Summa Theologiae Moralis, vol. I: De Principiis

556. Obiectum tractatus. — Theologia moralis considerat actus humanos quibus homo movetur ad Deum finem ultimum supernaturalem : est enim scientia de actibus humanis in ordine ad Deum finem supernaturalem ex principiis revelatis. Hinc agit de ipso fine nostro ultimo et de actibus humanis quibus ad finem seu beatitudinem pervenimus, et de omnibus quae ad illos pertinent. Iamvero actus egent regulis (principio exemplari) quibus conformari debent, scilicet tum regula proxima seu conscientia, tum remota seu legibus ; quibus si non conformantur, sunt mali et vocantur peccata. Sed actus etiam habent principia (efficientia) ex quibus producuntur : extrinsecum est Deus per gratiam ; intrinsecum sunt potentiae et habitus. Unde post tractatus de fine, de actibus humanis in se, de conscientia, de legibus, de peccatis, — suppositia doctrina de gratia ex theologia dogmatica et doctrina de potentiis animae ex psychologia, — recte venit consideratio de habitibus, praesertim de bonis, quorum praecipui sunt virtutes.

557. Divisio tractatus. — Sicut in actu humano distingui potest esse physicum, esse morale, esse supernaturale, ita et in habitu. Unde tractatus dividitur in tres partes, et unaquaeque in quatuor quaestiones.

1°a Pars est de habitibus secundum esse physicum et psychologicum, seu de habitibus in genere, i. e. de eorum 1. essentia, 2. subiecto, 3. causa, 4. distinctione ;

2°a est de habitibus secundum esse morale seu virtutibus acquisitis, i. e. de earum 1. essentia, 2. subiecto, 3. distinctione in intellectuales, morales, cardinales, 4. proprietatibus : medio, connexione, aequalitate, duratione ; 3°a est de habitibus secundum esse supernaturale et de virtutibus infusis, i. e. de eorum 1. existentia et essentia, 2. distinctione in virtutes theologicas, morales, dona Spiritus Sancti, 3. causa, 4. proprietatibus, ut supra.

558. Tractatus est simul theologicus et philosophicus. — Prima pars est mere philosophica, quae notiones praebet necessarias ad intelligentiam aliarum partium. Tertia pars est tota theologica, utpote agens de elemento supernaturali. Secunda pars est simul philosophica, rationi humanae innixa ; et theologica, quia partim revelatione divina aut auctoritate Ecclesiae confirmatur ac tamquam medium adhibetur ad explicandos habitus supernaturales¹.

S. Th. I-II, q. 49 ; Q. D. de Virt. 1, a. 1.

559. Habitus (ἕξις, hebbelijkhèid) dicitur a verbo habere, unde significat qualitatem seu modum quo res sese habet taliter vel taliter in se vel ad aliud. Multis autem modis aliquid potest sese habere ; unde restringitur significatio vocis ad indicandum tantum primam qualitatis speciem i. e. modum quo res sese habet in ordine ad suam naturam et consequenter ad suum finem, et ideo bene vel male ; quidem modum perfectum et permanentem qui rei firmiter inhaeret et ideo difficulter amittitur : sic distinguitur a simplici dispositione quae est modus facile amissibilis quo res sese habet in ordine ad suam naturam. Est itaque habitus qualitas de difficili mobilis, secundum quam subiectum bene vel male se habet secundum se vel ad aliud ; — seu dispositio stabilis determinans subiectum ad bene vel male se habendum secundum se vel ad operationem, in essendo vel in operando.

« Habitus, ait S. Thomas, C. G. IV, 77, a potentia in hoc differt quod per potentiam sumus potentes aliquid facere, per habitum autem non reddimur potentes ad aliquid faciendum, sed habiles vel inhabiles ad id quod possumus bene vel male agendum. Per habitum igitur non datur neque tollitur a nobis aliquid posse, sed hoc per habitum acquirimus ut bene vel male aliquid agamus ».

560. Habitus dividitur a) in habitum bonum et malum, prout est modus conveniens naturae vel non conveniens ;

b) in substantivum seu entitativum, et operativum, prout est modus quo natura sese habet bene vel male secundum se, quantum ad esse, — vel quo sese habet bene vel male ad aliud, quantum ad suam operationem, seu quo disponitur ad agendum convenienter vel non ad suum finem.

Primus immediate inest substantiae et ordinatur principaliter ad esse, et non ad operari, nisi mediate in quantum ipsum esse ordinatur ad operari : tales sunt pulchritudo, sanitas, aegnitudo, et gratia gratum faciens ; — alter immediate inhaeret potentiae operativae et ideo ordinatur immediate ad operationem : tales sunt habilitas et inhabilitas, scientia et ars, virtus et vitium. « Aliquid disponitur bene vel male dupliciter : scilicet secundum se aut per respectum ad aliquod. Sicut sanum est quod est bene dispositum secundum se, robustum autem quod est bene dispositum ad aliquid agendum » S. Thom., in V Metaph. lect. 20.

