Summa Theologiae Moralis, vol. I: De Principiis

S. Th. II-II, q. 20.

829. Desperatio est peccatum quod spei opponitur per defectum. Non est simplex absentia spei, sed est actus contrarius spei, quo aliquis positive recedit a beatitudine et eam fugit, et sic spem de beatitudine abiicit.

Desperatio est duplex :

1) Desperatio improprie dicta, qua aliquis beatitudinem contemnit et fastidit, quia eam non bonam et non desiderabilem iudicat. Sic facit ille qui contemnit finem supernaturalem ; aut qui Deo vult relinquere coelum, si sibi relinquat terram ; aut qui serio cupit perpetuo vivere in mundo, praecise quia hanc vitam vitae aeternae praefert ; — non autem ille qui sic loquendo simpliciter ostenderet magnam inclinationem naturalem in res terrenas, vel timorem subeundi damnationis.

2) Desperatio proprie dicta est illa qua aliquis beatitudinem refugit quia eam iudicat sibi impossibilem, vel obtentu nimis difficilem, vel non futuram, v. g. quia putatur Deus peccatori denegare veniam, vel non dare gratiam ad conversionem. Sicut autem actus spei est actus voluntatis qui supponit iudicium intellectus quo iudicatur beatitudo possibilis, ita desperatio supponit iudicium intellectus praevium quo quis putat se non consecuturum beatitudinem ; sed illud iudicium inducens ad desperationem, non est ipsa desperatio : haec enim est actus voluntatis qui sequitur, quo positive a beatitudine recedimus.

830. Differt desperatio ab infidelitate. — Desperatio, quamvis facile iungatur infidelitati, potest nihilominus sine ista haberi, quatenus aliquis credendo (iudicio speculativo) in abstracto et universali quod beatitudo vel remissio peccatorum sit possibilis ; tamen hanc vel illam desperat, quia falso iudicat (iudicio practico) in hoc particulari casu vel statu sibi non esse sperandum de venia vel beatitudine, v. g. quia iudicat se non esse praedestinatum, vel beatitudinem esse obtentu nimis difficilem, vel Deum ipsi non esse veniam daturum. Eodem modo : qui fornicatur, iudicat fornicationem hic et nunc esse sibi bonam, quamvis in universali iudicet secundum fidem eam esse malam.

831. Desperatio est peccatum mortale ex genere toto : semper enim Deo est maxime iniuriosum, habere beatitudinem ut non bonam, vel ut non possibilem ; — imo est peccatum contra Spiritum sanctum, quia per contemptum omnipotentiae divinae misericorditer auxilantis abiicit spem, quae est speciale remedium a Spiritu sancto contra peccatum nobis concessum. — Saepe tamen desperatio est venialis propter indeliberationem, si proveniat ex impatientia, tristitia, complexione melancholica aut scrupulis. — Hinc :

1) Est peccatum gravius illis quae opponuntur virtutibus moralibus. Cum enim virtutibus theologicis directe et principaliter ad Deum convertamur, hinc peccata ipsis directe opposita, directe et principaliter important a Deo aversionem ; et ideo graviora sunt peccatis ad virtutes morales oppositis, quae directe important conversionem ad aliquod bonum creatum, et per quamdam consequentiam tantum aversionem a Deo.

2) At infidelitas et odium Dei sunt graviora desperatione, quia opponuntur veritati et bonitati Dei ut sunt in se ; desperatio autem est contra Deum secundum quod bonitas a nobis participatur.

3) Nihilominus hisce est desperatio periculosior, quia per spem revocamur a malis et ad bonum inducimur ; et ideo, sublata spe, homines irrefrenate labuntur in vitia.

832. Causae desperationis atque remedia. — Desperatio improprie dicta oritur ex luxuria : ex amore enim magno delectationum corporalium, inter quas praecipue sunt delectationes venereae, contingit quod homo fastidit bona spiritualia et non sperat ea quasi quaedam bona magna. — Desperatio autem proprie dicta oritur ex acedia seu tristitia spirituali, qua quis reputat nimis difficile esse bene vivere, et refugit labores bonorum operum.

