Summa Theologiae Moralis, vol. I: De Principiis

S. Th. I-II, q. 19.

162. Principium I. Bonitas et malitia actus interioris proprie et per se pendet a suo obiecto. Nam bonum et malum morale sunt per se et proprie differentiae actus voluntatis ut moralis, sicut veritas et falsitas differentiae sunt rationis, quia bonum per se pertinet ad voluntatem sicut verum ad rationem. Unde voluntas moraliter bona et mala differunt secundum speciem moralem. Sed actus proprie et per se speciem moralem habet ex obiecto a ratione proposito, ut probatum fuit. Ergo bonitas et malitia in actibus voluntatis proprie et per se dependent ab obiecto.

163. Principium II. Bonitas et malitia actus interioris dependent a solo obiecto.

Ita S. Thomas, quem sic fere declarat P. Lehu, Phil. Mor. et Soc. I, n. 182 : « Sensus non est circumstantias et finem omnino impertinentes esse ad moralitatem actus interiorum — quod esset omnino falsum... (nam circumstantiae intensitatis vel durationis valent ad augmentum bonitatis et malitiae, q. 20, a. 4)... Sic igitur debet intellegi...: Actus interior nonnisi ab obiecto i. e. a volito moralitatem recipit immediate, et in hoc differt actus interior tum ab actu exteriori, tum ab actu humano in sua integritate spectato, qui suam moralitatem recipiunt ab obiecto, circumstantiis et fine, tamquam a tribus fontibus disparatis independentibus ; unde dari potest actus exterior bonus ex obiecto et malus ex circumstantiis vel fine. Non vero dari potest actus interior bonus ex obiecto et malus ex circumstantiis ; « supposito quod voluntas sit boni, nulla circumstantia potest eam facere malam » (q. 19, a. 2, ad 2)... Nam, cum « dicitur quod aliquis vult aliquid bonum quando non debet vel ubi non debet, potest intelligi dupliciter. Uno modo, ita quod ista circumstantia referatur ad volitum. Et sic voluntas non est boni ; quia velle facere aliquid quando non debet fieri, non est velle bonum. Alio modo, ita quod referatur ad actum volendi ; et sic impossibile est quod aliquis vult bonum quando non debet, quia semper homo debet velle bonum ; nisi forte per accidens in quantum aliquis, volendo hoc bonum, impediret ne tunc velit aliquid bonum debitum. Et tunc non incidit malum ex eo quod aliquis vult illud bonum ; sed ex eo quod non vult aliud bonum. Et similiter dicendum est de aliis circumstantiis ».

Circumstantia igitur mala malum faciet volitum, i. e. obiectum voluntatis, et nonnisi mediante obiecto malum reddet actum interiorem, quod non contingit in actu exteriori. Ideo asserimus : moralitatem actus eliciti pendere a solo obiecto immediate.

Probatur: Principium in unoquoque genere est aliquid unum et simplex. Atqui principium bonitatis et malitiae omnium humanorum actuum est ex actu voluntatis, et iste per se bonitatem habet ex obiecto, ut dictum est n° praec. Ergo bonitas et malitia voluntatis secundum solum obiectum attenditur et non ex accidentibus circumstantiis¹.

Quia igitur finis est obiectum voluntatis, in actibus voluntatis non differt bonitas quae est ex obiecto a bonitate quae est ex fine, nisi per accidens si contingat quod finis dependeat ex fine et voluntas ex voluntate (a. 2, ad 1), v. g. si quis uno actu vult medicinam ad sanitatem et sanitatem ad bonum reipublicae, vel si duplici actu vult adulterium quia vult furtum.

164. Corollarium I. — Bonitas et malitia actus interioris, quia pendet a suo obiecto, ideo pendet etiam ab illis a quibus pendet bonitas obiecti :

1. A ratione, quia obiectum voluntati proponitur per rationem quae illud apprehendit ut bonum proportionatum voluntati, unde ratio proponens est mensura bonitatis voluntatis.

2. A lege aeterna : omnis enim effectus plus dependet a causa prima quam a causa secunda, quae non agit nisi per virtutem causae primae. Sed quod ratio humana nobis ostendat quid sit bonum et ita sit regula nostrae voluntatis, habet ex lege aeterna seu ratione divina cuius est participatio in mente creata. Ergo multo magis dependet bonitas voluntatis a lege aeterna quam a ratione humana.

Hinc duplex distinguitur regula actuum humanorum : prima, fundamentalis et extrinseca, scil. ratio divina qua Deus ab aeterno in essentia sua contemplatur ordinem a creaturis servandum, scil. relationes essentiales naturarum tum ad Deum ipsarum finem, tum ad se invicem ; — et secundaria, relativa et intrinseca, scil. ratio humana practica quotenus hunc ordinem servandum dictat. Prima regula est obiectiva et omnino remota ; altera est duplex : ratio enim spectari potest

a) obiective quatenus est communis omnibus hominibus, et est habituale lumen quod natum est dictare modo universali quinam actus in genere sint boni, quinam mali (v. g. bonum est laudare Deum, malum fornicari), et quidem natum est idem dictare in omnibus et generatim idem dictat : sic est lex vel legis cognitio ;

b) subiective spectari potest quatenus est unicuique propria, et est actus quo aliquis de particulari iudicat talem actum in individuo hic et nunc ponendum esse legi conformem vel difformem : est applicatio legis ad actus particulares, quae vocatur conscientia et saepe variat in variis hominibus.