561. Habituum necessitas. — Dari habitus operativos experientia compertum est : operationes enim valde difficiles sunt postea valde faciles, uti constat ex eo qui citharam pulsat, vel choreas agit, vel scribit, vel legit, vel scientiae studet, vel temperantiae se exercet aut ebrietati. — Necessarii sunt in iis quae sunt indifferentia : habitus enim est bonus vel malus ; unde nihil habet habitum nisi quod pluribus et diversis modis potest disponi in ordine vel ad suam naturam in se vel ad operationem. Insunt ergo habitus iis quae 1) in potentia sunt, 2) ad multa, diversa, contraria, et ideo 3) pluribus vel diversis modis bene vel male possunt et debent disponi ad naturam suam vel operationem. Tres istae conditiones requiruntur ad hoc quod aliquid habitu indigeat. Hinc :

1°) Non datur habitus in Deo, quia nullo modo est in potentia, sed est suum esse et sua operatio, ac proinde ad nihil praeter se disponi potest.

2°) Neque datur habitus in potentiis omnino ad unum determinatis, quia sunt sufficientes ad actum determinatae et non possunt pluribus modis determinari, nec esse magis vel melius vel minus bene dispositae ; unde vires naturae non acquirunt habitum suo exercitio, sed semper agunt quantum possunt.

3°) At habitus insunt potentiis quae non sunt omnino ad unum determinatae, et ideo non totam propensionem habent quam habere possunt ad operationem, sed ad hoc diversis modis commensurari possunt. Per habitum talis potentia acquirit maiorem inclinationem, et ita constantiam, facilitatem et suavitatem in perficiendo actus suos. Qui modus fit ipsi quasi connaturalis, et ideo dicitur habitus altera natura.

Unde habitus operativus definiri potest : Qualitas de difficili mobilis qua homo disponitur ad facile, prompte et delectabiliter operandum¹ ; — seu qualitas permanens superaddita potentiae operativae eamque facilitans et inclinans ad operandum sive bene sive male, i. e. convenienter vel non convenienter ad finem.

562. Animadversiones. — 1°a. Ex praedicta definitione sequitur

a) habitum operativum esse actum primum (proximum) potentiae, et operationem esse actum secundum (q. 49, a. 3, ad 1) ;

b) habitum esse medium inter potentiam operativam puram (actum primum remotum) et actum perfectum (operationem, actum secundum) ;

c) habitum non dare potentiae quod possit operari, sed quod perfecte, i. e. constanter et uniformiter, — prompte, facile et expedite, — ac delectabiliter operetur (Q. D. de Virt. 1, a. 1 ; C. G. IV, 77) ;

d) habitum operativum vere et proprie inveniri in potentia activa quae proprie operatur ; in mere passiva autem per quam activa operatur, non inveniri nisi improprie et secundario, in quantum ibi est qualitas potius passiva quae haec potentia facile deservit potentiae activae (q. 50, a. 1).

2°a. Habitus operativus, dum inest potentiae indiffirenti, huius indifferentiam tamen non complete aufert, nec proinde ad actum necessitat ; unde S. Thomas dicit quod aliquis habitu utitur cum voluerit (q. 49, a. 3 sed contra ; q. 50, a. 3, ad 2 ; a. 5).

S. Th. I-II, q. 50.

563. Habitus entitativus naturalis non invenitur in anima, quia haec est forma completa naturae humanae, et ideo ad aliquid perfectae secundum naturam disponi nequit ; at potest in ea inveniri habitus supernaturalis quo participat naturam superiorem : sic per gratiam gratum facientem participat naturam divinam. — In corpore autem invenitur habitus entitativus naturalis quo magis vel minus in suo esse est perfectum : tales sunt sanitas, aegnitudo, pulchritudo, difformitas, macies, etc.

564. Principium. Habitus operativus inest potentiae operativae indiffirenti i. e. non omnino determinatae ad unum. — Probatur :

1°) Inest potentiae operativae. Nam habitus operativus est ille qui immediate determinat ad operationem ; illud autem debet determinari ad operationem, quod est principium operationis.

2°) Inest potentiae indiffirenti. Quod enim pluribus modis potest in seipso disponi, potest diversis modis ad agendum ordinari et determinari.

