Summa Theologiae Moralis, vol. I: De Principiis

113. Duplex est esse actus humani: esse physicum et esse morale; esse physicum seu naturae, quod dicitur materiale, scil. ipsa entitas physica et naturalis tendentia ad obiectum; et esse morale seu moris, quod dicitur formale quia actui competit praecise in quantum est humanus et liber.

Morale dicitur a more; mos autem distinguitur duplex: mos improprie dictus qui est mera assuetudo seu solitus modus agendi et invenitur etiam in brutis; et mos proprie dictus, de quo hic loquimur, qui est modus quo solet agere vel etiam agi ens liberum in ordine ad aliquem finem secundum aliquam normam, ac proinde bene vel male, et modo digno sive laude et praemio, sive reprehensione et poena. Actus humanus ergo dicitur moralis, prout pendet a deliberata voluntate cum subiectione ad actus regularis; et esse morale est tendentia actus ad obiectum ut subditum regulis morum.

Morale quod dicitur prius est actui libero, consequenter etiam indicat quidquid fundatur in libera activitate, uti entia moralia quae deliberata voluntate effinguntur aut producuntur: personae morales, effectus morales, facultates morales; vel quodcumque ad illam pertinet, uti moralis causa, impotentia, certitudo, virtus, lex, ordo, scientia, etc.¹

Dicemus de moralitatis essentia et speciebus — fundamentis — principiis — et specifica distinctione. Et de his pro actibus in genere et in specie.

S. Th. I-II, q. 18, a. 1 et 8.

114. Morualitas est attributio actum humanorum secundum quam dicuntur boni vel mali, i. e. convenientes vel disconvenientes. Speciali modo attenditur bonum et malum in actibus humanis. Etenim, bonum et malum dicuntur per comparationem ad finem; ergo ubi specialiter est ratio finis, ibi specialiter est ratio boni. Atqui speciali modo competit homini agere propter finem, in quantum ipse libere sibi determinat finem. Ergo in actu humano, praeter bonitatem metaphysicam actus, omnibus entibus in quantum sunt communem, datur alia bonitas quae consistit in eo quod homo recte determinet sibi finem. Et hoc est bonum morale, cui opponitur malum morale¹.

115. Morualitas est conditio omnis actus humani et definiri solet : conformitas vel difformitas actus humani cum sua regula, recta ratione.

Probatur: Bonum est id quod convenit enti per comparationem ad finem, et malum est id quod disconvenit; unde bonum in actu humano est id quod convenit actui humano per comparationem ad finem. Quod convenit actui humano convenit homini agenti in quantum est homo. Quod convenit homini agenti in quantum est homo convenit rationi, quae est primum principium actuum humanorum et cujus est convenienter ordinare in finem. Ergo bonum in actu humano est id quod convenit rationi seu quod est secundum rectam rationem, per comparationem ad finem; et malum quod non convenit rationi seu quod est contra rectam rationem.

Recta ratio autem non est nisi participatio legis aeternae Dei, cujus fundamentum est finis absolute ultimus. Hinc quasi triplex distingui potest regula : finis ultimus, lex aeterna, recta ratio.

Unde S. Thomas, Q. D. De Malo, q. 2, a. 4 : « Bonum et malum in actibus est accipiendum secundum id quod est proprium homini in quantum est homo. Hoc autem est ratio. Unde bonum et malum in actu humano consideratur secundum quod actus concordat (et convenit) rationi informatae lege divina vel naturaliter, vel per doctrinam, vel per infusionem ».

116. Essentia moralitatis. — Moralitas non consistit : a) In actu libero vel in ejus libertate (quod tribuitur Scotō) : hoc enim est mera aptitudo moralis, scil. materia vel fundamentum et conditio moralitatis, quae aliquid huic superaddit, unde multiplex potest esse in eodem actu moralitas, una tantum libertas; insuper libertas pertinet ad esse physicum actus, nam etiam si moralitas non esset, remaneret actus liber.

b) Neque in imputabilitate (Pufendorf) : haec enim est moralitatis sequela, nam ut actus imputetur ad laudem vel culpam supponitur fuisse bonus vel malus.

c) Neque est mera denominatio actui extrinseca (Suarez) vel relatio rationis (Vasquez) : actus ratione sui est bonus vel malus ; et bonitas vel malitia illi in actibus realiter et proprie inhaeret et existit etiam si ratio illos non consideret vel denominet²; unde S. Thomas, a. 4, ad 2 : « debita proportio ad finem et relatio in ipsum inhaeret actioni ».

d) Neque est relatio realis proprie dicta seu praedicamentalis: haec enim est ad terminum ut purum terminum, dum actus se habet ad regulam ut ad suum perfectivum ; insuper non pertinet ad essentiam actus humani, sed est accidens quod ipsi accedit, dum tamen moralitas ipsi est essentialis quia competit ei ratione proprii sui obiecti a quo habet speciem.

e) Sed moralitas est intrinsecus respectus seu relatio transcendentalis, i. e. intrinseca habitudo ipsius actus, qua tendit ad obiectum praecise ut conforme vel difforme cum regulis morum. Est sententia Thomistarum.

Probatur: 1) Morualitas est ordo seu dispositio quam facit ratio deliberans in actibus voluntariis. Sed ratio praecise facit in his actibus ut intrinseca eorum habitudo seu physice tendentia ad obiectum sit tendentia ad obiectum ut subditum regulis. Ergo moralitas est respectus seu ordo intrinsecus quem ratio facit in actibus humanis et quo tendunt ad obiectum conformiter vel difformiter ad eorum regulas.

2. Essentia cuiuscumque actus est intrinsecus ordo ad obiectum. Ergo actus moralis essentialiter est tendentia intrinseca ad obiectum morale. Obiectum autem est morale in quantum subiicitur regulis morum. Ergo et moralitas essentialiter est intrinseca actus tendentia ad obiectum ut subditum regulis morum.

117. Divisiones moralitatis. — Cum moralitas sit habitudo actionis ad regulam, hinc secundum variam habitudinem ad variam regulam varia est moralitas :

1° Regula est remota et obiectiva scil. lex, sive aeterna Dei, sive temporalis seu recta ratio humana praecipiens ; vel proxima et subiectiva scil. actualis conscientia legis et conformitatis vel difformitatis actus ad illam. Hinc distinguitur moralitas materialis seu obiectiva, quae est conformitas vel difformitas elementi obiectivi, i. e. actus secundum

1. Moderni auctores e S. I. uniunt primam et tertiam sententiam, et dicunt moralitatem esse libertatem simul cum duplici denominatione extrinseca. Ita v. g. Frins et Cathrein aiunt esse dependentiam actus a voluntate libera operante et ratione advertente ad honestatem vel turpitudinem obiecti. Ubi sunt tria : denominatio intrinseca voluntarii, et denominatio extrinseca duplex : relatio dependentiae a voluntate libera, et relatio dependentiae a ratione advertente. Similiter Pesch ait in eo esse quod voluntas libera fertur in obiectum apprehensum sub ratione boni aut turpis (Zeitschrift für K. Th., 1887, p. 867).

se spectati cum sua regula obiectiva, lege, nulla habita ratione agentis ad regulam, seu independenter a iudicio practico agentis ; — et subiectiva seu formalis, quae est conformitas vel difformitas elementi subiectivi, i. e. actus in quantum procedit ab agente, et ipsius operantis cum regula subiectiva seu iudicio practico conscientiae. Una potest esse sine altera, ut dum quis ex ignorantia invincibili ponit actum malum quem putat bonum, actus erit materialiter malus sed formaliter bonus ; et vice versa. Sic blasphemia ab amente prolata est materialiter mala, prolata a compote sui est etiam formaliter mala.

2° Regula est imperans, vel approbans et consulens, et ideo distinguitur moralitas moralitatis quando aliquid praescribitur vel prohibetur ; — et libera quando aliquid tantum approbatur et consuletur. Malum semper prohibetur ; bonum autem non semper praecipitur sed illud tantum quod necessarium iudicatur.

3° Regula est necessaria et naturalis, vel positiva, et ideo distinguitur moralitas intrinseca et necessaria, ex natura rerum exsurgens : haec competit iis quae sunt ex natura sua bona vel mala, et necessario praecepta vel prohibita ; — et extrinseca, nascens ex positiva libera voluntate praecipientis : haec competit iis quae solum sunt bona vel mala quia praecepta vel prohibita.

118. Species moralitatis. — Duplex est species moralitatis suprema et fundamentalis : bonitas et malitia. Dicitur : suprema, quia multae possunt esse moralitatis species infimae, quae desumuntur ex obiectis specie diversis, ut infra explicabitur in q. 5.