Ratio obiective spectata, licet sit regula propinquior quam lex aeterna, est tamen magis remota relate ad conscientiam quae regula omnino proxima et immediata est.

165. Corollarium II. — Bonitas et malitia actus interioris, quia pendet a fine suo bono, ideo pendet ab omnibus a quibus pendet bonitas finis, scil. a fine ultimo et a voluntate divina.

Probatur: Quod est primum in unoquoque genere est mensura aliorum illius generis. Atqui finis ultimus voluntatis humanae quem primo intendere debet est Summum Bonum, quod primo et per se est proprium obiectum voluntatis divinae. Ergo ut voluntas humana sit recta seu mensurae conformis, debet (saltem implicite) tendere ad Summum Bonum et sic esse conformem divinae voluntati.

166. De modo quo conformari voluntas nostra debet voluntati divinae. — Voluntas nostra conformari potest divinae voluntati, tum negative non contradicendo ipsi, tum positive idem volendo ac ipsa ; porro triplex distinguitur obiectum volitum : volitum materiale seu id quod volumus v. g. vitam patris ; — volitum formale seu ratio, finis, motivum ob quod volumus, et quidem particulare seu proximum v. g. quia pater bonus, familiae necessarius ; — volitum formale seu motivum ultimum et universale i. e. gloria Dei.

Iamvero 1° tenemur in omnibus voluntati divinae conformari negative, i. e. nunquam possumus quae Deus vult improbare (aut contra murmurari), quia est dominus supremus qui omnia disponit sapienter ; — 2° tenemur ipsi conformari positive in volito formali ultimo, nam Deus omnia vult propter se et suam gloriam, ad quod voluntas humana omnes actus saltem implicite debet referre (n° 159, 2°), uti facimus quando tendimus ad bonum sub ratione boni (a. 10, ad 1) ; — 3° generatim non tenemur ipsi conformari positive in volito materiali et formali proximo : eadem enim res sub diverso respectu potest esse bona vel mala, v. g. mors latronis considerata a iudice vel ab uxore ; sed Deus considerat res sub rationibus universalibus i. e. in ordine ad bonum commune et ad suam gloriam (v. g. damnationem, mortem, morbum, famem patris), homo privatus autem non tenetur ad hoc attendere sed potest res considerare sub rationibus particularibus (i. e. in ordine ad bonum particulare) sub quibus possunt esse malae ; ergo potest velle opposita ac Deus, v. g. vitam patris morituri, sed sub diversa ratione. Et tamen non adest oppositio voluntatum, quia diversa volumusus sed non secundum eamdem rationem (ad 3) ; — 4° tenemur ipsi conformari in volito materiali, si Deus aliquando aliquid praecipiat vel prohibeat, quia tunc Deus vult nos illud velle, i. e. vult obligare ad hoc volendum.

Hinc a) non debemus positive velle virginitatem vel alia quae Deus tantum consulit, sed sufficit negative quod illa tamquam bona reputemus et non improbemus ; — b) non possumus velle quae Deus tantum permittit v. g. peccata, sed possumus velle eorum permissionem, et tenemur illam non improbare ; — c) possumus voluntatem nostram etiam in volito materiali conformari voluntati divinae quae est rectissima, dummodo id velimus propter eamdem rationem, imo optime ex meliore motivo sic agimus ; — d) Deus multa vult voluntate antecedente et conditionata vel voluntate praeceptiva (v. g. salutem damnandi, vitam patris morituri), quae tamen non vult voluntate consequenti aut efficaci, imo sic vult oppositum. Hinc aliquando tenemur velle oppositum ac illud quod Deus vult voluntate efficaci, imo tenemur ad id obtinendum conari, quia Deus vult nos illud velle et procurare ; posito tamen facto tenemur voluntati Dei non contradicere nec eam improbare.

167. Animadversio. — Duplici modo conformari possumus voluntati divinae : secundum rationem causae finalis, volendo

Summa Theologiae Moralis I — 11 sub eadem ratione boni divini, et secundum rationem causae efficientis, volendo id quod Deus vult nos velle. « Quantum ad utrumque aliquo modo voluntas humana conformatur voluntati divinae : quia secundum quod conformatur voluntati divinae in communi ratione (formaliter) voliti, conformatur ei in fine ultimo ; secundum quod non conformatur ei in volito materialiter, conformatur ei secundum rationem causae efficientis ; quia hanc propriam inclinationem... vel apprehensionem particularius huius rei habet res a Deo sicut a causa effectiva » (a. 10).

S. Th. I-II, q. 20, a. 1-4 et 6 ; q. 19, a. 8.

168. Principium I. Actus externus habere potest duplicem bonitatem et malitiam, scilicet :

1. Unam subiectivam et formalem, quam immediate habet ex fine agentis, et haec prior est in actu interno voluntatis et ex eo derivatur in actum exteriorem et tota dependet a voluntate.