Hinc est in potentis animae quae diversimode operari possunt :

1°) in voluntate quae, utpote potentia rationalis, diversimode ad agendum ordinari potest et ad bonum rationis determinatum, et ex se est indifferens ad bene vel male agendum ;

2°) in intellectu qui est in potentia ad omnia intelligibilia, et indeterminatus ad res non evidentes ;

3°) in potentis sensitivis, non quidem quando operantur ex instinctu naturae (sic sunt ad unum determinatae), sed quando operantur ex imperio rationis, secundum quod ad diversa ordinari possunt et bene vel male disponi. Cum autem

a) appetitus sensitivus magis ex imperio rationis operetur (et ita sit magis indifferens) quam sensus interni, sequitur magis inveniri habitus in appetitu sensitivo ;

b) inveniuntur tamen habitus in interioribus sensibus, quibus homo sit bene memorativus, vel cogitativus, vel imaginativus ; at

c) non inveniuntur in sensibus externis, quia a natura sunt omnino ad unum determinati.

565. Habitus operativi proprie dicti non sunt in potentiis corporis, quae proprie non operantur, sed mera sunt instrumenta animae. Nam :

a) Habitus operativus per se non inest potentiis corporis, scil. membris exterioribus, vel viribus vegetativis, vel viribus motivis secundum locum, quia a natura sunt determinatae ad unum.

b) In quantum autem ab anima moventur, in iis etiam in sensibus externis, habitus proprie operativi esse non possunt, quia proprie non operantur, sed mera sunt instrumenta animae quae principaliter in iis operatur et cui ad nutum obediunt.

c) At dicuntur in ipsis esse secundario, quia in ipsis esse possunt qualitates et dispositiones passivae quibus mat r aliter disponuntur ad prompte deserviendum operationibus animae. Ita v. g. vires motivae secundum quod nervi laxantur aut contrahuntur ; vires vegetativae prout usu fiunt abstinentiae vel ad usum cibi determinati.

S. Th. I-II, q. 51, 52, 53 ; q. 63, a. 1 et 2 ; De Virt. q. 1, a. 8 et 9.

566. Principium I. Unus habitus operativus animae inest in homine a natura, non quidem totaliter (tunc esset innatus) sed partialiter et secundum inchoationem, nempe habitus primorum principiorum, quatenus cognitis terminis per species intelligibiles (quae nobis non insunt a natura), statim profiuit facilitas videndi quod termini invicem conveniant vel non.

567. Principium II. Alii habitus causantur in anima ex actibus humanis agenti propriis, scil. ex actibus potentiae moventis in potentia mota eiusdem agentis¹ ; ita v. g. actus appetitivae virtutis procedit ab apprehensione repraesentante obiectum, vis intellectiva ut ratiocinans habet principium activum propositionum per se notarum, intellectus possibilis movetur ab intellectu agente. Agens enim in quo simul est principium activum et passivum sui actus, in quantum est activum potest causare habitum, et in quantum est passivum potest illum suscipere et ab eo perfici.

Sunt habitus acquisiti².

Aliquando uno actu causatur habitus, cum potentia agens uno actu totaliter vincat potentiam passivam, uti fit in habitu scientiae quia unus actus sufficit ad convictionem³ ; — ordinarie tamen ex iisdem specie actibus repetitis, uti fit in habitu opinativo, in habitibus sensuum internorum, et praesertim in virtutibus et vitiis moralibus, quia ratio uno actu nequit facere quod appetitus ordinarie, et generatim, et in omnibus circumstantiis sit bonus vel malus, ut tamen ad virtutem vel vitium requiratur.

568. Principium III. Alii habitus causantur a Deo, nimirum supernaturales quibus disponimur ad finem supernaturalem excedentem facultatem naturae humanae ; item Deus etiam potest causare habitus quos actibus nostris acquirere possumus, sicut aliquibus dedit scientiam Scripturarum aut linguarum.

Sunt habitus infusi per se, vel per accidens.

569. Principium IV. Nullus habitus est innatus. — Habitus supernaturales nullo modo nobis insunt a natura ; — neque habitus acquisiti sunt a natura secundum essentiam, perfectionem et consummationem ; sed tantum secundum quamdam aptitudinem et inchoationem, et quidem dupliciter.

a) Ex parte animae, non secundum inchoationem ipsius habitus, sed solum secundum aptitudinem seu quantum ad principia eius, quatenus intellectus et voluntas naturaliter dicunt ordinem et inclinationem ad cognitionem veri et amorem boni, et ita habitus primorum principiorum in intellectu et naturalis inclinatio voluntatis ad bonum sunt principia seu semina ex quibus generantur virtutes intellectuales et morales⁴. Sed « quia inclinatio ad obiecta propria, quae videtur esse inchoatio habitus, non pertinet ad habitum sed magis ad ipsam rationem potentiarum » (q. 51, a. 1), ideo non est inchoatio ipsius habitus secundum se, sed tantum secundum principia seu secundum aptitudinem eius in causis.

b) Ex parte corporis et sensuum internorum, etiam secundum inchoationem ipsius habitus, quatenus propter eorum dispositionem homo adiuvatur vel impeditur ad bonum, et sic melius vel minus bene ad quosdam habitus est dispositus : sic ex dispositione organorum et complexione corporis unus magis dispositus est ad intelligendum quam alius, vel propensionem habet ad quasdam virtutes (castitatem, fortitudinem, mansuetudinem) aut vitia (iracundiam, luxuriam). Ita maiorem habilitatem habet ad talem vel talem habitum recipiendum et illum facilius acquiret⁵.