Probatur: Actus enim humanus vel est conformis suis regulis vel ab ipsis difformis. In primo casu est bonus : bonum enim et ens convertuntur, unde tantum habet aliquid de bonitate quantum habet de esse ; si ergo actus habet plenitudinem essendi sibi debitam et convenientem est bonus. Sed id quod est conforme suis regulis habet omne quod habere debet. Ergo actus ipsis conformis est bonus. — In secundo casu est malus : quod enim habet aliquid de plenitudine essendi secundum hoc est ens et bonum, at in quantum non habet totum esse quod habere debet, deficit a bonitate et dicitur malum. Sed actus qui aliquo modo est difformis a suis regulis non habet totum esse quod habere debet. Ergo talis actus est malus. Hinc axioma : Bonum ex integra causa, malum ex quocumque defectu.

Itaque bonum definitur id quod convenit regulae rationis et naturae rationali, malum id quod disconvenit.

119. Animadversio. — In terminologia modernorum saepius sumitur actus moralis vel moralitas in sensu sat diverso. Opponitur actus moralis actui immorali et tunc idem est ac actus honestus: sic Kant distinguit actus morales, immorales, et amorales. Apud S. Thomam nunquam in hoc sensu dicitur actus moralis, nec unquam usurpatur verbum immoralis, sed actui morali opponitur actus non moralis. Similiter moralitas apud modernos saepius accipitur pro honestate et opponitur immoralitati. — At iuxta significationem vocis, sicut mores sunt boni vel pravi, ita duplex est moralitas : bonitas et malitia³.

120. Obiectum quaestionis. — Supposita distinctione inter bonum et malum morale, iam quaerendum est de huius discriminis ratione, criteriis et fundamentis, atque fundamentaliori principio. Ad quod dicemus 1) de differentia intrinseca inter bonum et malum morale ; 2) de criterio subiectivo seu norma secundum quam determinari valet moralitas ; 3) de moralitatis criterio obiectivo atque ultimo fundamento ; 4) de erroribus hac in materia notandis et confutandis ; 5) de facultate cognoscitiva moralitatis : est enim enim quaestio cum praecedentibus connexa.

S. Th. I-II, q. 18, a. 1 et 8 ; C. Gent. III, 129.

121. Status quaestionis. — Primo quaerendum occurrit de ratione discriminis inter bonum et malum, utrum scil.

dantur aliqui actus humani qui ab intrinseco sint objective boni vel mali seu ex natura rei, vel e contra solum ita sint ex determinatione extrinseca et positiva voluntate. Circa quod plures sunt errores, qui comprehenduntur sub communi nomine Positivismi moralis¹.

Ad duplicem classem reducuntur :

1. Alii enim dicunt determinationem positivam boni et mali factum fuisse ab hominibus, sive a) a legibus civilibus (Hobbes) aut a contractu sociali (Rousseau), sive b) ab educatione (Montaigne), sive c) ab opinione publica et consuetudine populi (St Lambert), sive d) ab inventione sapientum et potentum (Mandeville), sive e) ab evolutione sensus moralis vel conscientiae collectivae aut culturae (Evolutionistae, v. Hartmann, Levy-Bruhl, Durkheim).

2. Alii derivant discrimen a libera Dei voluntate ; ita Nominales ut Occam et Gerson, Cartesius, Pufendorf, item Grottii commentatores, ut Osiander, Gronovius, Cocceius².

Contra quos tenet doctrina catholica quasdam actiones ex natura sua esse bonas vel malas, independenter ab omni positiva voluntate.

122. Thesis. Quaedam dantur actiones intrinsece bonae vel malae, independenter a qualibet voluntate etiam divina.

Fatemur quidem multas esse actiones, quae ideo moraliter bonae sunt quia aliqua lege divina aut humana praeceptae, et multas similiter malas esse, quia prohibitae ; sed quaedam sunt quae praecipiuntur aut prohibentur tamquam in se honestae vel inhonestae.

Probatur: 1) Argumento conscientiae et historicae inductionis. Psychologice et historice constat quasdam esse actiones quae, ex communi conscientia et perpetua ac invincibili hominum persuasione, ut naturaliter in se honestae aut inhonestae semper habitae fuerint : ita v.g. parentes amare, proximo benefacere, verum dicere, pacta servare, etc.; ex adverso parentes odio prosequi, innocentes absque legitima ratione occidere, amicos iniuste prodere, promissa frangere, mendacium proximo perniciosum proferre aliaque eiusdem generis, ut quid turpe et inhonestum aestimentur. Quae quidem persuasio apud omnes gentes, etiam barbaras, viget ; nec minuitur aut amittitur ab aliquo, nisi minuto aut deleto sensu morali. Atqui persuasio tam constans et universalis, alte inhaerens mentibus tam diversis et circa omnia fere alia dissensientibus, non a lege civili aut consuetudine oritur quae apud varias nationes diversa est, et ceteroquin leges et consuetudines dicuntur bonae et malae, quapropter non sunt criterium primarium ; — nec ab educatione, contractu sociali aut publica opinione, quae pariter apud diversos populos eadem non sunt ; sed ab ipsa natura derivatur.

Neque dici valet horum actuum moralitatem a libera Dei institutione pendere : haec enim institutio non cognoscitur a multis populis qui revelationem non habent, unde non explicat universalitatem facti. Caeterum quaedam actiones ex se et essentialiter tam honestae apparent aut inhonestae ut neque divina voluntas earum moralitatem mutare valeat (v. g. Deus facere nequit ut blasphemia sit actus laudabilis, nec ut pietas sit peccatum) : essentia rerum scil. non pendent a libera voluntate Dei, nec proinde relationes essentials inter illas. Unde S. Thomas, Q. D. de Ver. 23, a. 6 : « Voluntas non habet rationem primae regulae... ; dirigitur enim per rationem et intellectum, non solum in nobis, sed in Deo... ; dicere, quod ex simplici voluntate dependeat iustitia, est dicere quod divina voluntas non procedat secundum ordinem sapientiae, quod est blasphemum ».

2. Ex ratione philosophica: Bonum entis est id quod convenit naturae ipsius, malum quod disconvenit. Atque plures sunt actiones quae per se et naturaliter naturae humanae rationali conveniunt vel disconveniunt. Ergo plures sunt actiones quae ex ipsa sua natura per se et naturaliter sunt bonae vel malae.

Prob. min. ex S. Thoma, III c. Gent. 129 : « Quorumcumque est natura determinata, oportet esse operationes determinatas quae illi naturae conveniant (vel e contra disconveniant) : propria enim operatio uniuscuiusque naturam ipsius sequitur. Constat autem hominum naturam esse determinatam. Oportet igitur esse aliquas operationes secundum se homini convenientes » (vel e contra disvenientes).

Conclusio inductive probatur ex tribus materiis principalibus circa quas versatur actio humana, i.e. circa a) relationes sociales cum aliis, in quantum homo est ens sociale ; — b) usum rerum exteriorum ac gubernationem corporis et virium inferiorum, in quantum est ens rationale ; — c) relationes cum Deo ultimo fine, in quantum homo est ens creatum. Et in tribus istis materiis actiones sunt natura sua convenientes vel disconvenientes :

a) circa relationes sociales cum aliis hominibus : « Cuicumque est aliquid naturale, oportet esse naturale id sine quo illud haberi non potest : natura enim non deficit in necessariis. Est autem homini naturale quod sit animal sociale ; quod ex hoc ostenditur quia unus homo solus non sufficit ad omnia quae sunt humanae vitae necessaria. Ea igitur sine quibus societas humana conservari non potest, sunt homini naturaliter convenientia : huiusmodi autem sunt unicuique quod suum est conservare, et ab iniuriis abstinere. Sunt igitur aliqua in humanis actibus naturaliter recta ».

b) circa usum rerum exteriorum ac gubernationem corporis et virium inferiorum : « Homo naturaliter hoc habet quod utatur rebus inferioribus ad suae vitae necessitatem. Est autem aliqua mensura determinata (naturaliter) secundum quam usus praedictarum rerum humanae vitae est conveniens, quae quidem mensura, si praetermittatur, fit homini nocivum, sicut apparet in sumptione inordinata ciborum. Sunt igitur aliqui actus homini naturaliter inconvenientes.

Item secundum naturalem ordinem corpus hominis est propter animam et inferiores virtutes animae propter rationem ; sicut et in aliis rebus materia est propter formam et instrumenta propter principale agentem. Ex eo autem quod est ad aliud ordinatum, debet ei auxilium provenire, non autem aliquid impedimentum. Est igitur naturale rectum quod sic procuretur ab homine corpus et inferiores vires animae, ut ex hoc et actus rationis et bonum ipsius minime impediatur, magis autem iuvetur. Si autem secus accideret, erit naturaliter peccatum. Vinolentiae igitur et comessationes et inordinatus venereorum usus, per quae actus rationis impeditur, et subdī passionibus, quae liberum iudicium rationis esse non sinunt, sunt naturaliter mala ».

c) circa relationes cum Deo : « Unicuique naturaliter conveniunt ea quibus tendit in finem suum naturalem ; quae autem e contrario se habent sunt ei naturaliter inconvenientia... Homo naturaliter ordinatur in Deum sicut in finem. Ea igitur quibus homo inducitur in cognitionem et amorem Dei sunt naturaliter recta ; quaecumque vero e contrario se habent sunt naturaliter homini mala ».

