DE POTESTATE LEGIS VETERIS.

S. Th. I-II, q. 99 et 100 ; 101 et 104 ; 103, a. 2 ; II-II, q. 122.

305. Lex vetus, quamvis ratione materiae circa quam versatur multa contineat praecepta, in se tamen est una**, quia omnia ordinabantur ad unum finem (q. 99, a. 1).

Cum enim, — ad distinctionem legis humanae, quae principaliter ordinat homines ad invicem, — lex divina principaliter ordinat homines ad Deum, secundum autem ad invicem ; hinc continet praecepta triplicis generis :

1° alia sunt praecepta moralia de actibus virtutum, quibus homines efficiebantur boni et similes Deo : lex enim intendebat amicitiam cum Deo optimo, quae sine similitudine ad eum esse nequit (a. 2) ;

2° alia caeremonialia quibus ad Dei cultum ordinabantur, quod fieri debet non tantum actibus interioribus, sed et exterioribus operibus quibus homo servitutem protestetur (a. 3) ;

3° alia iudicialia quibus ordinabantur homines ad invicem, modo iustitiae inter ipsos servato (a. 4).

Iamvero A. ad praecepta praedicta, omnia alia reducuntur quae pertinent ad vim legis directivam : vel enim dictantur ab ipsa ratione et debita sunt secundum regulam rationis, et tunc pertinent ad moralia quae sunt iuris naturae conclusiones (etiamsi sint mandata et consilia) ; vel sunt debita ex lege positiva determinante legem naturalem, et sunt vel caeremonialia quae sunt praeceptorum naturalium determinationes in rebus divinis, vel iudicialia seu determinationes in rebus humanis (Deut. V, 1 ; VI, 1, 17). Hinc dicitur ab Apostolo (Rom. VII, 12) mandatum iustum, sanctum, bonum (a. 5).

B. quantum ad vim coactivam : ad illorum observantiam lex inducebat per temporales promissiones et comminationes, quia non dirigebat ad perfectos qui, temporalibus despectis, spiritualibus inhaerent, sed ad imperfectos qui temporalia bona desiderant, quamvis in ordine ad Deum. Media enim hominibus sunt proponenda secundum eorum condicionem (a. 5 et 6).

Bona aeterna scil. non immediate pertinebant ad pactum initum inter Deum et populum iudaicum, sed tantum mediante promissione Redemptoris et pacto futuro. Unde lex quae respicit populum solas promissiones temporales continebat ; bona aeterna poterant ab individuis obtineri mediante fide et spe in Redemptorem, ex meritis et vi gratiae ipsius seu vi legis novae, nam secundum hoc pertinebant ad legem novam (q. 106, a, 1, ad 3 et 107, a. 1, ad 2 et 3).

306. Specialim A. praecepta moralia omnia, ad decem praecepta decalogi populo proposita, aliqua ratione reducunt possunt (q. 100, a 3).

Probatur : In lege naturae enim a) alia sunt praecepta primaria cognitu, per se evidentia, omnibus nota, quae non erat necessarium iterum promulgare ; — alia autem secundaria sunt conclusiones ex primis deductae, quarum b) multae sunt remotiores quae non erant in decalogo ponendae, quia ratio eorum non est manifesta nisi solis sapientibus ad quos populum docere pertinet, et quia multiplicitas praeceptorum poneret confusionem, unde non erant populo proponendae ; — c) quaedam sunt proximae et immediatae quae modica consideratione statim evidenter ex primis praeceptis deducuntur et quarum ratio apparet omnibus, et hae fuerunt in decalogo positae, quia in pauciforibus casibus vel apud quosdam contigit humanum iudicium circa illas perverti.

Iamvero primaria et communia (v. g. amor Dei et proximi) continentur in praeceptis decalogi tamquam principia in conclusionibus (ad 1) ; remotiora autem et converso continentur in eis sicut conclusiones in suis principiis.