Porro habitus corporis possunt causari uno actu, si causa producens fuerit magnae virtutis, uti sanitas ex una forti medicina, deformatio organica ex una passione, v. g. ingenti terrore.

570. Principium V. Habitus augentur, sed non per additionem novi gradus : etenim addito supposito duo vel plura quae adduntur, unde essent plures habitus et sic plura accidentia eiusdem speciei in eodem subiecto, quod repugnat (v. g. duae charitates, duae temperantiae, duae artes) ; nec prior habitus revera fieret maior et augeretur, sed potius multiplicaretur. At augentur

1°) secundum se : extensive, quatenus idem numero habitus extendit se ad nova obiecta ad quae prius non ordinabatur ; uti scientia theologica extenditur studio novi tractatus ;

2°) ex parte subiecti : intensive, in quantum idem habitus magis recipitur et firmius inhaeret in subiecto, et illud magis in actum reducit ; ac proinde potentia in qua habitus residet magis participat rationem habitus, unde expeditius et promptius ad actum tendit ; uti scientia eiusdem tractatus quae fit clarior. Et quidem :

a) Habitus augentur intensive eadem causa ac producuntur : similes enim actus causant habitus non tantum specie sed etiam gradu et intensitate similes ; unde actus inten-ior vel aeque intensus ac habitus auget illum vel saltem ad augmentum disponit ; quando autem voluntas non utitur totaliter habitu et actum minus intensum producit, ille actus magis disponit ad habitus diminutionem et non auget.

b) Habitus augentur extensive per actus circa aliam partem obiecti : qui iam habet scientiam omnium tractatuum theologiae, uno excepto, auget habitum, studio illius partis.

571. Principium VI. Habitus corrumpuntur per se vel per accidens : per accidens, quando corrumpitur subiectum cui inest ; per se i. e. per suum contrarium. Notetur omnem habitum qui acquiritur uno actu, uno actu corrumpi ; illum autem qui pluribus actibus acquiritur, nec corrumpi nisi per plures, uno autem tantum minui.

Per se non corrumpuntur habitus qui contrarium non habent, uti habitus principiorum. Qui autem contrarium habent, per se corrumpi possunt, uti scientia et opinio per principium oppositum vel per deductionem sophisticam ; et virtus moralis acquisita per contraria iudicia rationis practicae ex ignorantia, passione, aut malitia ; item habitus corporis.

Non corrumpuntur per accidens habitus intellectus et voluntatis, quia hae facultates sunt incorruptibiles ; corrumpuntur autem habitus potentiarum sensitivarum et corporis, uti temperantia ante resurrectionem.

**572. Principium VII. Habitus diminuuntur intensive et extensive ex eadem causa qua corrumpuntur per se, i. e. per contrarium, quia diminutio est via ad corruptionem.

Porro quidam habitus etiam diminuuntur et corrumpuntur sola cessatione ab actu, non quidem directe per se, sed indirecte per accidens, scilicet per remotionem prohibentis, quatenus haec cessatio tollit actus qui impedierunt contraria habitui ne ipsum per se corrumpant vel minuant.

S. Th. I-II, q. 54 et 56, a. 2.

573. Plures sunt regulae secundum quas habitus distinguuntur specie (a. 2) :

1°a) Ut formae distinguuntur ratione causae : Specie distinguuntur habitus quorum causae propriae et per se sunt diversae, nam omne agens agit sibi secundum speciem simile. Sic distinguuntur habitus qui acquiruntur diversis actibus ; item habitus acquisiti quos acquirimus actibus nostris, et infusi per se quos Deus solus nobis dare potest.

2°a) Ut habitus distinguuntur ratione naturae : Specie distinguuntur habitus qui dicunt diversum ordinem ad naturam (et consequenter ad finem), uti habitus boni et mali, vel qui ordinem dicunt ad naturam diversam, uti virtus humana ordinaria et virtus divina vel heroica quae convenit naturae superiori.

3°a) Ut operativi distinguuntur ratione obiecti : Specie distinguuntur habitus qui habent obiecta formalia diversa : etenim habitus sunt dispositiones ad actus ; si ergo actus distinguuntur specie secundum obiecta, etiam habitus. — Haec est regula praecipua, quia indicat ultimam speciem.

Tres praedictae regulae sunt fundamentales ; ex ultima vero sequitur regula derivata, scil.