« Patet igitur, ut concludit S. Thomas, quod bonum et malum in humanis actibus non solum sunt secundum legis positionem, sed etiam secundum naturalem ordinem ».

3. Ex consectariis adversae sententiae: Si nullum sit essentiale et obiectivum discrimen inter bonum et malum, lata via aperitur scepticismo morali. Nam a) quod hodie ut malum habetur, cras, mutatis legibus, aut traditione vel educatione, tamquam licitum haberi potest ; ideoque vera notio obligationis moralis perit : haec enim concipitur ut quid permanens et universale, non hypotheticae, sed categorice quasdam actiones praescribens, dum leges civiles traditionsque populorum sunt quid instabile et particulare, nec possunt nisi hypotheticam obligationem creare. Sublato igitur hoc discrimine, eo ipso ruit ordo moralis ; — b) mores quaedam extiterunt pessimae, quarum impugnatio a heroicis et sanctis viris ducta generatim laudatur ut progressus. Et tamen secundum positivismus omnes morales sunt bonae ; nec datur idealis et permanens regula ad progressum mensurandum ; — c) adversarii ut fundamentum supponere debent principium : Praecipienti Deo (vel praecipientibus hominibus) obeditur bonum et resistere malum. Ergo aliquid admittendum est bonum vel malum ante positivum Dei (vel hominum) praeceptum. Et si nullum admittatur, ruit fundamentum totius ordinis moralis.

123. Obiiciunt positivistae et evolutionistae exempla quaedam de polygamia, de sacrificiis humanis, de genitorum occisione ex pietate, scil. ad senectutis aut captivitatis incommoda vitanda, quae aliquando reputantur honesta et iusta ; unde concludunt conscientiam publicam delicto non laedi quia actus malus est, sed e contra actum esse malum quia laedit conscientiam publicam.

R. Error existit non quoad omnia intrinsece honesta et inhonesta, sed quantum ad aliqua : natura scil. non in omnibus sed in aliquibus deficere potest, et ita aliqui depravatam rationem habent ex passione, vel ex mala consuetudine, vel ex mala habitudine naturae, et errare potuerunt quoad aliqua ut in casu polygamiae, aut sacrificii humani, aut latrocinii quod apud quosdam non reputabatur iniustum, aut occisionis parentum ad miseriam auferendam patratae. Sed potius erraverunt circa modum pietatem colendi quam circa ipsam obligationem parentes amandi ; sicut circa modum colendi Deum, iustitiam servandi, aut matrimonium ordinandi, non circa ipsa principia, quod bonum sit amare Deum, iuste vivere et educationem generis humani per matrimonium tueri. Unde iam S. Thomas, in Eth., l. 3 : « Quaedam (non omnia), quae a quibusdam reputantur iusta et honesta, a quibusdam iniusta et inhonesta secundum differentiam temporum et locorum et personarum. Aliquid enim reputatur vitiosum uno tempore aut in una regione quod in alio tempore aut in alia regione non reputatur vitiosum. Et ex ista differentia contingit quoddam opinari quod nihil est naturaliter iustum vel honestum, sed solum secundum legis positionem ».

S. Th. I-II, q. 19, a. 3 et 4 ; 21, a. 1 ; 71, a. 6 ; 72, a. 4 et 8 ; 74, a. 7 ; 86, a. 1 et 2 ; 63, a. 2 ; De Malo, q. 2, a. 4 ; q 16, a. 2.

Supposito intrinseco boni et mali moralis discrimine, iam quaerendum de huius discriminis fundamentis, et quidem primo de eius criterio subiectivo seu moralitatis norma ; tunc de criterio et ultimo fundamento obiectivo. Circa primum duplex statuitur thesis.

124. Thesis I. Norma propinquior et intrinseca moralitatis est recta ratio humana practica.

Explicatur: Dicitur : 1) ratio, et non solum conscientia, quae est regula moralitatis subiectivae actum humanorum, dum hic agitur imprimis de norma moralitatis obiectivae : conscientia scil. est ratio particularis, qua determinata persona iudicat de moralitate talis actus in particulari et legem applicat ad determinatum casum concretum, hic autem magis spectatur ratio universalis quae iudicat de moralitate actuum in universali et enuntiat legem, ac est per essentiam in omnibus hominibus communis ; 2) recta, i. e. iudicans conformiter ad legem aeternam, a qua profluit ut a fonte et regula omnis boni ; nam, ut ait S. Thomas, II Sent. d. 24, q. 3, a. 3, ad 3 : « Corrupta ratio non est ratio, sicut falsus syllogismus proprie non est syllogismus, et ideo regula humanorum actuum non est ratio quaelibet sed ratio recta », quae sola valet convenienter ordinare in finem et sicut oportet ;

3. est norma propinquior, potius quam norma proxima: ista enim est conscientia quae applicat legem ad actum concretum, et ita est regula omnino proxima et immediata agendi, et respectu illius ratio universalis seu lex iam est regula remotior ; et nihilominus haec est propinqua regula respectu regulae supremae et ultimae quae est lex aeterna ipsius Dei ;

4. et intrinseca: ratio enim intrinseca est homini, dum lex Dei aeterna ipsi est extrinseca.

Probatur thesis 1° Factis: Actio moralis bona dicenda est, sicut quodlibet ens, quando suum finem attingit aut saltem recte et ordinate ad proprium finem tendit. Atqui ad rationem practicam hominis spectat detegere quisnam sit ultimus finis noster, quaenam media ad hunc finem attingendum necessaria sint aut utilia. Ergo ratio humana est norma bonitatis vel malitiae actuum humanorum.

Probatur minor:

a) Generatim experientia ;

b) Specialim ex differentia inter naturam rationalem et irrationalem (I-II, q. 91, a. 2) : constat enim hominem seipsum regere et actus suos ordinare in finem ; cum igitur ordo sit secundum regulam, debilit homini inseri regula qua se regeret et actus suos ordinare posset : quae non est nisi ratio.

c) Nam sicut ratio speculativa verum cognoscere nata est, ita ratio practica bonum (sub ratione veri) percipere valet, i. e. ordinatam actuum relationem ad finem ultimum, v. g. dictat blasphemiem esse malam utpote contrariam Deo ultimo fini, intemperantiam esse peccatum quia homines abutantur ad sensuum delectationem iis quae ad sui conservationem ordinantur.

Breviter : Iudicium practicae rationis ut obiectum habet convenientiam et disconvenientiam actus cum fine. Sed bonitas actionis residet in relatione convenientiae et subordinationis ad finem ultimum naturae rationalis ; malitia in relatione disconvenientiae. Ergo iudicium rationis practicae hanc relationem ostendens est criterium subiectivum eam manifestans, ac ita norma bonitatis ac malitiae.

2° Ratione desumpta ex S. Thoma, I-II, q. 90, a. 1 : In unoquoque genere id quod est principium est mensura et regula illius generis. Ratio est primum principium actuum humanorum, quia eius est ordinare ad finem, qui est primum principium in agendis. Ergo regula et mensura actuum humanorum est ratio.

125. Thesis II. Norma suprema et extrinseca et ultima regula moralitatis est ratio Dei seu ipsa lex aeterna.

Dicitur : 1) norma suprema, quia ab ista plus dependet moralitas quam a regula propinqua. Plus enim dependet effectus a causa prima quam a causa secunda, cum causa secunda non agat nisi in virtute causae primae ; unde quod ratio humana sit regula moralitatis, hoc habet a lege aeterna. Ergo magis dependet moralitas a lege aeterna quam a ratione humana (q. 19, a. 4) ;

2. ultima: norma scil. propinquior funtatur ultimatum in norma remota et fundamentali seu lege aeterna. Unde dicitur humana ratio norma moralitatis propinqua, subordinata et regulata; lex aeterna norma ultima et suprema et regulans (q. 71, a. 6 ; q. 21, a. 1) ;

3. est lex aeterna, i. e. ratio divina quatenus concipit omnium actionum ordinationem easque ordinat ad ultimum finem, voluntas Dei quatenus necessario vult hanc ordinationem ab homine servari, ac ratio Dei quatenus hanc ordinationem imperat nobisque imponit.

Probatur: 1) Ratio humana vera vel falsa est secundum quod est conformis veritati vel non : est enim cognoscitiva, non factiva, veritatis.

Atqui omnis veritatis mensura est ratio Dei quae est prima veritas et factiva omnis alius veritatis.

Ergo ratio humana est vera regula secundum quod est conformis rationi Dei (q. 19, a. 4).

2. In actibus humanis bonum et malum dicitur ex ordine ad finem ultimum. Sed finis ultimus constituatur et intenditur ab auctore naturae. Ergo ordinatio suprema actuum humanorum est a Deo ; et actus sunt boni vel mali secundum ordinationem Dei.