2. Alteram obiectivam et materialem, quam habet immediate ex obiecto debito et debitis circumstantiis, et haec magis est a ratione quam a voluntate, cum e contra ex ipsa dependeat bonitas voluntatis secundum quod in ipsam fertur ut in obiectum ; — unde in ordinatione rationis et intentionis bonitas obiectiva prior est quam bonitas voluntatis, sed in executione operis prior est bonitas voluntatis (a. 1 et 2). Hinc quandoque actus interior et exterior sunt in eadem specie bonitatis vel malitiae ; aliquando in diversa specie, et tunc uterque, sicut ipse actus completus ex utroque compositus, duplicem speciem contrahit (a. 3), ut dictum est n° 155.

Ad hoc igitur quod actus externus sit simpliciter bonus, non sufficit formalis bonitas ex intentione finis et voluntate, sed etiam nullus potest esse defectus in actu externo ex parte obiecti et circumstantiarum : bonum enim ex integra causa, malum ex quocumque defectu (a. 2).

169. Principium II. Actus externus per se, i. e. prout est mera executio actus interni efficacis, ipsi non superaddit bonitatem vel malitiam formalem et simpliciter dictam (a. 4).

Probatur : a) Ex Scriptura, quae sinceram voluntatem pro facto reputat, Gen. XXII, 16 ; Mt. V, 28.

b) Ratione: Libertas est fundamentum moralitatis ; unde bonitas et malitia formaliter non sunt nisi ubi est libertas. Atqui solus actus interior voluntatis est de se intrinsece et formaliter liber ; actus exterior non est liber nisi a causa extrinseca et denominatione analoga¹ : non enim est voluntarius nisi voluntareitate actus interni cuius est effectus. Ergo bonitas et malitia formalis non sunt per se in actu exteriori, sed iste non est ita bonus vel malus nisi bonitate vel malitia actus interioris.

Dictum est :

1. Per se, nam per accidens seu ratione alterius addit bonitatem vel malitiam accidentalem, tum ratione actus interioris in quantum scil. actus exterior saepe est occasio cur actus interior multiplicetur, intensius exerceatur, diutius continuetur ; — tum ratione effectuum, in quantum illi connectitur specialis gratia, valor, privilegium, uti gratia data sacramento, aureola martyrio, indulgentia operi pio, aut ex ipso sequantur mala et incommoda, v. g. onus restituendi, censura, irregularitas. Hinc :

a) Dum voluntaryas sit parata ad operandum si posset, et non operetur unice quia non potest vel quia non habet operandi occasionem, tam bona vel mala est voluntas sine actu externo ac cum illo, quia absentia actus externi est simpliciter involuntaria ; unde simpliciter et essentialiter meretur eamdem laudem vel poenam.

b) Qui dat eleemosynam, ieiunat, corpus affligit, non plus meretur ac ille qui habet efficacem voluntatem hoc faciendi ; plus tamen satisfacit, quia valor satisfactorius pendet etiam ab opere exteriori in quantum est poenale, i. e. a poena prout reapse infligitur.

2. *Prout est executio actus interioris, et non prout est eius obiectum : sic enim suam bonitatem obiectivam (si habet) communicat voluntati quae eam intendit, et ita iam habetur bonitas formalis. Sed supposito quod sit obiectum voluntatis, ipsa executio externa non addit.

3. Bonitatem vel malitiam formalem ; nam actus exterior quatenus perficit et consummat bonitatem vel malitiam voluntatis addit bonitatem vel malitiam materialem et secundum quid : licet enim bonitatem vel malitiam formalem non augeat, illam eamdem tamen extendit ad actum exteriorem et sic perficit ; unde meretur praemium vel poenam accidentalem.

4. Efficacis, i. e. qui de se sufficiat ad ponendum actum externum et illum operaretur, si posset. Si enim ad hoc esset inefficax, non esset proportionatum medium ad actum externum et huius effectum obtinendum : ita voluntas convertendi totum mundum, alendi omnes pauperes, liberandi omnes animas purgatorii, quamvis sit optima quia aliquid participat de bonitate actus externi qui est ipsius obiectum, non tamen eamdem bonitatem ac ipsum opus habet, quia unicus actus voluntatis non valet illud efficere (q. 19, a. 8).

170. Obiicitur : Actus interior et exterior sunt duo actus morales ; ergo plus moralitatis. — Resp. S. Thomas, de Malo q. 2, a. 2, ad 8 : « Quantum additur quanto dicit maius, ubi utrumque dicitur quantum secundum eamdem rationem. Sed ubi unum est ratio alterius quod sit quantum, hoc non oportet. Sicut si lignum est longum erit linea longa, nec oportet quod lignum cum linea sit longius quam linea, quia linea est ratio longitudinis in ligno : similiter etiam dictum est quod actus externus habet rationem culpae ab actu voluntatis ».

171. Animadversio. — Actus externus recte dicitur et vere est bonus et malus, quia est conformis vel difformis rationi, simul et voluntarius ; habet etiam formalem bonitatem vel malitiam, non quidem propriam sed derivatam ab actu interiore. Cum isto enim constituit unum actum moralem ad quem concurrit ut elementum materiale (n° 155) ; unde etiam in confessione non tantum declarandae sunt malae voluntates seu intentiones, sed etiam actus externi : confitenda enim sunt peccata non tantum secundum speciem distincta, sed integra qualia de facto patrata fuerunt, scil. perfecta et consummata. Aliis verbis totum malum est dicendum (quod est vere malum), etiamsi participative et analogice tantum sit malum (cfr. tr. de Peccatis).

