Summa Theologiae Moralis, vol. I: De Principiis

S. Th. I-II, q. 20, a. 1-4 et 6 ; q. 19, a. 8.

168. Principium I. Actus externus habere potest duplicem bonitatem et malitiam, scilicet :

1. Unam subiectivam et formalem, quam immediate habet ex fine agentis, et haec prior est in actu interno voluntatis et ex eo derivatur in actum exteriorem et tota dependet a voluntate.

2. Alteram obiectivam et materialem, quam habet immediate ex obiecto debito et debitis circumstantiis, et haec magis est a ratione quam a voluntate, cum e contra ex ipsa dependeat bonitas voluntatis secundum quod in ipsam fertur ut in obiectum ; — unde in ordinatione rationis et intentionis bonitas obiectiva prior est quam bonitas voluntatis, sed in executione operis prior est bonitas voluntatis (a. 1 et 2). Hinc quandoque actus interior et exterior sunt in eadem specie bonitatis vel malitiae ; aliquando in diversa specie, et tunc uterque, sicut ipse actus completus ex utroque compositus, duplicem speciem contrahit (a. 3), ut dictum est n° 155.

Ad hoc igitur quod actus externus sit simpliciter bonus, non sufficit formalis bonitas ex intentione finis et voluntate, sed etiam nullus potest esse defectus in actu externo ex parte obiecti et circumstantiarum : bonum enim ex integra causa, malum ex quocumque defectu (a. 2).

169. Principium II. Actus externus per se, i. e. prout est mera executio actus interni efficacis, ipsi non superaddit bonitatem vel malitiam formalem et simpliciter dictam (a. 4).

Probatur : a) Ex Scriptura, quae sinceram voluntatem pro facto reputat, Gen. XXII, 16 ; Mt. V, 28.

b) Ratione: Libertas est fundamentum moralitatis ; unde bonitas et malitia formaliter non sunt nisi ubi est libertas. Atqui solus actus interior voluntatis est de se intrinsece et formaliter liber ; actus exterior non est liber nisi a causa extrinseca et denominatione analoga¹ : non enim est voluntarius nisi voluntareitate actus interni cuius est effectus. Ergo bonitas et malitia formalis non sunt per se in actu exteriori, sed iste non est ita bonus vel malus nisi bonitate vel malitia actus interioris.

Dictum est :

1. Per se, nam per accidens seu ratione alterius addit bonitatem vel malitiam accidentalem, tum ratione actus interioris in quantum scil. actus exterior saepe est occasio cur actus interior multiplicetur, intensius exerceatur, diutius continuetur ; — tum ratione effectuum, in quantum illi connectitur specialis gratia, valor, privilegium, uti gratia data sacramento, aureola martyrio, indulgentia operi pio, aut ex ipso sequantur mala et incommoda, v. g. onus restituendi, censura, irregularitas. Hinc :

a) Dum voluntaryas sit parata ad operandum si posset, et non operetur unice quia non potest vel quia non habet operandi occasionem, tam bona vel mala est voluntas sine actu externo ac cum illo, quia absentia actus externi est simpliciter involuntaria ; unde simpliciter et essentialiter meretur eamdem laudem vel poenam.

b) Qui dat eleemosynam, ieiunat, corpus affligit, non plus meretur ac ille qui habet efficacem voluntatem hoc faciendi ; plus tamen satisfacit, quia valor satisfactorius pendet etiam ab opere exteriori in quantum est poenale, i. e. a poena prout reapse infligitur.

2. *Prout est executio actus interioris, et non prout est eius obiectum : sic enim suam bonitatem obiectivam (si habet) communicat voluntati quae eam intendit, et ita iam habetur bonitas formalis. Sed supposito quod sit obiectum voluntatis, ipsa executio externa non addit.

3. Bonitatem vel malitiam formalem ; nam actus exterior quatenus perficit et consummat bonitatem vel malitiam voluntatis addit bonitatem vel malitiam materialem et secundum quid : licet enim bonitatem vel malitiam formalem non augeat, illam eamdem tamen extendit ad actum exteriorem et sic perficit ; unde meretur praemium vel poenam accidentalem.

4. Efficacis, i. e. qui de se sufficiat ad ponendum actum externum et illum operaretur, si posset. Si enim ad hoc esset inefficax, non esset proportionatum medium ad actum externum et huius effectum obtinendum : ita voluntas convertendi totum mundum, alendi omnes pauperes, liberandi omnes animas purgatorii, quamvis sit optima quia aliquid participat de bonitate actus externi qui est ipsius obiectum, non tamen eamdem bonitatem ac ipsum opus habet, quia unicus actus voluntatis non valet illud efficere (q. 19, a. 8).

170. Obiicitur : Actus interior et exterior sunt duo actus morales ; ergo plus moralitatis. — Resp. S. Thomas, de Malo q. 2, a. 2, ad 8 : « Quantum additur quanto dicit maius, ubi utrumque dicitur quantum secundum eamdem rationem. Sed ubi unum est ratio alterius quod sit quantum, hoc non oportet. Sicut si lignum est longum erit linea longa, nec oportet quod lignum cum linea sit longius quam linea, quia linea est ratio longitudinis in ligno : similiter etiam dictum est quod actus externus habet rationem culpae ab actu voluntatis ».

171. Animadversio. — Actus externus recte dicitur et vere est bonus et malus, quia est conformis vel difformis rationi, simul et voluntarius ; habet etiam formalem bonitatem vel malitiam, non quidem propriam sed derivatam ab actu interiore. Cum isto enim constituit unum actum moralem ad quem concurrit ut elementum materiale (n° 155) ; unde etiam in confessione non tantum declarandae sunt malae voluntates seu intentiones, sed etiam actus externi : confitenda enim sunt peccata non tantum secundum speciem distincta, sed integra qualia de facto patrata fuerunt, scil. perfecta et consummata. Aliis verbis totum malum est dicendum (quod est vere malum), etiamsi participative et analogice tantum sit malum (cfr. tr. de Peccatis).