3. Hinc damnata fuit propositio Syllabi 3° : « Humana ratio nullo prorsus Dei respectu habito, unicus est veri et falsi, boni et mali arbiter ».

Obiciunt: Non cognoscimus legem aeternam ; ergo non est regula. — R. Innotescit ex creaturis et specialiter ex cognitione naturae humanae, nam omnia a lege aeterna habent quod ordinentur et moveantur in finem suum et in finem totius universi : « Licet lex aeterna sit nobis ignota secundum quod est in mente divina, innotescit tamen nobis alqualiter vel per rationem naturalem, quae ab ea derivatur (et derivari cognoscitur) ut propria eius imago, vel per aliqualem revelationem superadditam » (q. 19, a. 4, ad 3).

126. Corollarium. — Humana ratio est regula secundaria et propinqua propria seu homogenea, et immanens ; lex aeterna norma primaria et suprema, heterogenea, et transcendens (q. 19, a. 4, ad 2 ; q. 21, a. 1 ; q. 71, a. 6).

Non solum quaerendum est de criterio subiectivo moralitatis seu de norma qua dignoscatur, sed etiam de obiectivo criterio ac fundamento intrinseci discriminis bonum inter et malum, seu de principio ontologico ex quo originem et vim regula moralitatis habeat, et in quo ratio recta nitatur ad iudicandum quid sit bonum vel malum.

127. Thesis. Fundamentum obiectivum moralitatis proximum seu regulae rationis est natura humana cum eius fine et relationibus essentialibus, ultimum seu legis aeternae est ipsa essentia divina.

Multi recentiores dicunt ipsam naturam humanam rationalem ut talem in se esse normam proxime moralitatis ; — vel et naturam humanam complete spectatam cum omnibus suis relationibus essentialibus, scil. ut rationalis (et non solum sensitiva), ut socialis, et ut creata¹ ; — imo addunt quidam esse normam fundamentalem seu fundamentum ipsius legis aeternae et voluntatis Dei². Sed omnes isti confundunt normam cum suo fundamento obiectivo. — E contra negant moralitatem pendere a fine ultimo ad quem natura humana tamen ordinatur³, aut etiam ab ordine essentiali rerum⁴. Dicendum autem :

1° Natura humana rationalis ut talis, vel etiam complete spectata cum suis relationibus, non est formalis regula et mensura seu criterium quod distinguit moralitatem (et etiam si quis vellet dicere regulam, saltem non esset regula proxima), sed fundamentum obiectivum secundum quod ratio discernit quid sit bonum vel malum : ex hoc enim obiectum vel actus bonus aut malus discernitur quia relationem convenientiae vel disconvenientiae habet cum natura rationali. Unde norma propinqua et criterium subiectivum moralitatis est solum iudicium practicum rationis. Et ideo S. Thomas distinguit inter bonum physicum et bonum morale, inter opera naturae et opera voluntatis, et ait naturam esse regulam operum naturalium, rationem esse regulam actuum voluntatis⁵.

Etenim ratio est recta ex conformitate ad legem aeternam. Lex aeterna innotescit ex creaturis, et praesertim ex natura humana. Ergo natura humana se habet ut medium inter legem aeternam et rationem, et hoc sensu dicitur, at non est regula, nisi fundamentaliter i. e. fundamentum regulae rationis.

2° Consequenter etiam finis ultimus hominis ad quem ipsa natura rationalis naturaliter ordinatur, et ipse ordo essentialis rerum seu obiectivus ordo exsurgens ex necessariis relationibus agentis humani ad varia entia, propter eamdem rationem, possunt dici fundamentum obiectivum moralitatis. Sunt regula fundamentaliter, seu fundamentum regulae rationis⁶.

3° Natura humana tamen et ordo essentialis rerum non sunt regula fundamentalis nec fundamentum regulae supremae et legis aeternae, quia ante ideam Dei et independenter ab ea, essentiae creatac et ordo inter illas nihil omnino sunt et nullum esse habent nec reale nec ideale ; unde legis aeternae, sicut omnium rerum, fundamentum est sola essentia Dei, quae est finis absolute ultimus.

128. Animadversio. — Ne difficultas nascatur ex eo quod bonum et malum definiamus secundum conformitatem vel difformitem, sive naturae rationali, sive rationi, sive fini ultimo; haec enim omnia in idem reincipiunt. Bonum enim est id quod convenit naturae alicui ; natura rationalis constituitur ratione ; natura quoque est principium operationis tendens ad finem proprium. Ergo idem est dicere : bonum morale convenire naturae rationali, aut rationi, aut fini ultimo humanae naturae.

129. Systemata falsa opponuntur doctrinae catholicae denaturae, regula et fundamento moralitatis, quae bonitatem moralem in solo bono honesto reponit et illam fundat in natura humana rationali, lege aeterna Dei, ac tendentia ad perfectam felicitatem, in altera vita obtinendam ; — sive per defectum sive per excessum. Ipsa conformis est philosophiae aristotelicae, et vocari potest eudaemonismus rationalis, quia intendit perfectionem rationalem, summum bonum hominis. Cui

a) per defectum opponitur purus eudaemonismus (εὐδαιμονία = beatitudo, bien-être, welzijn, lust) seu voluntarismus ethicus (gemoeds-, begeerte- of strevingsmoraal, geluksmoraal, gelukstrevingsmoraal, geluksdrang) qui tendit ad felicitatem terrenam eamque collocat, sive in bono delectabili : Hedonismus aut sensualismus, sive in bono utili pro felicitate temporali : Utilitarismus, qui sub varia forma subsistit, v. g. utilitarismi individualis, aut socialis, aut evolutionistici, ethicae sociologicae, progressimi, pragmatismi, etc.

b) e contra per excessum opponitur purus rationalismus seu formalismus: rationalismus scil. autonomisticus et ethicus, qui proponit bonum honestum exaggerant et quidem rationis automae, absque respectu ad naturam humanam in sua totalitate spectatam, ad legem aeternam Dei, vel ad felicitatem, aut praemium etiam alterius vitae. Sub variis formis exsistit quarum praecipuae sunt Stoicismus et Kantismus¹.

130. Hedonismus (ἡδονή = voluptas) seu sensualismus moralis (genietingsmoraal) ait : Felicitas est summa voluptatum. Bonum est in voluptate sensuali, malum in dolore. Supremum bonum est maxima voluptas corporis praesens, et quaelibet voluptas est bona, etsi turpissima actione obtineatur. Unde suprema norma est : voluptas est expetenda, fugiendus dolor ; ad quod impellit natura. Hinc bonae sunt actiones quae plus afferunt voluptatis quam doloris ; et ideo virtus solum ut medium ad voluptatem bona est.

Contra quod systema opponi potest :

1. Hedonismus fundatur in systemate positivismi moralis : voluptas enim variat et multum pendet ab adiunctis, consuetudine, legibus temporum et locorum ac indole individuorum, et correspondent tendentiis particularibus : trahit sua quemque voluptas !

2. Falso supponit finem ultimum esse in delectatione summa huius vitae.

3. Bonum delectabile non est primum obiectum appetitus, nam delectatio sequitur ex appetitione et operatione quae naturaliter praecedit et eam gignit. Unde delectatio erit bona (aut mala) secundum ipsam naturam operationis. Non ergo est principium aut norma moralitatis.

4. Negat hedonismus distinctionem classicam inter bonum honestum, utile et delectabile : historice tamen et realiter differentia est inter delectabile sensui et conveniens homini ; unde systema adversatur naturali hominis conscientiae ; et redactum ad statum praesentis vitae, omnia crimina iustificat.

5. Considerat solummodo unum elementum hominis : homo autem est spiritus et cor, non solum cor.

6. Bonum delectabile est relativum ad individuum, ac proinde subiectivum et variabile ; ergo non constituit criterium discriminis obiectivi et intrinseci inter bonum et malum.

7. Delectatio quaesita sine restrictione et discretione seipsam destruit : experientia ostendit illam afferre dolorem et in dolorem transformari. Si autem delectatio ut talis sit bona, nunquam nimia erit ; et nihilominus delectatio potest esse nimia : quantitas enim eius displicet ita ut non amplius delectatio sit.

Obiiciunt: 1) Inclinationes naturales sunt verae ; ergo delectatio ad quam natura inclinat est verus finis et verum bonum. — Resp. Inclinationes illae verae sunt, non quia ad delectationem tendunt, sed quia naturam internam hominis ostendunt. Unde non absolute bonum est illas sequi, sed quatenus naturae humanae ut tali, ac ipsi rationi conveniunt, cui omnes aliae inclinationes sunt subordinandae, sicut inferiores superiori.

2. Non quaelibet voluptas est bona aut finis, sed voluptas certi indolis aut qualitatis, quae ratione discernitur. — Resp. Tunc ipsa voluptas ut talis iam non est ultima norma ; sed qualitas aut conditio determinata voluptatis. Quod iam est negatio systematis.