S. Th. I-II, q. 20, a. 5 ; q. 73, a. 8 ; q. 77, a. 7 ; II-II, q. 64, a. 7 et 8 ; q. 79, a. 3, ad 3 ; q. 150, a. 4 ; Quodl. IX, 15.

In actibus humanis specialem omnino considerationem meretur effectus externus a quo, prout iste bonus fuerit vel malus, moralitas dependere potest, praesertim in actu exteriore. Doctrina enim de moralitate effectus maximi est momenti in praxi et quasi clavis qua plures iique difficiles casus solvi debent, — uti de cooperatione, de scandalo, de damnificatione, etc. Iamvero de ista re valent sequentia.

172. Principia de moralitate effectus externi.

I. Effectus bonus vel malus directe et in se voluntarius agenti imputatur sive ad bonitatem sive ad malitiam, unde auget bonitatem actus aliunde boni, et malitiam actus aliunde mali ; quodsi actui malo effectus bonus adiungatur, iste non aufert malitiam actus quamvis minuere possit.

II. Effectus bonus solum in causa aut indirecte volitus non imputatur ad bonitatem, quia bonum non recte fit, sicut recta ratio dictat et fieri meretur, nisi sit volitum propter se, unde bonitas non contrahitur nisi in se intendatur (n. 146).

III. Effectus malus in causa aut indirecte volitus agenti imputatur ad malitiam, si tres verificentur conditiones :

1. si praevisis fuerit aliquo modo, saltem in confuso : nihil volitum nisi praecognitum ;

2. si impediri potuerit, quatenus causa potuerit non poni, aut posita removeri — effectus enim non est magis voluntarius quam causa ;

3. si impediri etiam debuerit, i.e adfuerit obligatio vitandi effectum, seu non ponendi causam aut causam removendi ne sequeretur effectus (n. 60 et 63).

Ad affectum malum impedendum teneri quis potest vel ex officio, v. g. parentes aut magister ad arcendos a sibi commissis pueris pravos socios, ne depraventur ; vel ex iustitia, uti tutor aut administrator circa res vel negotia sibi concredita ; vel ex religione ut consultor honori divino ; vel ex omni virtute, ne producatur effectus ipsi directe contrarius ; vel ex charitate quae v. g. postulat ut clames ne alius in vitae discrimen inscius incidat. — E contra si necessarium valetudinis curam non habeas, non idcirco tibi imputabitur quod aliquo die ieiunare non possis, sicut nec quod pollutionem sis expertus eo quod manducaveris carnes die vetito : ista enim non sunt vitanda praecise ne sequatur talis effectus.

173. Principium de modo licito causandi effectum malum. — Unaquaeque virtus generatim obligat ad vitandam causam quae producit effectum malum ipsi oppositum, v. g. damnum tertii, scandalum, motus inhonestos ; non tamen semper. Licitum est ponere causam quae producit simul effectum bonum et malum, si effectus bonus saltem aeque immediate ex causa sequatur ac malus seu non mediante malo, et adsit ratio proportionatis gravis, suppositis duobus aliis semper necessariis, scil. actione in se licita, et recta agentis intentione.

Quatuor ergo requiruntur : a) Duo ex parte effectus, ut effectus malus non imputetur ; scilicet :

1. Quod effectus bonus saltem aeque immediate ex causa sequatur ac malus, seu non mediante effectu malo ; secus enim hic esset medium ad obtinendum bonum effectum, cum tamen non sint facienda mala ut eveniant bona (n. 156, 5°) : hinc illicitum est mentiri ad hominem salvandum, procurare abortum ad vitandam infamiam aut foetum occidere ad salvandam vitam matris, furari pecuniam ad dandam eleemosynam, etc.

2. Quod adsit ratio ponendi causam, et quidem proportionate gravis, i.e. quod bonum procuratum superet vel adaequet malum : ratio enim dictat unum bonum non esse procurandum actu ex quo maius sequatur malum ; — e contra si bonum compensat malum, iam nulla apparet ratio cur malum vitari debeat : sic non licitum est occidere invasorem ad conservanda bona minoris pretii, licitum est ad vitam conservandam. Hinc quo maior sit malitia effectus, eo maior debet esse ratio excusans ; atque semper requiritur ut effectus bonus apte obtineri aliter nequeat : secus enim iam non adesset ratio adducendi effectum malum.

b) Ut non solum effectus malus non imputetur, sed etiam licite causetur, seu ut actio ipsa honesta sit, insuper exiguntur alia duo ex parte actionis :

3. Quod actio in se (i. e. seclusis circumstantiis) non sit mala, sed honesta vel saltem indifferens : causa enim in se mala per se culpam includit.

4. Quod finis agentis sit honestus, et ideo quod non intendatur effectus malus sed solus bonus, secus enim malus esset in se voluntarius vel saltem volitus ; unde requiritur etiam ut non adsit periculum proximum malo consentiendi vel illud approbandi¹.