4°a) Quod habitus consequenter distinguuntur ratione subiecti : Specie distinguuntur habitus qui insunt diversis potentiis principaliter operantibus. Ipsae enim potentiae distinguuntur ex obiectis generice distinctis. Unde ubi diversae sunt potentiae, etiam diversa sunt obiecta¹.

574. Corollaria. — 1°o. Ex tertia regu^a sequitur habitus diversae speciei posse inesse uni eidemque potentiae, quia potentia ordinari potest ad obiecta diversa.

2°o. Quarta regula distinctionis specificae ratione subiecti seu potentiae intelligenda est de potentiis quae principaliter operantur. Illae enim quae secundario operantur, actui principali deserviendo vel ad illum disponendo, tenent ad obiectum operationis principalis, et ideo habitus secundarii, qui illis insunt, ab hoc obiecto speciem habent : sic operatio artis in manu speciem desumit ab obiecto artis quae est in intellectu.

3°o. Hinc unus habitus aut una virtus non potest esse ex aequo et secundum essentiam in pluribus potentiis ; potest tamen pertinere ad plures potentias ordine quodam, ita ut in una sit principaliter, et secundario se extendat ad alias : sive per modum diffusionis secundum quod una potentia movet aliam quae ipsi deservit, v. g. iustitia imperat passionibus vel temperantiam ; sive per modum dispositionis secundum quod una accipit ab alia, v. g. prudentia rectificans electionem mediorum supponit rectitudinem appetitus, circa finem (q. 66, a. 2).

Secundum esse morale i. e. in ordine ad finem ultimum et regulam morum, habitus operativi sunt boni et virtutes, aut mali et vitia, prout conveniunt naturae rationali et eius fini ultimo aut non conveniunt¹.

in tractatu de peccatis : quot enim sunt peccata specie completa diversa, tot etiam haberi possunt habitus ex illis causati et ad illa inclinantes, seu vitia. Restat igitur specialiter dicamus de habitibus bonis et virtutibus.

S. Th. I-II, q. 55 ; 56, a. 3 ; 57, a. 1 ; 65, a. 2 ; De Virt. q. 1, a. 1 et 2.

576. Virtus secundum nomen (ἰσχύς, δύναμις, deugd) derivatur a vi, et ideo designat perfectionem potentiae operativae seu potentiam completam¹. Hinc

1. potentiae naturales, cum sint omnino determinatae ad unum, ex seipsis perfecte sunt dispositae ad operationem, et ideo vocantur virtutes naturae (a. 1). At

2. potentiae indifferentes ad plura et diversa, uti potentiae rationales, ex seipsis possunt melius disponi per habitum, et ideo in illis distinguitur potentia ab eius perfectione ; et virtus in illis est habitus (a. 1). Cum autem

3. vera perfectio non consistat nisi in bono, sequitur virtutem esse habitum operativum bonum (a. 3). Unde Aristoteles : Virtus est quae bonum facit habentem et opus eius bonum reddit (II Eth., c. 6 ; VII Phys., c. 3) ;

4. agimus de virtute humana, quae est propria homini, quaeque ideo est bonus habitus operativus rationalis (a. 2).

577. Virtus definitur verbis ex S. Augustino collectis² : Bona qualitas mentis qua recte vivitur, qua nullus male utitur, quam Deus in nobis sine nobis operatur. Indicatur

1°) genus : qualitas, quia est de genere habituum ; melius tamen diceretur habitus, quod est genus proximum ;

2°) differentia specifica : bona, quo distinguitur specifice ab habitibus malis ;

3°) subiectum : mentis, quia virtus humana residet in ratione vel in potentia a ratione mota ; 4°) finis virtutis, scil. operatio : a) qua recte vivitur i. e. qua homo conformiter ad rationem operatur, ut indicetur esse habitum proprie operativum, et distinguitur ab habitibus qui semper se habent ad malum ; b) qua nullus male utitur, quo distinguitur ab habitibus qui sunt quandoque ad bonum, quandoque ad malum, uti opinio vel fides humana. Hinc virtus non potest esse principium productivum actus mali, et actus virtutis non potest esse malus, nam virtus non influit in actum malum. Nullus scilicet potest facere ut virtus producat actum malum, nullus potest utendo virtute ut principio producere malum opus ; — potest tamen aliquis male uti virtute tamquam obiecto cum v. g. de ea superbiat vel eam odit, sed ille actus non procedit a virtute tamquam a principio operativo ;

5°) causa additur efficiens : quam Deus in nobis sine nobis operatur, i. e. sine nobis efficientibus, non tamen sine nobis adultis consenstientibus, vel per auxilium gratiae nos disposnentibus ; quod verum est de virtute infusa supernaturali de qua Augustinus loquitur. Quae ultima verba, si relinquantur, habetur definitio communis omnibus virtutibus acquisitis et infusis (a. 4).