Est tamen in ipso aliquid veri : nexus scil. inter virtutem et felicitatem ac delectationem, non quidem viliorem sensus, sed nobiliorem mentis. Exercitium virtutis solum veram felicitatem procurare potest : imperfectam causare in vita praesenti, et mereri perfectam alterius vitae. Sed actus non erit bonus quia nos felices reddit ; reddit felices, quia bonus.

131. Utilitarismus (nuttigheidsmoraal; Nützlichkeitsmoral; Erfolgsmoral) in genere finem non reponit praecise in sola voluptate sed in summa bonorum ; — et bonum morale in quocumque bono utili ad felicitatem terrenam vel individui vel societatis, etiam in voluptate quam ratio probat ut vere utili. Ita voluptas manet criterium moralitatis secundarium.

Iamvero norma praedicta, praeterquam falso supponat bonum creatum esse finem hominis :

1. Non est sufficiens, utpote non universalis : plures enim actus honesti vel inhonesti sunt sine respectu ad bonum privatum vel sociale, v. g. contra utilitatem conservatur fides data. Utilitarismus scil. socialis negat officia hominis erga Deum et erga seipsum, nisi prout ad bonum sociale ordinantur ; utilitarismus individualis non probat officia erga Deum aut erga alios. Quodsi bonum individuale dicant necti cum sociali, resp. : ita forsan in abstracto, transeat ; in concreto, nego, nam de facto saepe opponuntur et pugnant.

2. Est practice impossibilis: omnes enim sequelae (commodi vel incommodi) praesentes et futurae deberent adaequate perspici et ad invicem conferri, ut statui posset quid sit vere utile.

3. Non est immutabilis: felicitas enim terrena subiectiva apparet et relativa, nec proinde eodem modo ab omnibus concipitur, sed pro variis temporibus et regionibus et individuis diverso modo intelligitur, ita ut nihil sit magis mutabile quam huiusmodi regula ; unde redderet moralitatem subiectivam et mutabilem.

4. Est falsa: actus enim ab omnibus ut inhonesti habiti, possunt esse utiles homini v. g. furtum et homicidium, aut ad bonum sociale ordinari v. g. periurium, homicidium, mendacium ; et vice versa, actus certe honesti possunt esse inutiles. Unde norma felicitatis vitae vaga est et indeterminata quia omnia potest legitimare ; et simul ita restricta quod non possit legitimare multa officia, ut iam dictum est sub 1°).

5. Est incompleta et manca : considerat magis aspectum empiricum et affectivum (egoismus vel altruisimus) quam aspectum rationalem, cui secundum locum assignat et quod postponit inclinationi et tendentiae ; cum tamen rationalem primas partes habebat in moralitate, utpote directivum et regulans.

In specie A. Utilitarismus individualis, privatus seu egoisticus (welbegrepen eigenbelang), moralitatem ponit in quolibet bono quod unicuique, pro suo felicitatis studio, sibi consequendum praestituerit. Unde non est sola voluptas, sed id quod secundum se et secundum effectus et adiuncta maiorem utilitatem praebet etiam futuram pro tota vita.

Contra utilitarismum individualem afferri possunt multa quae opponuntur hedonismo, nimirum : 1) Fundatur in positivismismo morali : utilitas pendet a multis adiunctis, legibus, consuetudine, et indole personali.

2. Falso supponit finem ultimum esse in felicitate huius vitae.

3. Negat distinctionem classicam inter bonum honestum, utile et delectabile. Et tamen utile ut tale non est finis sed medium. Unde finis debet esse vel bonum delectabile (hedonismus), vel bonum consideratur in ordine ad finem naturae (ethica rationalis). Utilitas ergo non est primum criterium. Unde systema adversatur conscientiae morali omnium temporum, quae tamquam perfectionem moralem admittere recusat quaestionem lucri sicut et voluptatis.

4. Solum considerat unum aspectum hominis ; homo autem per se est individus et per se ex natura sua est sociālis. Unde non sola utilitas individualis est finis ordinis moralis.

5. Bonum utile non est criterium universale : est enim relativum et variabile, unde non est criterium discriminis obiectivi et intrinseci ; imo ad maxima crimina ducere potest ; — e contra actus optimi, ut sanguinem fundere pro Deo, virtute, patriae defensione, possunt esse inutiles.

6. Hinc utilitas individualis negatur oportere educatione et legislatione.

7. Unde damnatur prop. 58 Syllabi : « Omnis morum disciplina honestasque collocari debet in cumulandis et augendis quovis modo divitiis ac in voluptatibus explendis ».

B. Utilitarismus socialis seu altruisismus felicitatem communem esse normam moralitatis statuit. Actiones ergo sunt bonae vel malae prout felicitatem communem promovent vel impediunt, et quo magis actio ad bonum communе conferat, eo melior est ; quo magis impediат, eo peior.

Huic formae speciatim opponi potest :

1. Ut felicitas aliorum sit finis, oportet scire in quo consistat illa felicitas. Unde systema non tradit ultimum responsum, nec definitive solvit quaestionem, sed eam retrocedit. Utile scil. non est mensura, quia est medium, non finis. Non ergo est criterium supremum.

2. Non est criterium universale. Ethica praecedit organisationem societatis. Conscientia testatur, etiam praeter bonum sociale, esse actiones bonas et malas, uti intemperantia, blasphemia, parricidium, quae mala sunt etiam in vita individuali vel familiali. Porro individuum et societas manent distincta, quamvis non sint disiuncta aut separata. — Insuper ad societatem homo directe refertur per solos actus externos ; et tamen actus interni sunt morales, imo morales primo et in eis.

3. Non est criterium primum. Finis enim societatis est finis individuorum. Unde distinctio inter bonum et malum sociale subordinatur distinctioni inter bonum et malum individuale ; et si bonum unius non est morale, nec bonum multorum. Homini naturaliter est inire societatem, quia bonum est i. e. conforme rationi. Ibi scil. proprie est finis, ubi proprie est operatio. Societas non est unum per se, sed solum unitatem ordinis habet ; et ideo ut talis non est apta felicitatem consequendi.

4. Ponit finem in vita praesenti et legitimat omnia crimina, v. g. nationum potentium adversus debiliores.

5. Secundum ipsa principia empirismi et utilitarismi, egoismus valet altruismus ; et in casu conflictus inter bonum sociale et felicitatem individualem, ex principiis utilitarismi conflictus solvi non potest.

132. Rationalismus purus seu Formalismus. In genere, asseclae rationalismi autonomici, reiecta lege aeterna omnique ad rationem et voluntatem Dei personalis relatione exclusa, moralitatem et obligationem moralem unice deducunt ex conformitate actus cum ipsa ratione aut natura ut rationali, sine respectu ad utilitatem, aut delectationem, aut felicitatem, aut sanctionem. Unde moralitatem pure rationalem praedicant, et bonum morale non est nisi in parte rationali hominis ; et ideo consistit in rationali decentia, et unice ex motivo decentiae est quaerendum, scil. virtutis aut officii, propter seipsum scipsum (formalismus).

Prodiit prius in Graecia, apud scholam cynicam, sed ibi praesertim floruit in schola stoica.

Fundamentum moralitatis est : « naturae conformiter vivere », et cum natura humana sit rationalis, virtus est in vita secundum rationem instituta. Summum et unicum bonum est vita secundum virtutem ; unde virtus est finis in se : bonum enim propter seipsum est amandum et quaerendum, non propter aliud. Virtus et felicitas re idem sunt : « idem est beate vivere ac vivere secundum naturam », ait Seneca ; praeter virtutem nulla re opus est ad felicitatem. Nihilominus virtus non est propter felicitatem appetenda ; felicitas numquam ut finis est appetenda.

Reliqua omnia vel sunt res indifferentes (ut sanitas, divitiae, aegritudo, paupertas) pro circumstantiis appetendae vel fugiendae ; — vel vita semper fugienda, uti passiones quae sunt malae, contra rationem : sequi passionem vel affectum vel delectationem est contra moralitatem. Virtus est sapientia : vere sapiens omnia incommoda patienter sustinet, et a variis gaudiis abstinet (sustine et abstine) ; omnes affectus et passiones rationi subdit, imo exstirpat per quandam apathiam seu impassibilitatem, ita ut super omnia elevetur et nullo influxu doloris aut voluptatis turbari possit : sic liberatur ab affectu.

Sed contra est : 1) Identitas virtutis et plenae felicitatis seu beatitudinis non existit hic in terra, in qua sunt numerosi et nimii dolores.

2. Error fundamentalis quo virtutem colendam esse docet unice propter seipsam, ita ut omnis consideratio propriae felicitatis excludatur, ipsi communis est cum Kant ; et ideo argumenta contra hoc punctum doctrinae kantianae afferenda etiam hic valent (cfr. n. seq., 2 et 3).

3. Naturam cui conformiter est vivendum dicit rationem ; at intellegit rationem sensu prorsus exclusivo. Ita ut non sola sit praeponderantia et dominatio rationis, sed pura rationalitas, ceteris omnibus a moralitate exclusis.