Hoc tamen principium non semper ab omnibus recte exponitur.

a) Aliqui asserunt non requiri ut effectus bonus sit immediatus, sed sufficere quod non proveniat mediante malo, etiam si sit remotior. At videtur esse quaestio de modo loquendi : tunc enim possibilitas obtinendi effectum bonum iam immediate resultat ex actione et id iam est quidam effectus bonus.

b) Alii principium intellegunt de sola causa per se quoad effectum bonum et de causa per accidens quoad effectum malum, ita ut effectus bonus per se et quasi necessario sequi debeat ex actione, et effectus malus solum per accidens. Sed, quamvis in hoc casu facilius possit esse ratio ponendi actionem, seu adesse compensatio effectus mali per bonum, non tamen probatur id esse conditio sine qua non, ita ut secus ab actione esset abstinendum. Nam non videtur impossibile dari causam ex qua simul per se sequerentur duplex effectus : unus bonus, alter malus (puta sanitas, et ebrietas aut abortus) ; quam tamen licitum foret adhibere si necesse esset ad obtinendum effectum bonum, dummodo iste compenset malum. Imo si effectus malus ex causa sequeretur per se, bonus mere per accidens, cur non possemus ordinare illam causam per accidens ad obtinendum effectum bonum, si ita certo produceretur et vere praeponderet malo ? Tali itaque restrictione videndum principio indebite limitatur.

c) Alii denique nimis materialiter applicant principium, et existimare videntur quod effectus bonus in se spectatus debeat semper esse aequalis effectui malo. At sufficit quod bonitas effectus, simul cum utilitate quam procurat agenti aut aliis, ac incommodo et damno (quae causa non posita orirentur) vitatis compenset maium, i.e. non semper effectus malum sed saltem influxus actionis in hunc effectum : effectus enim malus compensandus est ab agente quia huius actio influit in illum, unde compensanda est pro quanto influit actio. Hinc eo gravior requiritur ratio ponendi causam :

1° quo effectus sit gravior seu peior, tum in se, tum respectu damni aliorum, praesertim societatis ; v. g. maior requiritur causa ad occidendum invasorem quam ad leviter vulnerandum, maior ad producendum effectum nocivum societati quam individuo ;

2° quo malus effectus magis active et necessario ex actione procedat, propinquius cum ea cohaereat, et probabilius ex ea sequatur ; v. g. maior requiritur ratio in eo qui prope, minor in eo qui remote ad alterius peccatum (e. c. confectionem libri pravi aut ebrietatem) concurrit, maior ad legendum librum pravum quam librum levioris indolis ex quo remotius oriuntur motus concupiscentiae, maior ad ponendam causam per se quam causam per accidens ; item valde urgens causa requiritur ut ancilla valeat servitutem exercere in domo ubi a filio ad peccandum saepe allicitur, multo minus motivum sufficit si extraneus aliquando in domum veniens sollicitet ;

3° quo minus sit iuris agenti ad ponendam causam et certius sit, ipso non agente, effectum non productum iri ; a. v. quo maior sit obligatio ex officio impediendi malum ; v. g. maior requiritur ratio ad locandum aedificium haereticis si nullum aliud invenire queant quam si facile conducere valeant, maior ratio ut bibliopola librum pravum vendere possit si nullus alius daturus reperitur, quam si alius ad sit venditurus.

Quae omnia simul sunt consideranda ut prudenter aestimetur an bonum compenset malum.

174. Quanta sit imputabilitas effectus mali. — Ad determinandam gravitatem culpae qua incurritur ab illo qui ponit causam effectus mali, valet axioma : Effectus in causa voluntarius non est magis culpabilis quam sit ipsa causa. Quod intellegendum non est de causa in se et independenter ab effectu spectata : fieri enim potest ut actio in se bona, indifferens, leviter mala, gravem malitiam contrahat ex effectu, v. g. si projiciatur lapidis vel leve mendacium sint causa homicidii ; vice versa ut actio in se graviter mala levem malitiam ratione effectus habeat, v. g. ebrietas quae producit levem iram, homicidium inferens aliud parvum damnum. Sed intellegendum est de causa spectata ut causa i. e. prout in effectum influit ; unde considerandae sunt natura et gravitas, tum influxus seu causalitatis, tum ipsius effectus. Hinc

1. causa quae per se, proxime et graviter influit in effectum malum, praeter malitiam propriam quam forsan ex se habet, acquirit insuper malitiam gravem vel levem effectus ; unde causa per se, graviter mala, quae proxime influit in effectum leviter malum habet malitiam levem superadditam ; e contra causa per se, leviter mala, quae proxime influit in effectum graviter malum, inde habet malitiam gravem ;

2. causa quae per se sed leviter et remote, aut nonnisi per accidens influit in effectum etiam gravem, ratione influxus non contrahit nisi malitiam levem, v. g. si ex immoderato cibi vel ex ebrietate vel ex delectatione morosa non protracta sequatur pollutio. Parvus influxus scil. in rem gravem ex se non est aliquid notabile. Habet tamen talis causa gravem malitiam ratione effectus, si iste stricte prohibeatur ita ut omnia sint vitanda quae ad eum etiam leviter concurrunt (uti fit in re iustitiae, ne damnum grave proximo inferatur), aut si ratione officii vel status adsit specialis obligatio effectum vitandi². Ita ebrietas influxus in pollutionem est leviter, in homicidium est graviter culpabilis.

