Summa Theologiae Moralis, vol. I: De Principiis

S. Th. in IV Sent. d. 21, q. 2, a. 3 ; Quodl. VIII, q. 16, a. 13.

213. Notiones. — Conscientia etiam debet esse certa. Iamvero ratione subiecti i. e. ex parte actus, assensus seu adhaesionis ad obiectum, conscientia vel est certa si eius iudicium alicui adhaeret firmiter, vel incerta vel opinativa si adhaeret sed cum formidine oppositi. Conscientia certa itaque est illa quae formaliter in se et in omnibus principiis ex quibus formatur excludit formidinem oppositi, et ideo firmiter et absque timore errandi iudicat aliquid in particulari esse licitum vel illicitum.

Iamvero quaerimus an conscientia, ut sit regula agendi, debeat esse certa.

214. Principium. Legitima regula agendi est sola conscientia certa, qua scil. homo prudenter sibi efformat iudicium certum actionem hic et nunc ponendam licite et honeste poni ; unde talis conscientia requiritur ad licite operandum.

Probatur 1° ex Scripturis, ad Rom. XIV, 23 : Omne quod non est ex fide peccatum est ; sed qui incertus est non agit ex convictione, et ideo quod fit ex conscientia incerta non est ex fide seu persuasione ; ergo est peccatum. Quam conclusionem explicite ponit Apostolus, eam ex dicto principio inferens : Qui discernit (i. e. qui haesitat seu dubitat an cibum aliquem manducare sit licitum), si manducaverit, damnatus est, quia non ex fide. Unde Eccli. XXXVII, 20 : Ante omne opus verbum praecedat te, et ante omnem actum consilium stabile.

2° ratione : a) Qui agit cum conscientia incerta habet formidinem rationabilem et fundatam de malitia, et incertitudinem de bonitate sui actus. Qui autem est incertus de bonitate sui actus et nihilominus agit, vult illum ponere sive sit contra legem sive non sit, et sic hypothetice consentit in malum, et habet voluntarie malam, et legem Dei contemnit et male agit. Confirmatur exemplo famuli qui, dubitans an aliquid sit contra domini voluntatem, negligeret quaerere voluntatem domini si posset et nihilominus ageret : reus ab omnibus censeretur. Item qui faceret id quod suspicatur offendere amicum, censeretur eum hoc ipso offendere et eius amicitiam contemnere.

b) Qui voluntarie se exponit proximo periculo peccandi formaliter et offendendi Deum, male agit. Qui autem dicit : incertum est an id reipsa sit malum, et agit, temere operatur quia facit id quod timet Deum offendere, et ita se exponit periculo proximo peccandi formaliter et offendendi Deum. Ergo male agit. Hinc Augustinus contra Donatistas : « Accipere (Baptismum) in parte Donati,..., si incertum est esse peccatum, quis dubitet certum esse peccatum¹ ».

c) Conscientia est regula et mensura actuum nostrorum. Atqui mensura non potest esse ambigua, sed certa esse oportet. Ergo conscientia debet esse certa.

215. Applicationes. — Ex praedictis sequitur :

1. Illum qui non habet iudicium practicum certum de liceitate actionis seu conscientiam certam, non posse agere ; et si agere omnino debeat, teneri ad faciendum quod est tutius, scil. quod magis favet legi (seu obligationi) et magis removet a periculo male agendi. Hinc axioma : In dubiis practicis tutior via est eligenda.

2. Illum qui non habet iudicium directum, speculativo-practicum, certum de honestate obiectiva et materiali actionis, non ideo semper carere iudicio practico certo de honestate subiectiva et formali, sed aliquando habere conscientiam certam principio superiori certo et ex iudicio reflexo intellectus supra actum suum reflectentis et illud principium applicantis, v. g. quamvis mihi dubia sit moralitas talis actionis, certum mihi est quod debeam illam ponere si superior praecipiat, tum quia praesumptio stat pro superiore qui proinde iure suo praecipit, quod certo detinet, non est privandus ob dubium subditorum, tum quia rectus ordo boni communis vetat ne subditi obedientiam denegent nisi certo appareat superiorem abuti sua potestate ; — quamvis dubitem an tale opus sit servile, certum est quod possim illud exercere si parochus dixerit ; — quamvis in se incertum sit an sacramentum in tali materia valide et licite ministretur, certum est mihi quod a tali ministratione regulariter debeam ex reverentia erga sacramentum abstinere, in casu necessitatis eam adhibere ; — quamvis talis homo probabiliter sit reus, certum est a iudice non posse damnari nisi certo reus probetur, etc., nam multi sunt casus similes ut in specialibus tractatibus determinatur.

3. Speciatim iudicium practicum haberi certum, ma-

in IV Sent. d. 21, q. 2, a. 3 : « Qui aliquid committit vel omittit in quo dubitet esse peccatum mortale, discrimini se committit ». Item apud Scotum, q. 2, prol., et in IV Sent. d. 30, q. 1, i ; et apud S. Alphonsum Th. M., l. 1, n. 22.

nente etiam dubio speculativo, ac oriri conscientiam certam specialis obligationis, quoties adest certa et absoluta obligatio obtinendi finem determinatum qui secus fortasse non obtineretur, a.v. quoties effectus bonus (v. g. salus, sacramentum, sanitas) absolute est obtinendus, vel malus (damnum, mors, damnum) absolute est vitandus, ac dubitetur non de sola honestate sed etiam de necessitate aut efficacia medii² ad hoc requisiti ac de actus seu facti validitate. Tunc scil. intervenit lex superior certa quae dictat in dubiis de validitate actus ponendi tutius esse agendum. Ex quo iudicio reflexo obligatio obiective incerta fit subiective certa. Ratio est, quia si honestas actionis a nostra ratione et conscientia pendeat, non ita valor actionis aut aversio damni, nam dubium aut iudicium nostrum non valet mutare naturam rerum, nec proinde actum nullum reddere validum vel facere quod effectus debitus ex actione oriatur, aut impedire ne damnum ex ea sequatur ; v. g. dubium vel opinio quantumvis probabilis non potest efficere ut quod non est sacramentum sit sacramentum, vel ut sit medicina quod potius est venenum. Unde in casu lex naturalis certa prohibet se exponere periculo non obtinendi finem aut malum inferendi, adhibendo scil. medium quod forsan est inefficax vel nocivum. Cuius modi periculo se exponere, in specie, maxime est illicitum, in dubiis de necessariis necessitatis medii ad salutem aeternam : in his scil. maxime tutius et certius est agendum.

4. Illum qui est incertus, non quidem de valore actus seu necessitate medii, sed de sola eius honestate seu sola necessitate praecepti, debere, antequam agere possit, deponere dubium sive diligentius inquirendo veritatem sive consulendo doctiores, et sibi efformare conscientiam certam de honestate actionis, saltem indirecte ex iudicio reflexo quoddam generale principium certum applicante. Quod in variis casibus et dubiis quomodo fieri possit docet, omnibus spectatis circumstantiis, prudentia, et ideo in tractatu de prudentia exponetur. Si autem talia media hic et nunc desint, ab actione debet abstinere ; vel si illam suspendere omnino non possit, debet eligere quod est tutius, ut iam dictum est supra, in 1).