Praecepta ergo decalogi omnia sunt moralia, excepto tertio quod partim est morale, quantum ad hoc quod homo debet aliquid tempus cultui divino, partim est caeremoniale, quantum ad determinationem specialis temporis scil. sabbati (ad 2).

B. Praecepta caeremonialia determinabant peculiarem modum quo Deus erat colendus ; quae multa debebant esse et solennia, ad promovendum Dei cultum et avertendum ab idololatria. Erant autem quadrupucis generis : a) vel de ipso cultu qui specialiter consistit in sacrificiis, vel b) de instrumentis sacris, vel c) de colentibus qui consecrantur sacramentis, et d) ab aliis distinguuntur variis observationibus. Haec omnia Christum futurum praefigurabant (q. 101).

C. Item iudicialia (seu politica) praecepta spectabant res humanas secundum quadruplicem ordinem qui in populo inveniri potest : a) alia erant principum ad subditos, b) alia subditorum ad invicem, c) quaedam populi ad extraneos, d) quaedam ad domesticos (uxorem, filios, servos). Haec praefigurabant Ecclesiam (q. 104).

Caeremonialia et iudicialia variis mutationibus fuerunt obnoxia, nam Deus leges suas Iudaeorum condicionibus accommodare non cessavit, unde misit Prophetas qui legem authentice interpretati sunt et compleverunt.

307. Praecepta moralia sunt de omnibus actibus virtutum (q 100, a. 2). — Ad differentiam enim legis humanae quae ordinat ad communicationem hominum ad invicem (quod fit per operationes exteriores), et non praecipit nisi actus iustitiae et actus aliarum virtutum in quantum assumunt rationem iustitiae, lex divina praecipit de omnibus illis quibus homines ordinantur ad communicationem cum Deo. Homo autem Deo coniungitur ratione (et voluntate). Unde de omnibus illis praecipit lex divina quibus ratio humana (et voluntas) debite ordinata est, quod contingit actibus omnium virtutum¹.

quaedam, sine quibus ordo rationis observari nequit, cadant sub obligatione praecepti, quaedam vero quae pertinent ad bene esse virtutis perfectae, cadant sub monitione et consilio.

Attamen praecepta decalogi omnia pertinent ad iustitiam (q. 100, a. 3, ad 3 et II-II, q. 122, a. 1). — Etenim praecepta decalogi sunt principia legis naturalis quibus ratio modica consideratione adhaeret et quae statim ut debita agnoscit. Ratio autem debiti maxime apparet in iustitia quae est ad alterum (in his enim quae sunt ad seipsum videtur primo aspectu quod homo est sui dominus, et quod licite possit facere quodlibet²). Et ideo praecepta decalogi ad iustitiam pertinent : tria priora sunt de actibus religionis quae est potior inter virtutes adnexas iustitiae, quartum est de actibus pietatis quae est secunda inter has virtutes, alia sex sunt de actibus iustitiae communiter et stricte dictae quae est inter aequales.

308. Praecepta decalogi secundum diversa obiecta convenienter distinguuntur et convenienti numero enumerantur (q. 100, a. 4 et 5). — Probatur :

Sicut leges humanae ordinant homines ad quamdam communitatem humanam, ita lex divina ad communitatem hominum sub Deo. Atqui, ut aliquis bene ordinetur in societate, requiruntur duo : ut bene se habeat et ad eum qui praeest communitati et ad alios concives. Unde in lege divina primo ponuntur praecepta quae homines ad Deum, et deinde quae eos ad alios proximos, conviventes sub Deo, ordinant sive opere, sive ore, sive corde.

A. Principi autem communitatis homo debet tria :

I. fidelitatem in opere, qua ipse solus agnoscitur, quod traditur in 1° praecepto : Non habebis deos alienos ; quo agnoscimus unitatem Dei ; — deinde

II. reverentiam maxime in ore, qua nihil iniuriosum in eum dicatur, quod traditur in 2° praecepto : Non assumes nomen Dei in vanum, i. e. non facies periurium ; quo reveremur Dei veritatem ; — postremo

III. famulatum etiam in corde, ad recompensationem pro beneficiis acceptis (imprimis creationis), quod pertinet ad 3^m praeceptum : Memento quoniam diem sabbati sanctifices ; quo colimus Dei bonitatem.

