dirigitur ; c) ut scripto proponatur : ore quidem tradi posset, scriptione tamen melius consulitur perspicuitati et sinceritati legis. Haec omnia tamen non stricte requiruntur ut lex obliget.

274. Promulgatio variis temporibus et apud varias nationes variis modis facta est. In Iure romano, ab anno 538, imperante Iustiniano, in singulis provinciis seu civitatibus metropolitanis erat facienda.

Hodie, in regionibus excultis fieri solet actu regis, vel supremi magistratus reipublicae, quo testetur de lege condita ipsaque publici iuris fiat denuntiatione in ephemeride officiali habita ; incipit autem obligari post tempus quod fuerit statutum.

Ita in Belgio, secundum legem 28 febr. 1845, art. 2^m, confirmatam lege 18 apr. 1898 modificata 28 dec. 1909, art. 4° (conformiter ad Const. belg. art. 129), fit authentica testificatione de existentia legis a rege facta et publica insertionne ab ipso praecepta in ephemeride Status officiali : le Moniteur ; obligantque leges in toto regno, 10^a die post diem publicationis, nisi tamen aliter in lege statutum fuerit, vel nisi accidentaliter impossibile fuerit civibus illam cognoscere v. g. propter bellum, magnam immersionem, etc. aut pro subditis qui extra regnum versantur : lex enim possibilitatem eam cognoscendi aperte supponit (art. 1 leg. 2 aug. 1822). — In Gallia, ex decr. 5 nov. 1870, lex obligat uno die pleno revoluto postquam diarium officiale pervenerit ad civitatis capitale uniuscuiusque districtus. — In Italia obligat leges 15° die a die publicationis.

275. Thesis. Ad valorem seu vim obligandi legis humanae, per se acceptatio non requiritur subditorum approbativa seu acceptatio iuris, i. e. consensus in observantiam legis latae.

Probatur : 1) Apostolus, ad Rom. XIII, 2 sine restrictione dicit aut exceptione : Qui potestati resistit, Dei ordinationi resistit ; resistit autem potestati ille qui legem ab ipsa latam non acceptat.

2. Si requireretur acceptatio, id esset vel ex defectu voluntatis in legislatore, vel ex defectu potestatis. Non primum : si enim fert legem verbis praeceptivis eamque urget poenis, apertum est signum quod velit ad eam obligare ; ceteroqum bonum commune exigere potest ut resistentias frangat subditorum. Non secundum, quia potestas in exercitio ad nutum subditorum non est restricta, secus impossibile esset efficax societatis directio ; et ceteroqum tunc non esset veri nominis potestas imperandi ac praecipiendi sed mera facultas dandi et proponendi consilium, qua sufficiunter bonum commune procurari nequit.

3. Unde Alexander VII damnavit prop. (28) : « Populus non peccat etiamsi absque ulla causa non recipiat legem a principe promulgatam » (cfr. Syll. prop. 63).

Per accidens tamen acceptatio necessaria est, si legislator nolit aliter obligare, vel si illud ius in lege populo reservetur (uti in Helvetia pro quibusdam legibus est referendum ad populum) ; at tunc acceptatio non est legis iam constitutae, sed concurrit ad illam constituendam.

276. A fortiori non requiritur ad valorem legi tribuendum acceptatio executiva facti, seu ipsa observantia legis.

Potest tamen esse necessaria ad vim legis conservandam, non directe, sed indirecte. Si enim superior non valet legis impletationem obtinere a maiori vel saniori parte communitatis, potest esse conveniens ut legis observantiam non urgeat : urgendo enim posset esse subditis occasio ruinae absque fructu. Quo casu obligatio non deficit directe ex non acceptatione populi, sed indirecte ex consensu tacito vel praesumpto legislatoris qui censetur, si legem non urgeat, nolle ruinam animarum. Quandonam autem talis lex censetur revocata, nequit generaliter determinari sed arbitrio prudentum relinquitur.

Ad differentiam iuris romani, ius civile hodiernum quia omnem vim consuetudini abnegat, non admittit post promulgationem, legem suspendi recursu ad legislatorem, nec eam cessare per non receptionem vel non in usum deductionem ; unde nequit supponi consensus legislatoris.