175. Quandone contrahatur moralitas effectus ? — Tota bonitas vel malitia effectus contrahitur inchoative interius et quoad affectum, quando voluntarie ponitur causa, etiamsi per accidens effectus non sequatur : tunc enim intenditur effectus saltem in confuso ; consummative exterius et quoad effectum, quando effectus revera contingit, nisi hoc momento voluntas praeterita, quantum possibile sit, fuerit retractata : tunc enim effectus erit tantum materialiter bonus vel malus.

176. Animadversio ad intellegentiam doctrinae S. Thomae. — In q. 20, a. 5 breviter et pluribus aliis suppositis principiis generalibus, S. Thomas docet plura circa moralitatem effectus, quae ex dictis possunt intellegi :

A. In ordine executionis, eventus sequens volitus, sive sequatur sive non sequatur, non addit bonitatem vel malitiam formalem actioni externae, sicut « non facit actum malum qui erat bonus nec bonum qui erat malus ; puta si aliquis det eleemosynam pauperi, qua ille abutitur ad peccatum, nihil deperit ei qui eleemosynam fecit ; et similiter, si aliquis patitur ferat iniuriam sibi factam, non propter hoc excusatur ille qui fecit ».

Moralitas enim pendet a voluntario. Quod effectus intentus sequatur vel per accidens impediatur est involuntarium. Ergo non mutat moralitatem actus.

B. In ordine intentionis de eventu docet tria :

1. Eventus sequens praecogitatus, i. e. distincte praevisus et aliquo modo volitus³ (eo diverso modo qui esse debet ad contrahendandam bonitatem et malitiam), auget bonitatem vel malitiam formalem actus exterioris.

2. Eventus sequens non praecogitatus, i.e. non distincte praevisus, si per se ut in pluribus sequatur ex tali actione, addit directe ad bonitatem vel malitiam actus, qui melior est ex suo genere ex quo nata sunt plura bona sequi, et peior ex quo nata sunt plura mala sequi. In hac doctrina tamen supponitur principium generale : ut bonitas illa de facto contrahatur debet intendi ; ut malitia contrahatur, debet aliquo modo saltem in confuso praevideri, quod tamen facile accidit si actio de se nata sit effectum malum producere.

3. Eventus sequens non praecogitatus, si per accidens ut in paucioribus sequatur, directe non addit ad bonitatem vel malitiam, v. g. abusus eleemosynae a paupere.

Intelligenda sunt illa, suppositо quod ex eodem actu non sequatur aeque immediate duplex effectus : malus et bonus sed maior et compensans. Tunc enim applicanda sunt dicta n° 173.

177. Corollarium. — Ex dictis intellegitur, quare et quanto illicitum sit voluntarie se exponere periculo mali agendi seu peccandi : hoc enim non est sufficienter vitare effectum malum vel et ponere effectus mali causam. Periculum autem illud potest esse e causa interna (ut est imaginatio prava aut passio) vel externa (occasio scil., qualis est res alliciens ad malum) ; — absolutum i. e. pro omnibus communiter, vel relativum ad talem determinatam personam ; — proximum seu grave quod in pluribus vel saepius frequenter connectitur cum peccato, vel remotum seu leve quod raro connectitur. Iamvero :

1. Illicitum est sine iusta et proportionata ratione se exponere proximo aut gravi periculo male agendi. Qui enim sine ratione sufficiente vult rem, eo ipso imputabiliter vult omne quod cum illa probabiliter connectitur, ideoque qui periculum male agendi incurrere intendit, eo ipso vult malum probabiliter cum ea connexum. Et qui tenetur omnino vitare peccatum, tenetur etiam medium vitare quod probabiliter ad illud ducit. Unde qui non vitat tale periculum, cum possit, convincitur non vitare sufficienter sed amare illud malum, cuius periculum amat (Eccli. III, 27).

Hinc periculum proximum grave malum committendi tenetur unusquisque vitare sub gravi ; periculum proximum leve malum committendi, sub levi.

2. Licitum est ex iusta ratione proportionate gravi, scil. effectus boni compensantis, se exponere periculo etiam gravi et proximo male agendi. Ratio est quia ille qui ex iusta ratione se exponit periculo, non amat malum, sed causam bonam ob quam ita agit, nec proprie se exponit periculo sed potius periculum invitus subit. Intellige cum hac restrictione : dummodo adsit spes fundata periculum superandi et aptae ad hoc adhibeantur cautelae quibus periculum fiat remotum ; certum enim peccatum absolute est vitandum.

3. Periculo levi et remoto (alicuius momenti), etiam grave malum committendi, sine ratione se exponere est illicitum sed leviter ; at licitum est ex quacumque causa rationabili etiam levi : aliqua enim inordinatio contra rationem in eo habetur quod quis, absque causa, ponat actionem inutilem, quacum insuper coniunctum est periculum mali.

S. Th. I-II, q. 24 ; Q. 26 de Verit., a. 6 et 7.

178. Principium I. Ad moralitatem actuum humanorum etiam conferre possunt passiones¹ , et quidem non solum ad interioris sed etiam ad exterioris actus moralitatem.