Hanc definitionem esse realem, i. e. de facto dari tales virtutes ostendetur toto tractatu.

578. Virtus reddit potentiam perfectam. — Hinc :

1. Non omnis habitus bonus est virtus, sed ille tantum qui nullam imperfectionem includit ; unde opinio, humana fides vel spes, continentia etconstantia³ non sunt virtutes (q. 58, a. 3, ad 2).

2. Neque sunt virtutes illi habitus boni qui deserviunt actioni potentiae principalis : etenim usque dum potentia principalis, quae opus consummat, bene disponatur ad operationem, non adhuc ad eam erit homo perfecte dispositus, nec ideo erit operatio perfecta. Habitus ergo qui inest potentiae principali, boni operis consummativae, solus dicitur virtus. Hinc dicitur ab Aristotele : dispositio perfecti ad optimum⁴, i. e. dispositio stabilis potentiae perfecte instructae ad suam operationem optime exercendam.

579. Notio virtutis est analogica, quae ideo non omnibus aeque perfecte competit, nec in eodem sensu de omnibus dicitur. Etenim quaedam virtutes reddunt hominem perfectum sub aliquo respectu tantum et ideo vocantur virtutes secundum quid ; — quaedam reddunt hominem simpliciter bonum in quantum est homo, et ideo vocantur simpliciter et proprie dictae ; ipsis competit in sensu pleno definitio Aristotelis : virtus est quae facit bonum habentem et opus eius bonum reddit. Hinc :

A. In ordine naturali et pro philosophis : virtutes mere intellectuales (artes et scientiae) quae reddunt hominem bonum sub aliquo respectu tantum, scil. quoad bonum unius potentiae, v. g. quae faciunt bonum architectam, bonum philosophum, etc., vocantur virtutes secundum quid ; virtutes morales autem reddunt hominem simpliciter perfectum sub ratione boni (scil. honesti), nempe quoad bonum totius hominis, et faciunt bonum hominem, et ideo appellantur virtutes simpliciter dictae seu virtutes simpliciter humanae. Quarum duplex est differentia :

a) priores, licet dent habilitatem ad bene operandum, non tamen inclinant ad utendum sua habilitate, unde ille qui non utitur sua arte, non reputatur ideo artifex imperfector ; posteriores inclinant hominem ut sua habilitate recte utatur, unde ille qui non ponit actus iustos vel temperatos non habet iustitiam aut temperantiam ;

b) priores non reddunt hominem moraliter bonum, nec inclinant ad honeste vivendum ; e contra posteriores, unde in voluntate resident vel in potentia ut a voluntate movetur (q. 57, a. 1 ; 56, a. 3).

B. In ordine supernaturali et pro theologis : virtutes secundum quid sunt illae quae reddunt hominem bonum quoad finem particularem (aut ultimum in aliquo genere) v. g. temperatum, iustum, credentem, etc. ; virtutes simpliciter et proprie dictae sunt illae quibus homo perfectus est quantum ad finem ultimum supernaturalem. Unde virtutes naturales et philosophicae etiam stricte dictae non sunt in statu perfecto virtutis nec vocantur a theologis virtutes simpliciter dictae, nisi de facto ordinentur habitudinaliter in finem ultimum, quod fit per charitatem : tunc dicuntur perfectae seu formatae ; si autem insunt homini a fine ultimo averso, imperfectae dicuntur virtutes seu informes, cum iis desit ultima seu suprema perfectio vel forma moralitatis. Virtutes formatae sunt virtutes in sensu plenissimo (q. 65, a. 2).

580. Animadversio. — Sicut in actu humano bono vel malo (et in passione), ita et in habitu morali, virtute et vitio, duplex distingui potest elementum :

1°) materiale et physicum, quod est sola inclinatio seu physica propensio ad agendum bene vel male ;

2°) formale seu morale, quod est ordinatio rationalis, scil. permanens deliberata adhaesio ad obiectum ut bonum vel malum, quae habitum perficit in esse morali virtutis vel vitii.

Hinc quando peccator convertitur, ab habitu malo aufertur id quod formale vitii rationem habet, non autem materialis propensio quamvis minuatur et impediatur ; unde vitium remanet solum quoad materiale, in statu quodam destructionis. Et similiter quando homo virtuosus peccat graviter contra obiectum virtutis, amittit formale virtutis, sed habitus acquisitus bonus remanet quoad suum materiale⁵.

581. Corollarium. — Doctrinae propositae contradicunt Americanismi sectatores, quorum ideae apud quosdam etiam in Germania, Gallia et Anglia inveniuntur latentes. Dicuntur distingui duo virtutum genera, scil. activas virtutes et passivas, seu : vires, quales sunt independenter sui, cultus proprie personalis, litalis, officia erga proximum ; et femineae, ut humiliras, patientia, mansuetudo, abnegatio sui, plena in Deum confidentia ; — porro naturales virtutes videntur potius habere activas quae praesentis aetatis moribus et necessitatibus respondeant aptius, christianas autem et supernaturales potius passivas, quae praesenti tempori non tam congruunt sicut medio aevo.