4. Hinc vita affectiva caret omni moralitate. In servitutem redigendae et extirpandae sunt passiones, potius quam regendae et moderandae, ita ut perfecta sit apathia (qua ab iis homo non patiatur), et propria vita uniuscuiusque ipsi fiat indifferens !

5. Insuper plura etiam falsa ibi continentur. Ita: nullus admittitur moralitatis gradus, sed bonitas vel malitia in omnibus actibus aequalis habetur, passiones quoque habentur ut ex se malae.

6. Denique in applicandis principiis multi occurrerunt errores et quidem perniciosissimi, siquidem mendacium, suicidium, et multa foeda contra naturam de facto habebant licita.

133. Kantismus. Stoicismus aliquatenus secutus est Kant (1724-1804), criticus philosophiae auctor. Postquam ostendere conatus sit pura ratione speculativa nos tantum phenomena, non autem numena posse cognoscere seu quid sint ipsae res in se ; sed de iis haberi cognitionem mere subiectivam sine obiectivo valore, ac proinde certo probari non posse Dei existentiam, hominis libertatem et animae immortalitatem ; — alia via ethicae fundamenta statui decrevit ope purae rationis practicae.

Ex omnium hominum conscientia testimonio, nihil est simpliciter bonum, nisi bona voluntas (ratio-voluntas) ; et haec sola est moralis. Voluntus autem bona est non ex obiecto, sed ex motivo quo moveatur ad agendum : hoc non aliud esse potest nisi officium adimplendum ; quod officium non est nisi conformitas cum lege morali universali. Voluntus igitur ut sit bona moraliter, facere debet quod imperatur et unice quia imperatur : « agere iuxta officium et propter officium ». Unde moralitas est ex sola forma (quae sola est universalis), independenter a materia²: nam si legem adimplet propter aliquem finem empiricum, vel eudaemonisticum (ut est satisfactio naturalis tendentiae, timor potestatis, vitandum malum), seu propter aliquam felicitatem vel utilitatem consequendam, iam voluntas prosequitur utile, et habet motivum egoisticum, moralitas destructivum, nec proinde est bona moralitas ; sed solum quando ex pura reverentia legis impellitur. Kant itaque omne elementum eudaemonisticum a moralitate non tantum formaliter distinguit, sed tamquam aliquid cum ea incompossibile excludit.

Unde Ethica a) pura ab omni elemento empirico experientiae esse debet et procedere a priori ; ac proinde non pendet a natura humana concreta et est sine respectu ad psychologiam ;

b) non obligatio a moralitate, sed moralitas ab obligatione dependet.

Lex autem moralis universalis se exhibet homini ut aliquid imperans, non conditionaliter et hypothetice (si velis esse beatus, hoc agas), sed absolute et categorice (bonum facias) : unde est imperativum categoricum practice rationis, cui obedire oportet simpliciter et sine ullo respectu ad obiectum et ad consectaria actus aut ad praemium obtinendum, et absque ulteriore inquisitione de eius fundamento vel auctoritate ; hinc dicitur formale imperativum. Lex moralis enim procedit a ratione seu natura rationali ut tali, quae est finis in se, ita ut homo non possit tamquam medium ad alium finem ordinari. Moralitas scil. essentialiter est autonoma, qua voluntas propriam legem observat ; ratio scil. sicut moralitatis sola est mensura, ita et unicum fundamentum. Nam, in heteronomia, si subiiciuntur legi alterius, etiam Dei, semper ducimur motivo utilitario seu eudaemonistico (amoris, spei, timoris), et imperativum non erit categoricum sed conditionalum : « si iste praecipiat, si velis obedire, ad attingendum quid materiale, ita agas ». Unde finis ultimus est impletio officii plena possibilis seu autonomia officii prosecutio, qui est finis in se et valorem habet absolutum in se : in dominio finium subditus est legislator. Autonomia scil. est solum fundamentum proprii valoris, sicut fundamentum ultimum moralitatis et obligationis.

Imperativum autem categoricum est regula inconditionata et universalis. Unde

a) regula subiectiva (seu « maxima », ut dicitur) prima et fundamentalis, quae erit moralitatis criterium, haec est : « Ita age ut regulae tuae voluntatis fieri semper possit principium legislationis universalis », i. e. antequam agas sedulo perpende utrum aliquid absurdum sequeretur ex tua actione, si omnes iuberentur eamdem agere, et ita de facto agerent. Ex qua regula sequuntur duae aliae ;

b) altera quae determinat moralitatis finem : « Ita age ut humanitatem in te et in aliis habeas tamquam finem, non autem tamquam medium quo uteris »; si enim te aut aliis tamquam medio utaris, eo ipso propter utilitatem aut voluptatem, non propter officium agis, et imperativum iam erit conditionalum, non categoricum ;

c) tertia quae indicat moralitatis fontem : « Sic age ut considers voluntatem tuam (ex parte materiae) ut legislatricem universalem » ; autonomia necessaria est omnino, securus iam non ageremus propter officium.

Iamvero, ut ethica sit possibilis, tria sunt postulata rationis practicae, quae licet theoretice indemonstrabilia, tamquam veritates sunt admittenda et credendae. Nam

1. lex moralis postulat libertatem: si enim voluntas cogeretur ad agendum, bona moraliter esse non posset ; unde non est libertas phenomenalis, sed datur numenalis quae determinat operationes phenomenales³; 2) voluntatis creatae necessarium obiectum et finis est efficere summum bonum, quod consistit in intima unione felicitatis et virtutis. Hoc autem in praesenti vita attingi non potest, nam eo ipso obligatio cessaret. Unde voluntas destinatur ut versus summum bonum perpetuo progressum tendat ; ad quod postulatur ut anima sit immortalis ;

2. homo nequit cogitare summum bonum nisi iunctum summae felicitati. Atqui ordo moralis est oppositus ordini felicitatis. Ergo postulatur ut sit aliqua causa quae moralitatem cum beatitudine coniungat, et haec non potest esse nisi Deus. Hinc erit retributio, quia virtus digna est retributione, quamvis non possit exerceri intuitu retributionis. Retributio in hac vita est impossibilis. Ergo est in altera vita, et ideo est Deus.

Ita Deus ut finis ethicae introducitur, quin sit fundamentum moralitatis.

Ex quibus postulatis resultat primatus rationis practicae et voluntatis super rationem speculativam.

Kant multi quoad substantiam secuti sunt ; et plura eius principia influxum habuerunt in universam philosophiam modernam. Eius systemati tamen non pauca opponi possunt⁴.

1. Nititur in tribus fundamentis falsis, nempe supponit a) systema ideologicum et criticum rationis speculativae ; b) characteres « universalis » et « necessariae » non ab experimentaliter notis posse derivari ; c) omnia principia « materialia » motivum reponere in facultate appetitiva inferiori et homines illis non moveri nisi mediante delectatione ; unde homo honeste agere nequit nisi « ob formam » legis scil. ex pura reverentia legis. Ubi duplex est error, scil. a) legem non movere nisi per facultatem inferiorem, cum bonum duplici facultate appeti possit ; b) ex sola reverentia legis agi vel ex motivo delectationis, nam multa alia sunt motiva appetitus superioris, v. g. convenientia cum natura humana aut cum ordine recto, amor Dei, excellentia virtutis, etc.

2. Non explicat moralitatem aut normam moralitatis, nam a) tollit finem realem, beatitudinem ; unde impossibilem reddit relationem actuum ad finem ac consequenter tollit regulam morum ;

ideo b) si non adsit regula moralis, nec erit vera lex seu regula obligatoria. Obligatio enim est necessitas agendi. Sed voluntas non sollicitatur nisi causa finali seu bono volito. Ergo imperativum categoricum quod excludere intendit omnem finem realem, non potest fundare obligationem realem, et ideo non est lex ;

imo c) norma tradita est psychologice impossibilis. Oportet enim agere unice ex motivo officii, sine consideratione boni proprii et affectu appetitivae facultatis. Sed id est impossibile. Voluntas ut obiectum proprium habet bonum, et quidquid vult sub ratione boni vult. Unde non potest agere ex pura reverentia legis, nisi hoc sit ipsi conveniens et bonum ; — secus esset bonum quod alienum maneret a voluntate et ipsam movere non posset. Impossibile igitur est excludere affectum appetitivae facultatis : quod aliquid sit bonum homini et pertinens ad felicitatem, si non semper sit principale motivum, est tamen conditio sine qua non appetitionis. Hinc ethica kantiana mutilat naturam humanam, et ideo est antinaturalis et infecunda ;

revera d) assumit ut ex communi persuasione notum, illam solam voluntatem esse simpliciter bonam quae vult et quod lex praecipit et quia praecipit. Sed talis persuasio non exsistit, nam homines saepe vocant honestas, actiones quae nulla lege praecipiuntur, v. g. si quis ultro se servitio pauperum et aegrorum vel obsequio patriae mancipat ; insuper et praescriptas habent bonas si ex alio motivo fiant (non prohibito alia lege) ut misericordiae, amoris proximi, etc. : sic manifestatur bona voluntas.