B. Ad proximos vero aliquis bene se habet :

a) vel specialiter ad illos quorum est debitor, si iis debitum reddat, quod

IV. maxime faciendum parentibus, unde ponitur 4^m praeceptum : Honora patrem et matrem ;

b) vel generaliter ad omnes, si nullum nocumentum inferat, nec α) opere, iniuriam committendo, sive

V. in propriam personam quantum ad vitam individualem, quod prohibet 5^m praeceptum : Non occides ; — sive

VI. in personam coniunctam quantum ad propagationem prolis, quod prohibet 6^m praeceptum : Non adulterabis ; — sive

VII. in bona exteriora possessa quae ordinantur ad utrumque, quod prohibet 7^m praeceptum : Non facies furtum ; — nec β) nocumentum inferatur ore

VIII. quantum ad famam et honorem, quod prohibet 8^m praeceptum : Non falsum testimonium loqueris ; — nec corde, vel

IX. concupiscentia carnis, desiderando uxorem alterius, quod prohibet 9^m praeceptum : Non desiderabis uxorem proximi tui ; — vel

X. concupiscentia oculorum, cupidiendo bona ipsius, quod prohibet 10^m : Non concupisces domum proximi tui, etc.

309. Praecepta decalogi convenienti ordine traduntur (q. 100, a. 6 et 7). — Probatur :

Praecepta decalogi dantur de illis quae statim in promptu a ratione admittuntur ; tanto autem aliquid facilius a ratione admittitur, quo contrarium eius est gravius seu magis repugnans rationi. Ergo secundum ordinem gravitatis praecepta erant ponenda. Iamvero magis repugnat rationi inordinatio erga ipsum finem, Deum, et ideo prima praecepta decalogi ordinant hominem ad Deum, et quidem gravior est 1) infidelitas erga superiorem quae 1° praecepto prohibetur quam 2) irreverentia quae prohibi-[^1. Non traditur praeceptum speciale de concupiscentia homicidii et falsi testimonii sicut de delectatione adulterii et furti : delectatio carnis et utilitas divitiarum maxime sunt appetibiles et quasi naturaliter amantur ; homicidium et falsitas de se non sunt bona sed potius horrorem ingerunt quam delectationem (a. 5, ad 5).]

betur 2° ; et haec est gravior quam 3) absentia obsequii debiti, de quo agit 3^m. — In praeceptis ordinantibus ad proximum, magis repugnat rationi et gravius est peccatum si homo non servat ordinem debitum erga personas quibus magis debet, et ideo post tria praecepta erga Deum ponitur 4) praeceptum erga parentes. Erga reliquos proximos, gravius est peccare opere quam ore, et quidem gravius est 5) homicidium quo tollitur vita hominis existentis, quam 6) adulterium quo impeditur certitudo prolis nasciturae, et hoc gravius est quam 7) furtum quod pertinet ad externa bona ; deinde 8) peccata oris quae graviora sunt quam peccata cordis, et in his gravior est 9) concupiscentia adulterii, quam 10) concupiscentia furti.

Quae omnia sunt praecepta negativa, exceptis 3° et 4° : negativa enim se extendunt ad omnes personas et casus ; non ita affirmativa, quia non omnibus nec semper beneficia et obsequia sunt praestanda, et ideo tantum ponuntur duo, quantum ad Deum et parentes propter maxima beneficia quae sufficienter recompensari non possunt (a. 7, ad 1).