Quae doctrina damnata fuit a Leone XIII, in epistola 22 Jan. 1899 ad Card. Gibbons. Et merito ; nam contradicit :

1° Scripturae, ubi Prov. XVI, 32 : « Melior est patiens viro forti » ; et Christus, exemplar nostri, exhibetur tamquam mitis et humilis (Mt. XI, 29), ac obediens (Phil. II, 5, 8), et crucifixus ad mortificationem carnis, quapropter qui sunt Christi carnem suam crucifixerunt cum vitiis et concupiscentiis (Gal. V, 24).

2° Rationi. Etenim a) virtus passiva esse non potest, nam, ut ait Leo XIII, « virtus est potentiae perfectio..., finis potentiae est actus, et nihil aliud est actus virtutis quam bonus usus liberi arbitrii » ;

b) insuper virtutes naturales praeferendas esse supernaturalibus et maioris esse efficacias vel fecunditatis, intelligi nequit, quia natura, accedente gratia, non fit infirmior, sed perficitur. Unde et sancti ex humilitate, obedientia, abstinentia facti sunt potentes opere et sermone.

3° Experientiae. Constat passivas virtutes exercere esse maioris laboris quam acquirere virtutes activas ; insuper exercitio illarum virtutum magnos fructus tum individuis tum societati obvenisse compertum est, ut ostendit Leo XIII.

4° Denique ipsi doctrinae de connexione virtutum inter se, quacum male quadrat et vix convenire potest⁶.

S. Th. I-II, q. 56 ; De Virt. q. 1, a. 3, 4, 5, 6, 7.

582. Principium I. Virtutes sunt in potentiis animae. — Cum virtus sit 1) habitus operativus, et 2) perfectio potentiae operativae, et 3) dispositio ad optimum finem, finis autem sit operatio vel operatum, sequitur ipsam esse in potentia operativa animae tamquam in subiecto.

583. Principium II. In intellectu secundum se consi- derato sunt tantum virtutes secundum quid, quibus homo est perfectus sub aliquo respectu : ita scientia et ars ; sed quatenus movetur a voluntate, in ipso etiam sunt virtutes simpliciter et proprie dictae quibus homo perficitur ad finem ultimum : sunt prudentia et virtutes ipsi adnexae, et in ordine supernaturali fides divina (q. 56, a. 3).

584. Principium III. In voluntate virtutes sunt simpliciter dictae, sed non omnes. — Nam in voluntate :

a) Non sunt habitus quibus inclinamur ad eligchdum bonum rationis nostrum, voluntati proportionatum : voluntas enim est appetitus, unde ex natura sua, sine habitu, sufficienter tendit in bonum proprium ; est appetitus rationalis, ergo tendit ad bonum rationis, i. e. honestum. Hinc in voluntate nulla est virtus ad eligendum bonum rationis in passionibus (q. 56, a. 6).

b) Sunt tamen in voluntate hab^tus ad resistendum passionibus, scil. continentia ad resistendum passionibus impellentibus ad bonum delectabile contra rectum rationem, et constantia ad resistendum passionibus retrahentibus a bono rationis propter tristitiam et arduitatem ; qui tamen non dicuntur virtutes, quia non reddunt hominem perfectum : non enim faciunt quod passiones rationi obediant (q. 58, a. 3, ad 2).

c) Insunt voluntati virtutes simpliciter dictae, quibus bene ordinamur ad bonum extrinsecum, quod excedit proportionem voluntatis sive quantum ad individuum, sicut bonum alterius ad quod ordinat iustitia, sive quantum ad speciem seu naturam humanam, sicut bonum divinum seu supernaturale quod nobis communicatur, ad quod ordinat theologica spes ac charitas : ad haec enim bona non sufficienter inclinatur voluntas ex natura sua, et ideo virtutes quae ordinant affectum hominis in Deum vel proximum sunt in voluntate (q. 56, a. 6).

585. Principium IV. In appetitu sensitivo sunt verae virtutes. — In appetitu sensitivo siquidem

a) spectato in se non sunt habitus, nec ideo virtutes ;

b) quatenus autem movetur a ratione et principium immediatum est actuum humanorum, in ipso sunt habitus quibus passiones obediunt et conformantur rationi, ut fortitudo, temperantia, mansuetudo, etc. ;

c) porro illi habitus sunt virtutes simpliciter dictae, quia nullam includunt imperfectionem, et quia opus bonum consummatur in appetitu sensitivo, scil. ipsa passio regulata (q. 56, a. 4).