3. Honestas actionis non corrumpitur necessario per intentionem eudaemonologicam. Nam duplex est perfectionis gradus, scil. a) agere propter honestatem vel ob finem deontologicum ; b) agere propter felicitatem, licet non exclusive propter eam solam, sed cum debita subordinatione ad finem deontologicum, utendo spe praemii aut poenae timore ad honestatem efficacius prosequendum⁵. Quod manet bonum, quia ita homo agit iuxta naturam adaequate spectatam. Haec natura, appetitu invincibili a Creatore indito, tendit ad bonum suum seu felicitatem. Unde sic agendo bonum honestum, homo vult id ad quod per naturam a Creatore inducitur. Aliunde regula kantiana non est proportionata naturae : impossibile enim est ut ens quod toto pondere naturae inclinatur propiam felicitatem, haec continuo neglegat in agendo ; ut ceteris paribus confirmatur modo agendi universali hominum etiam perfectissimorum.

Falsum itaque est quod ratio prohibeat sequi inclinationem ad felicitatem aut delectationem : appetitus iste dirigi a recta ratione potest.

4. Nam sibi contradicit: a) asserendo ex una parte actionem propter spem beatitudinis elicitam non esse bonam, et ex altera parte supremum bonum in coniunctione virtutis et beatitudinis consistere. Si id enim verum est, cur prohibebitur eam exoptare et quaerere? Malum enim non est quaerere quod perfectus est ; perfectus autem est virtutem colere et simul beatum esse ;

ergo.

b) item asserendo ex una parte solum motivum honestum esse officium adimplendum ; et ex altera parte hominem considerandum esse ut finem, imo regulam agendi ab unoquoque ita esse constituendam ut possit valere pro omnibus. Hoc autem est introducere elementum materiale distinctum ab officio, ac proinde reddere imperativum conditionalum.

5. Imo, ex systemate plura sequuntur absurda :

a) naturam humanam esse finem sibi, eiusque perfectionem esse absolutam autonomiam : natura enim humana non est autonoma, cum homini dependentia sit essentialis ;

b) rationem simul esse superiorem et inferiorem, facere legem et rebellare esse sibi ipsi : « est enim simul regula et simul subdita » et « non raro rebellis » ;

c) iudicia practica esse synthetica a priori (quibus scil. a priori idea obligationis cum actione coniungitur), quae innituntur fidei caecae de bonitate et sanctitate legis rationis ; a priori supponitur humano ratio praecipere bona, cum e contra in suis iudiciis debeat pendere a veritate obiectiva. Ita adstruitur obligatio sine fundamento ontologico ;

d) materiam actionis nullo modo ad moralitatem pertinere : undenam enim dignoscitur regulae aptam esse ut fiat principium universale, v. g. actum (mendacium) dignum esse ut prohibeatur lege universali, nisi quia materia seu obiectum in se habet turpitudinem et est contra rationem ?

e) nullum actum esse bonum qui non sit praeceptus imperativo categorico ; discrimen tamen est inter licitum, obligatorium et heroicum, inter bonum praeceptum et bonum non praeceptum ; imo obligato posterior est moralitate ;

f) bonitatem et malitiam constitui imperativo categorico : estre malus actus unice quia prohibitus, bonus quia praeceptus, vel e contra prohibitus tamquam in se malus, et praeceptus ut in se bonus ?

6. Demum conducit ad fatalismum vel pantheismum. Oportet enim obedire rationi, vel caecae quia ratio dictat, non quaerendo de ulteriore fundamento, et hoc est fatalismus ; vel habere rationem humanam ut absolutum et Deum, quod est pantheismus.

134. Conclusio. — Ex his iam constat quid censendum sit de moralitate absolute independenti seu laica. Praeter hoc quod sit incompleta, videtur sub aliquo respectu aliquod utopicum includere. Nam in genere :

1. In ordine logico, impossibile est ethicam iustificare sine fine absoluto qui in se subsistit, et qui non est nisi Deus, summum et infinitum bonum ; secus omnes nostrae ad bonum aspirationes abirent in vacuum aut nihilum. Unde ultra bona contingentia creata oportet esse Finem absolutum, qui est finis in se.

2. In ordine ontologico, omnia fundantur in eo quod Deus amat seipsum amore necessario nec potest aliquid velle nisi propter se ; secus non posset se communicare aliis entibus quae participant eius perfectionem, nec iis finem dare communicationem suae bonitatis.

3. In ordine practico et executionis, sine recursu ad Deum, observantia moralitatis non sufficienter obtinebitur, defectu efficacis sanctionis ; nempe, si homo certus non esset Deum, infinite iustum et omnipotentem, aeternam staturum harmoniam et concordiam inter virtutem et felicitatem, vitium et infelicitatem.

In specie, qui moralitatem independentem tuentur, loco moralitatis theisticae vel christianae proponunt vel

1. Ethicam solidaritatis, qua tenemur erga alios. Oriretur obligatio vel ex contractu, vel ex haereditate qua omnia obtinemus a generationibus praecedentibus. Non ex contractu, nam contractus non est validus nisi liber initus ; individuum autem non obligantur, quia non assumpserunt obligationem, imo societatem non libere susceperunt. Non ex haereditate, quia patrimonium generationum anteriorum non habet naturales haeredes determinatos, sed ad omnes et singulos pertinet ; unde si eo utamur, nullum exinde debitum contrahimus erga alios⁶. — Vel

2. Ethicam sociologicam, quae moralitatem fundatur super idea societatis quae est persona moralis distincta ab individuis eisque superior quae praecipere possit. Sed societas non est persona seu ens realiter distinctum ab individuis, nec est finis absolutus in se : est propter bonum individuorum et isti non sunt simpliciter propter illam. Quod si individui obedire teneantur, non est quia societati est ius absolute praecipiendi ad praecipiendum, sed quia praeceptum ad bonum individuorum confert et ita legitimari potest. — Vel

3. Ethicam naturae, quae fundatur in subiectione hominis ad suam naturam. Finis ultimus est : esse nos ipsos, nos ipsos conservare et perficere sub respectu individuali et in ordine ad societatem. Id recto sensu potest intellegi de natura rationali ut tali, ordinata ad finem ultimum, Deum ; sed de facto illi qui Deum et auctorem universi non agnoscunt, quid intellegunt nomine naturae quae est norma? Variis modis atque oppositis illud interpretantur. Insuper instinctus qui ad bonam ordinationem naturae sunt reformandi, ab ipsa natura aeque procedunt ac illi qui exstimulandi sunt ; ergo oportet esse alia regula discriminans : ratio humana, irradiatio ipsius rationis divinae.

135. Thesis. Facultas cognoscitiva moralitatis non est nisi intellectus, qui sub hac ratione vocatur practicus.

Probatur: A. indirecte, exclusione aliarum opinionum. Facultas moralitatis cognoscitiva non est experientia, nec sensus, nec instinctus, nec affectio subiectiva. Ergo (cfr. n. 136-137).

B. directe: 1° Moralitas est conformitas seu convenientia cum regula rationis et fine ultimo, vel difformitas seu disconvenientia. Sed illud pertinet ad obiectum rationis seu intellectus. Ergo cognoscitur moralitas ab intellectu.

2° Iudicium de rebus moralibus est quaedam veritas. Atqui veritas est obiectum proprium intellectus. Ergo iudicium de rebus moralibus pertinet ad intellectum.

Vocatur practicus quia ut obiectum habet proportionem mediorum ad finem, et ita ordinatur ad dirigendos actus voluntatis in finem. Intellectus autem practicus non diversus est ab intellectu speculativo. Non diversificatur facultas per differentiam accidentalem obiecti. Sed obiectum intellectus speculativi et obiectum intellectus practici differunt mere accidentaliter : accidit enim alicui apprehenso per intellectum quod ordinatur ad opus vel non ordinetur. Ergo intellectus practicus non differt realiter ab intellectu speculativo (I, q. 79, a. 11).

136. Doctrinae praedictae opponitur Empirismus moralis, qui cognitionem moralitatis unice ab experimentali observatione repetit utilitatis. Omnia sunt mutabilia ; absolutum est illusio metaphysica ; et ideo moralitas est essentialiter mutabilis secundum circumstantias. Unde systema de facto reducitur ad evolutionismum qui innititur impulsionibus ex repetitis experientiis sensibilibus per omnes generationes, habitis et transmissis. In quo ratio solas partes habet secundarias : sequitur enim inclinationes, et experitur quod est, non autem dictat quid esse debet. Et sic ethica est scientia descriptiva et explicativa, non normativa.

Iamvero ethica organica, ut vocari solet :

A. Quantum ad fundamentum, supponit materialismum vel positivismum, ac proinde solam ethicam utilitarismi aut sensualismi agnoscit.