Passiones enim spectari possunt dupliciter :

1° quoad esse naturae seu physicum, quatenus sunt nobis communes cum brutis, et sic sunt physice bonae, cum sint a Deo inditae ;

2° quoad esse morale, quatenus sunt homini propriae, et sic

a) non sunt per se malae, nec bonae, sed indifferentes : motus enim appetitus sensitivi per se non sunt a ratione, nec proinde humani ;

b) si considerentur prout subsunt imperio rationis et voluntatis, sic sunt bonae vel malae, in quantum sunt voluntariae, sive directe quatenus a voluntate imperantur, sive indirecte quatenus ab ipsa non prohibentur.

Probatur : 1) « Propinquior enim est appetitus sensitivus ipsi rationi ac voluntati, quam membra exteriora ». Atqui actus membrorum exteriorum sunt boni vel mali moraliter secundum quod sunt voluntarii. Ergo multo magis ipsae passiones, secundum quod sunt voluntariae, sunt bonae vel malae moraliter (a. 1).

2. Ex Scripturis, (quae a) commendat quasdam passiones (Ps. IV, 5 ; II Cor. VII, 9 ; Rom. XII, 15) ; b) asserunt ipsas in Christo inveniri quamvis ligatas ratione (Mc. XXVI, 38 ; Mc. III, 5 ; XIV, 33 ; Lc. XIX, 41 ; Ioh. XI, 33) ; c) et homines propter ipsas laudant vel propter earum absentiam reprehendunt (Exod. XXXII, 19 ; Num. XXV, 11 ; I Reg. II-III).

Unde regi a passionibus non est malum quia ipsae ex se malae sunt, sed quia intervertitur ordo secundum quem pars superior debet regere inferiorem ; bonum autem est eas regere dummodo id sit conformiter ad ordinem rationis (a. 2).

179. Corollarium. — Itaque passiones si considerentur quoad esse naturae non sunt moraliter bonae vel malae secundum speciem, sed indifferentes ; sed si considerentur ut regulatae a ratione possunt esse, sicut actus exteriores, secundum speciem bonae vel malae, prout proprium obiectum earum erit conveniens rationi vel non conveniens : sic v. g. verecundia seu timor turpium est bona, et invidia seu tristitia de bono alterius est mala (a. 4).

180. Principium II. Passiones voluntariae augent bonitatem vel malitiam actus. — Probatur : Tanto perfectius est bonum rationis seu morale quanto ad plura quae homini conveniunt derivatur ; unde etiam ad perfectionem moralem pertinet quod actus exteriores ratione dirigantur. Atqui appetitus sensitivus potest obedire rationi. Ergo ad perfectionem moralem pertinet quod passiones sint regulatae per rationem. Sicut igitur melius est quod homo velit bonum et faciat exteriori actu, ita melius est quod ad bonum moveatur, et secundum voluntatem et secundum appetitum sensitivum, ad prompte operando (a. 3).

Quod tamen intellegendum est de passionibus volitis, quae a voluntate eliguntur et imperantur (modo respective diverso quo fieri debet pro bono et malo ; cfr. n. 146). Passio enim quae hominem ad bonum sensibile movet, si antecedit voluntatem, minuit libertatem ac consequenter bonitatem et malitiam ; — si consequitur per redundantiam, non est causa sed merus effectus voluntatis : non causa scil. sed « signum intensioris voluntatis (seu maioris voluntarii), et sic indicat bonitatem moralem maiorem » aut malitiam ; — si consequitur per electionem, addit ad bonitatem vel malitiam (ad 1).

De circumstantia principaliore propter quid sufficienter dictum est ubi de fine ; item de circumstantia quid ubi de bonitate et malitia effectus ; insuper quae notavimus de passionibus, iam spectata circumstantiarum quomodo (quoad partem eius). Restat ergo dicendum de reliquis non expositis, et quidem in ordine ad actum interiorem simul et exteriorem, quia hunc omnes, illum plures modificare possunt.

181. Circumstantia quis non denotat ipsam personam operantis secundum se (sic enim pertinet ad substantiam actus humani), sed eius condicionem seu qualitatem accidentalem, ratione cuius in morali aestimatione actus vel omniso plus vel minus valet moraliter, v. g. quod agens sit religiosus, sacerdos vel laicus, coniugatus vel liber, superior vel subditus, dives vel pauper, puer vel senex, etc.

Saepe officium vel speciale obligationem (iustitiae, pietatis, fidelitatis) indicat et tunc actui bono vel malo novam bonitatis vel malitiae speciem affert, uti, si voto ligatus servat castitatem aut coniugatus fornicatur ; secus solum est aggravans : sic ceteris paribus supposita eadem deliberatione vel negligentia, melius agit aut gravius peccat religiosus quam saecularis, doctus quam indoctu, quia perfectius operatur aut peccatum magis illum decet.

182. Circumstantia circa quid non significat ipsum obiectum seu materiam (id enim ad substantiam actus pertinet), sed accidens illi coniunctum v. g. quantitatem vel qualitatem, uti quod res sit sacra vel profana, patris vel extranei, multum aut parum, gravis vel levis, etc.