Remedia alia sunt contra causas desperationis ; de quibus S. Thomas, II-II, q. 35, a. 1, ad 4 : « Impugnatio peccati quandoque est vincendo fugiendo, quandoque resistendo : fugiendo quidem, quando continuo cogitatio auget peccati incentivum, sicut est in luxuria..., resistendo autem, quando cogitatio perseverans tollit incentivum peccati, quod provenit ex aliqua levi apprehensione. Et hoc contingit in acedia, quia quanto magis cogitamus de bonis spiritualibus, tanto magis nobis placentia redduntur ; ex quo cessat acedia » (I Petr. I, 10 ; Rom. XII, 11, 12). — Alia autem sunt remedia quae directe fovent spem : firma fides de misericordia Dei erga peccatores (quae valde elucet parabolis evangelicis), consideratio amoris et passionis Christi, meditatio promissionum divinarum, exempla magnorum peccatorum qui evaserunt sancti, oratio et devotio erga SS. Cor Iesu, et B. M. V. quae vocatur desperantium salus.

S. Th. II-II, q. 21.

**833. Praesumptio est quaecumque spes immoderata seu excessiva¹, non tamen omnis praesumptio opponitur spei divinae. Obiectum enim omnis spei est bonum arduum possibile. Possibile autem est aliquid homini dupliciter : per propriam virtutem, et per virtutem divinam. Unde duplex est praesumptio : una qua aliquis tendit in bonum ut sibi possibile, quod tamen suam facultatem excedit ; et talis praesumptio per se opponitur virtuti magnanimitatis quae versatur circa huiusmodi spem, et virtuti theologicae spei non opponitur nisi per accidens, quatenus viribus propriis quis obtinere praesumeret id quod non est possibile nisi virtute divina. — Alia est quae tendit in aliquod bonum ut possibile per virtutem divinam, quod possibile non est, sicut cum aliquis sperat se veniam obtinere sine poenitentia ; haec per se est circa virtutem theologicam spei, per quam aliquis inhaeret divinae potentiae.

Praesumptio itaque divinae spei opposita definiri potest : temeraria et inordinata exspectatio beatitudinis vel mediorum ad illam. Nata est sequi ex haeresi aut infidelitate, et facile ipsi coniungitur ; sine ista tamen potest esse, eodem modo ac desperatio : non enim requiritur ad praesumptionem ut quis iudicio speculativo affirmet aliquid contra fidem, v. g. veniam obtineri posse sine poenitentia ; sed sufficit ut practice aliquis agat ac si ita crederet, aut etiam putaret Deum secum usurum singulari quodam privilegio.

834. Multiplex est praesumptio quae spei divinae opponitur. — Praesumptio alia est directe contra spem, alia praeter spem.

Prima directe opponitur motivo spei : virtuti Dei auxilianti, et ideo spem destruit. Committitur duplici modo : a) inmittendo nimis propriis viribus, ut si quis beatitudinem vel remissionem peccati positive renuit sperare a virtute divina, sed hanc vel illam intendit obtinere solis viribus propriis ; et haec praesumptio vocatur pelagiana ; — b) innitendo inordinate Dei virtuti, ut si quis ipsi tribuit quod ipsi non convenit, et sic ipsi detrahit et eam diminuit, sperando v. g. remissionem peccati sine poenitentia vel gloriam sine meritis ; et haec praesumptio vocatur lutherana².