586. Principium V. In aliis potentiis non sunt virtutes. — In sensibus internis sunt quidem habitus boni, sed illi non sunt virtutes, quia opus bonum in sensibus internis non consummatur, et ideo illi habitus sunt aliis subordinati : sic habitus bonae memoriae subservit virtuti scientiae, et bona cogitativa prudentiae. In aliis autem hominis potentiis (sensibus externis, viribus vegetativis aut locomotivitis) non sunt habitus proprie operativi, neque ideo virtutes (a. 5).

S. Th. I-II, q. 57-63 ; De Virt. q. 1, a. 12.

587. Principia. Virtutes distinguuntur :

1. Ratione subiecti seu potentiae cui principaliter insunt, in intellectuales quae sunt in intellectu, et morales (seu appetitivas) quae sunt in appetitu.

2. Ratione naturae ad quam ordinem dicunt, in naturales quae conveniunt naturae humanae ut tali, ac fini naturali ; et supernaturales quae conveniunt naturae divinae in nobis participatae, et fini supernaturali : visioni beatificae ; de quibus dicetur in 3^a parte.

3. Ratione causae, in acquisitas quae acquiruntur actibus nostris naturalibus, eo modo quo explicatum fuit in 1^a p., q. 3, n. 567 ; et infusas per se, quas Deus solus nobis dare potest.

4. Ratione obiecti ac materiae circa quam versantur, intellectuales dividuntur in speculativas et practicas, et morales secundum varia obiecta ; item supernaturales distinguuntur in theologicas quae versantur circa ipsum Deum, et morales quae ordinant vitam nostram : hae ultimae, sicut et virtutes naturales stricte dictae quae reddunt hominem moraliter bonum, distinguuntur in cardinales quae versantur circa materiam principalem, et adnexas quae versantur circa materiam secundariam.

Notetur virtutes ex pluribus capitibus posse distingui ; de facto, quotquot sunt, distinguuntur ratione obiecti quod dat speciem infimam.

Speciatim dicemus in praesenti de virtutibus intellectualibus, moralibus et cardinalibus.

S. Th. I-II, q. 57 ; De Virt. q. 1, a. 6 et 7.

588. Principium. Quinque enumerantur virtutum intellectualium distinctae species :

A. Tres sunt in intellectu speculativo qui sistit in contemplatione veri, quibus scil. perficitur ad cognoscendum verum :

1°) Habitus principiorum, quo disponitur ad cognoscenda prima principia, sive speculativa : tunc appellatur simpliciter intellectus (νοῦς), sive practica : tunc appellatur synderesis.

2°) Scientia (ἐπιστήμη), quae perficitur ad cognoscendas conclusiones evidentes in aliquo genere rerum cognoscibileium per proprias earum causas.

3°) Sapientia (σοφία), quae perficitur ad cognoscendas conclusiones cuiuscumque generis per altissimas causas, per quas etiam iudicat de principiis.

B. In intellectu practico, qui ordinat verum ad opus, sunt duae, quibus perficitur ad dirigendas et regulandas operationes humanas :

4°) Ars (τέχνη), quae regit operationes transeuntes, quibus aliquid facit in exteriori materia, ut aedificare, secare, etc.

5°) Prudentia (φρόνησις), quae regit operationes manentes in ipso agente, ut velle, amare, irasci, etc.

Ars definitur recta ratio factibilium, quae dirigit opera ipsa seu effectus secundum certas regulas faciendos ; prudentia recta ratio agibilium, quae dirigit actus humanos.

589. Quonam sensu sunt virtutes. — Quatuor priores sunt virtutes secundum quid, quia non inclinant ad honeste agendum : solam enim dant habilitatem ad bene operandum, non bonum usum, quia iste pertinet ad appetitum, unde opus artis potest esse moraliter pessimum ; — e contra, prudentia qua ratio humana bene disponitur ad ordinandos actus humanos in appetitu, tamquam media ad honestum finem, est virtus simpliciter dicta.

Haec virtus est homini maxime necessaria. Etenim ad honeste vivendum, non sufficit quod homo velit quendam finem bonum (quid agat), sed etiam quod media convenientia ordinet ad finem maxime requiritur (quomodo agat). Ad debitum finem homo in appetitu disponitur per virtutem moralem ; sed ad media convenienter in finem ordinanda debet etiam bene disponi ratio, a voluntate mota, quod fit per prudentiam : de mediis enim praecise eligendis deliberare, et iudicare, et praecipere sunt actus rationis ; ad haec autem recte facienda nos bene disponit prudentia.

590. Corollarium. — Hinc, licet prudentia secundum essentiam et ratione subiecti sit virtus intellectualis, ratione materiae quae est actus humanus honestus convenit cum virtutibus moralibus. Unde iis annumeratur, quando opponuntur virtutibus theologicis.