Saepe qualitas mutat speciem, scil. si distinguam bonitatem vel malitiam affert, uti eleemosyna data ecclesiae pauperi, aut furtum rei sacrae, laus aut percussio patris vel clerici. Ita in actibus circa alterum, in materia castitatis ratione complicis, in materia religionis erga res sacras. Quandoque scil. qualitas ex parte agentis speciem mutat, id etiam facit eadem qualitas ex parte obiecti seu materiae ; unde intellegitur quod duplex est malitia in adulterio aut sacrilegio carnali si utraque persona est coniugata vel sacra, quia duplex circumstantia speciem mutat. Quandoque qualitas tantum aggravat, uti diligere inimicum aut benefacere pupillis et viduis, laedere plane innocentem.

Quantitas autem materiae solum aggravat, v. g. ducentos francos loco centum dare aut furari, multis horis orare aut laborare die dominica.

183. Circumstantia quibus auxiliis indicat accidentalia instrumenta seu media (etiam socios) quibus utimur ad agendum, v. g. adhibere opem sancti vel daemonis, pecunia furto ablata se inebriari, re sacra uti ad fornicationem, occidere armis prohibitis, gladio aut veneno.

Speciem mutat si media specialem moralitatem important, uti usus magorum ad seducendam puellam, rituum sacrorum ad alterum decipiendum (Gen. XXXIV, 15) ; confessiones ad sollicitandum ; secus aggravat, ut si sacerdotem inducas ad mentiendum, aut eligas ad occidentum arma ad cruciandum exquisita, vel si unguento pretioso ungantur pedes Domini (Luc. VII, 46 ; Mt. XXVI, 7 ; Mc. XIV, 3 ; Ioh. XII, 3).

184. Circumstantia quomodo significat modum accidentalem quo fit actus internus vel externus, v. g. cum voluntario perfecto deliberato vel imperfecte, directo vel indirecto ; intense aut remisse ; ex malitia, passione aut ignorantia ; ex contemptu, levitate, vi, dolo ; caute aut imprudenter ; bona vel mala fide, etc.

Aliquando mutat speciem : sic violentia facit de simplici furto rapinam, de fornicatione stuprum ; item modi contra naturam in luxuria. Ordinario aggravat, v. g. perfecta scientia vel voluntate in bono firmata aut malo agere, membratim occidere, — vel minuit, v. g. ex metu gravi, vehementi tentatione, subita passione agere. Ita intense aut remisse non mutat speciem sed auget vel minuit.

185. Circumstantia ubi non denotat nudum locum (nam omnis actus alicubi fieri debet), sed qualitatem loci accidentalem conferentem actui aliquid bonitatis aut malitiae, uti quod locus sit sacer, respectu orationis et cultus, aut furti, fornicationis, homicidii, etc. ; vel publicus, in scandalo aut bono exemplo (II Reg. XVI, 21).

Saepius mutat speciem in actibus externis addendo moralitatem specialem religionis vel charitatis ; etiam dat primum speciem moralitatis si opus est se indifferens et praescribitur vel prohibetur ratione loci, uti se detegere aut mercaturam in ecclesia exercere. Rarius aggravat, scil. in actibus internis qui non ita directe cum loco habent relationem, v. g. meditatio in ecclesia peracta, in turpi cogitatione ibi complacentia.

186. Circumstantia quando denotat conditionem accidentalem temporis, ut quantitatem seu durationem si actus diu vel parum duret (v. g. amor aut odium aut desiderium), vel qualitatem si actus fiat die festivo, tempore sacro, tempore difficiliore.

Quantitas temporis est circumstantia aggravans vel minuens ; qualitas autem per se et seclusa directa intentione honorandi vel inhonorandi non multum facit ad augendam moralitatem, nisi actus de se bonus aut malus fuerit specialiter praeceptus vel prohibitus ratione temporis sacri (missa, ientaculum), aut per illum divino cultui specialis reverentia irrogetur vel irreverentia, aut scandalum adsit, v. g. si quis die parasceves exhiberet ludos publicos vel statim post communionem ad concubinam vaderet aut se inebriaret.

Differt tempus a loco : hic propter stabilitatem est capax consecrationis et sanctitatis permanentis ; tempus continuo transiens solum per accidens, ratione mysterii vel actionis quae tunc recolitur vel fit, dicitur sacrum ; unde per se non mutat speciem.

Si actus de se nec bonus nec malus tempore sacro praescribitur vel prohibetur, circumstantia temporis transit in rationem obiecti, et dat primam moralitatem, v. g. laborare die sacro vel a labore abstinere.

187. Casus. — Ut melius intellegatur concursus circumstantiarum in uno actu, sequentem notamus casum, in theologia classicum : « Ioannes custos ecclesiae, ciborium aureum consecratum, continens hostias ad communionem paschalem necessarias, adiivitis sociis et intentione Sacramenti profanandi, ipsa feria 5ª in Coena Dñi, in ecclesia violentus et manibus parochi surripit. Quot et quae in hoc casu circumstantiae interveniunt ? »

R. Omnes ; nimirum 1) circumstantia quis : custos ecclesiae ; 2) circa quid, ratione quantitatis : ciborium aureum ; ratione qualitatis : ciborium consecratum ; 3) quid, ratione effectus : privatio communionum paschalium ; 4) ubi : in ecclesia ; 5) quibus auxiliis : adiivitis sociis ; 6) cur : ex intentione Sacramenti profanandi ; 7) quomodo : violenter ; 8) quando : ipsa feria 5ª in Coena Domini.