Altera est praeter spem : haec non tollit motivum sperandi, nec spem destruit, sed quod Deo convenit, sperat modo inordinato et temerario. Committitur variis modis : a) sperando a Deo bona supernaturalia praeter communem ordinem divinae providentiae, ut si quis speret se habiturum tantam gloriam ac B. M. V. ; — b) sperando a Deo bona supernaturalia ordinaria, sed quae non sunt promissa, ut tempus poenitentiae praecise in fine vitae, nihil curando de salute ; — c) sumendo fiduciam in Deum ut motivum liberius peccandi, vel augendi aut multiplicandi peccata, vel diu in peccato perseverandi, ut si quis plura peccata facit praecise quia facile obtinetur eorum remissio, vel quia tam facile remittuntur plura quam unum. Ille tamen qui pluries peccat unice quia plura peccata tam facile accusantur in confessione quam unum, licet habeat pravam dispositionem, non videtur committere peccatum praesumptionis.

835. Praesumptionis gravitas. — I. Praesumptio quae est contra spem est peccatum mortale ex genere toto ; quia motivum spei et ideo ipsam spem tollit. Praesumptio tamen lutherana gravior est pelagiana : gravius enim est diminuere divinam virtutem quam propriam extollere. Imo est peccatum in Spiritum Sanctum : maxime enim est iniuriosum Deo existimare quod det veniam peccati sine poenitentia, vel gloriam sine meritis ; contemnendo autem divinam omnipotentiam auxiliamtem sub ratione iustitiae, abiicitur timor Dei qui est speciale remedium a Spiritu Sancto concessum ut a peccato retrahamur.

Praesumptio tamen est minus gravis quam desperatio, quia magis propinium est Deo misereri et parcere quam punire : illud enim convenit Deo secundum se, hoc autem secundum peccata nostra.

Peccatum praesumptionis raro est plene deliberatum ; quosi non sit, non est peccatum in Spiritum Sanctum nec tollit spem.

II. Praesumptio quae tantummodo est praeter spem est peccatum mortale ex genere suo, quod levitatem materiae admittit. Leve est a) si quis sperat bonum supernaturale extraordinarium, sed cum plena subiectione erga divinam providentiam ; — b) si quis in aliquo periculo, sine oratione et praeparatione, sperat auxilium ordinarium, sed parvum, quod Deus non promisit ; — c) si spes veniae sit motivum committendi sola peccata venialia.

836. Causae praesumptionis et remedia. — Praesumptio indirecte oritur ex erroribus in fide supra descriptis ; insuper illa quae propriae virtuti innititur, directe procedit ex vana gloria : ex hoc enim quod aliquis multum desiderat gloriam, sequitur quod attentet aliquid supra suas vires. — Praesumptio autem quae nititur inordinate divina virtuti, directe oritur ex superbia, ex qua fit quod aliquis tanti se aestimat, ut se non putet ob peccata puniendum vel a beatitudine excludendum.

Remedia contra praesumptionem sunt : a) humilitas quae directe opponitur causis praesumptionis, scil. superbiae et inani gloriae ; — b) meditatio inscrutabilium iudiciorum Dei, quae directe fovet timorem Dei, quo praesumptio excluditur : « Deus siquidem non irridetur, ac de se nimum praesumentes iusto iudicio punit ».

837. Corollaria practica. — 1. Spes veniae potest esse motivum peccandi, quo casu aggravatur peccatum malitia praesumptionis ; si autem non sit motivum peccandi, sed tantum concomitanter se habet ad peccatum, non est praesumptio, imo peccatum minuit : « Peccare cum proposito perseverandi in peccato sub spe veniae, ad praesumptionem pertinet, et hoc non diminuit sed auget peccatum. Peccare autem sub spe veniae... cum proposito... poenitendi (postea) de peccato (si spes non est motivum peccandi sed tantum concomitanter se habet ad peccatum), hoc non est praesumptionis, sed hoc peccatum diminuit, quia per hoc videtur habere voluntatem minus firmatam ad peccandum », q. 21, a. 2, ad 3.

2. Cum praesumptio mortaliter mala sit peccatum speciale, hinc in confessione declarandum est si quis ex hoc motivo aliquod peccatum commisit, quia est circumstantia speciem mutans.