310. Omnia praecepta moralia secundum praecepta decalogi facile distinguuntur (q. 100, a. 11).

Probatur :

A. Quaedam omnino universalia ac per se evidentia praesupponuntur tamquam principia conclusionibus. Sic praeceptum agnoscendi finem supernaturalem et tendendi in eum fide, spe et divina charitate, praesupponitur tribus prioribus ; et praeceptum amandi proximum sicut seipsum religitur. Similiter praeceptum amandi seipsum et conservandi sibi vitam, quod homo naturaliter adimplet et ceterosqum includit in dilectione Dei et proximi : in hoc enim homo vere se diligit quod se ordinat ad Deum, et proximum diligit vere si ad finem ordinet sicut seipsum.

B. Alia particularia determinata, quorum ratio non est manifesta omnibus sed sapientioribus, adiunguntur ut conclusiones, sive mediate, sicut omnia quae necessario ducunt ad ea quae ipsa praecipiunt vel prohibent, sive indirecte, quia similis ratio existit illa praecipiendi vel prohibendi. Hinc

ad 1^um pr. : reducuntur omnia quae ordinantur ad idololatriam vel simillitudinem cum ipsa habent : maleficium, divinatio, vana observantia, illa quae sunt contra fidelitatem ut tentatio Dei, vel contra opera cultus quibus fidelitatem praestamus, uti sacrilegium et simonia ;

ad 2^um pr. : blasphemia et falsa doctrina, omnia iuramenta et vota illicita aut violata, omnis vana assumptio divinorum ; ad 3^um pr. : omnia caeremonialia quae spectant sacrificia et sacramenta ;

ad 4^um pr. : omnia praecepta de honoratione superiorum et seniororum, et de beneficiis exhibendis aequalibus et minoribus ac pauperibus ;

ad 5^um pr. : omnes violationes contra corpus proximi, odium et ira quae ad illas ducunt, et scandalum quod violat animam ;

ad 6^um et 9^um pr. : fornicatio, vitia contra naturam, et quae luxuriam inchoant, aut ad illa omnia ducunt ;

ad 7^um et 10^um pr. : usura, fraus, rapina et omnis iniustitia erga bona externa, ac omnia quae ad ea ducunt ;

ad 8^um pr. : falsum iudicium, mendacium, detractio et omnis iniuria facta verbo contra famam et honorem.

Praecepta ad seipsum in decalogo enuntiari non debuerunt (cfr. n. 307) et ceteroquin ad illum facile reducuntur. Etenim

1. praeceptum amandi et conservandi seipsum est omnibus notum et naturaliter servatur, et ideo non erat promulgandum ; ceterum includitur in dilectione Dei et proximi (1^um et 5^um pr.) : in hoc enim homo vere se diligit quod se ordinat ad Deum, et proximum diligit vere si amet et ad finem ordinet sicut seipsum (q. 100, a. 5, ad 1) ;

2. alia autem sunt conclusiones remotae quarum ratio non est omnibus manifesta, et ideo non erant directe proponenda populo sed sapientibus qui docere populum possunt ; facile tamen reducuntur ad praecepta proximi secundum diversa bona circa quae versantur : sic praecepta circa sanitatem propriae et circa cibum et potum qui ad illam ordinantur, reducuntur ad 5^um ; quae sunt circa bona fortunae ad 7^um et 10^um ; quae sunt circa honorem, famam et gloriam ad 8^m ; praeceptum fortitudinis secundum varia motiva cur aliquis mortem spernere debet.

311. Lex vetus non iustificat (q. 100, a. 12) proprie et perfecte, quia iustitiam a Deo infusam causare non poterat per praecepta moralia vel iudicialia, quae sunt tantum de actibus humanis qui gratiam causare nequeunt ; nec per praecepta caeremonialia quae sacramenta V. L. gratiam non conferebant. Iustificabat tamen secundum quid in quantum praecipiebat actus iustitiae ; etiam improprie quatenus excitabat fidem et spem et ita disponebat ad gratiam Christi iustificantem et illam significabat, et quatenus caeremonialia praecepta conferebant iustificationem et munditiem « legalem » qua homines secundum iustitiam externam, in facie legis et societatis, habebantur iusti coram lege ac idonei ad cultum Dei.