B. Quantum ad methodum, 1) est incompleta : ad determinandam morum regulam certo utilis est, at non sufficit historica et psychologica factorum et actionum observatio, quia non solum quaeritur quid homines fecerint aut faciant, sed etiam et praecipue quid facere conveniat aut oporteat. Ad quod determinandum non sufficit experientia, sed requiritur ipsius rationis exercitium, quo cognoscamus causam et originem huius convenientiae aut obligationis moralis ;

2. est manca : asserit quidem nullum esse hominem qui nonnis propter proprium commodum ultimo agat. Et tamen experientia etiam docet esse viros qui propter Deum aut proximum se suaque omnia expendunt ; atque notionem honesti et iusti (apud multos saltem) a notione felicitatis esse distinctam : habentur enim quidam actus tamquam boni, imo optimi aut heroici, qui nedum voluptatem afferant, tristitiam et detrimentum causant ; alii vero pravi quamvis commodum procurent, ut si quis, fraude in ludendo adhibita, victoriam sibi atque multam lucretur pecuniam.

C. Quantum ad rem: 1) est insufficiens. Valor principii necessarii non est ab experientia, et impulsiones instinctivae non constituunt principium moralitatis. Oportet enim quaeratur an impulsiones aut dispositiones organicae sint vera manifestatio boni, an potius hallucinationes. Si primum, id non erit nisi quia convenientia rationi, et sic redimus ad criterium nostrum. Si alterum, oporteret explicare universalitatem et persistentiam illarum hallucinationes ;

2. est illogica, utpote opposita experientiae : si enim ideae et inclinationes morales ab haereditate proveniunt, quomodo ethica nobis facit facultatem et aliquando officium agendi contra instinctum?

3. est erronea: falso asserit officium esse necessitate instinctivam naturalem vel intellectualem ; obligationem autem oriri ex sanctione intrinsinca (v. g. effectus nocivi) et extrinseca (seu timore poenarum), quae est triplex : socialis quae fortiores imponunt voluntatem, civilis qua timetur princeps necessarius ordini sociali, religiosa qua timetur animae defunctorum (praesertim principibus). Iamvero

a) non illa est notio quam habemus officii seu obligationis ;

b) multi non percipiunt istas sanctiones morales ; qui autem eas cognoscunt, dicere possent se cedere vi, non autem agnoscere obligationem ;

c) talis obligatio non habet vim et efficaciam in conscientia, sed potius est destructio quam explicatio obligationis moralis : non enim esset nisi actio solo metu extorta.

4. Unde systema non in positiva experientia fundatur, sed potius ex serie hypothesium constituitur.

137. Opponitur quoque Intuitionismus moralis, quo generali nomine designantur omnes qui in eo conveniunt, quod bonum et malum ex quodam intuitu alicuius facultatis immediate affirmatur (sicut Nativistae et Innatistae pro psychologia), seu qui asserunt moralitatem cognosci instinctu aut sensu speciali, quo sponte homo bonum et malum sine inductione experientiae et sine deductione rationis affirmat. Quam

A. alii aiunt cognosci sensu physico seu corporali, ut Sensistae et Phrenologistae, qui non admittunt nisi cognitionem sensitivam. Contra :

1. Assertio nititur in fundamento falso ; supponit materialismum et falsum systema de criterio veritatis.

2. In systemate sensistico, nulla remanet libertas, quae supponit indifferentiam iudicii, quod sine intelligentia dari non potest. Unde destruit moralitatem in suo principio.

3. Universalia, abstracta et immutabilia (qualis est norma moralis) non agnoscuntur a sensu qui essentialiter est mutabilis, et variat secundum circumstantias et dispositiones subiectivas, Ergo destruit moralitatem in sua essentia.

4. Regula moralis ordinat actus humanos. Ordinare pertinet ad intellectum. Ergo ad intellectum pertinet cognitio moralitatis.

5. Sensus non experitur ex obiectis nisi voluptatem et dolorem ; ergo logice sensismus debet ducere ad hedonismum seu sensualismum¹.

B. Alii dicunt cognosci quodam sensu spirituali intuitiones vel instinctivo, qui differt ab intellectu et correspondet instinctui caeco quo prima principia, sicut speculativa, ita et practica immediate cognoscimus. Qui sensus est ordinis affectivi, et consistit in quadam interna affectione aut sympathia vel gustu. Ita schola scotica, Sentimentalistae et multi recentiores ; qui omnes de facto sunt altruistae. Hoc systema :

1. Plurimum fundatur in systemate criterii falso.

2. Est inaadequatum. Negat elementum rationale, et primas partes tribuit elemento affectivo, quod tantum est secundarium. Ratio scil., secundum illos, solum observat, non dictat ; et utilitas socialis amplectenda est non quia rationi conformis, sed quia affectus et instinctus ad eam inclinant ! E contra affectus non est nisi praeiudicium aut resonantia iudicii rationis, quod est norma moralitatis.

3. Non praebet criterium certum sed fallax. Non enim semper afficitur sympathia erga bonum morale, nec semper antipathia erga malum ; at etiam possunt aliae causae non morales, ut talenta, qualitates, felix exitus, fruitione, gaudium, eosdem excitare affectus.

4. Non praebet criterium universale : multitudo enim et societas erga quam sympathiae affectu tenemur, mutationes subiicitur ; quid autem si in diversa inclinemur homines, erga quos sympathiae teneamur affici ?

5. Non praebet criterium obiectivum, sed subiectivum: sympathia et antipathia mutantur secundum circumstantias et personas.

6. Non praebet criterium ultimum: sympathiae enim et antipathiae ipsae sunt bonae vel malae. Quare, nisi quia conformes vel difformes rationi ?

7. Sicut ratio humana de veritate speculativa ratiocinatur, ita et veritate practica. Sed repugnant absolute quod prima principia rationis speculativae instinctu caeco admittantur et sine evidentia. Ergo et idem repugnat pro primis principiis rationis practicae, in rebus practicis seu moralibus.

8. Alii sunt instinctus et intuitiones, scil. egoisticae. Cur autem sympathiae inclinationes debemus prosequi, non egoisticas ? Vel quia sunt rationi conformes ; — vel quia factum sunt evolutionis : in hoc ultimo casu non sequitur quod sint legitimae et bonae. Et ceterоquin personae indolis egoistici possunt antipathiam provocare.

Sensus moralis ab aliis experimentis distingui non valet nisi adsit pruis certa notio moralitatis ; i. e. nisi ratio investigaverterit moralitatis ideam et valorem, ac distinxerit eam ab impressionibus mere sensitivis, aestheticis, aut socialibus.

Obiiciunt spontaneitatem et universalitatem et persistentiam conscientiae moralis apud omnes homines et per omnia tempora ; quae nequeunt explicari nisi instinctu et speciali sensu ; — et hoc est unicum quod afferant argumentum. — Resp. : id probare dispositionem constantem et nativam ad cognoscenda prima principia moralia, scil. synderesim seu habitum primorum principiorum practicorum (sicut est habitus intellectus pro primis principiis speculativis), non autem probare caecum instinctum aut specialem sensum. Inutile scil. est recurrere ad facultatem specialem distinctam ; quia ratio practica synderesi informata id valet explicare, et ipsa non est facultas distincta a ratione speculativa.

C. Alii qui profitentur transcendentalem obiectivismum, aut inde ortum idealismum transcendentalem seu absolutum, recurrunt ad caecum instinctum ipsius intellectus, quo veritates abstractae et universales admittantur ita ut valor earum non demonstretur, quia nequit demonstrari eas respondere realitati. Ita Kant et post eum illi qui, ipsius principiis innixi, in Pantheismum lapsi sunt, ut Fichte, Schelling, Hegel. — Contra est :

a) Quantum ad fundamentum, id est falsum systema criteriologicum, vel et monismus pantheisticus, quo casu moralitas erit impersonalis et supraindividualis.

b) Quantum ad methodum, 1) haec est incompleta : licet enim ratio praecipue necessaria sit ad definiendum quid agere debeamus, adiicienda tamen est observatio historica et psychologica naturae humanae, cui regulae moralitatis sint adaptandae ;

2. ideo non est naturae humanae accommodata: ita si actus cum spe praemii aut metu poenae elicitus dicatur non bonus, cum historice et psychologice constet homines sine respectu ad beatitudinem aut metu poenae bonum non agere, sequitur talem methodum ac normam non esse viribus humanis proportionatam ;

3. immititur fidei caecae: si enim ratio speculativa incapax est veritates speculativas certo cognoscendi, cur ratio practica certior erit de existentia obligationis ?

c) Quantum ad rem, quoad systema kantianum sufficienter dictum est, n. 133. Quoad systemata pantheistica :

1. de facto conscientia moralis valorem tribuit actibus qui unice tendunt ad perfectionem individui ; in homine individuo etiam est exigentia moralitatis ;

2. imo si ibi non existat, nulla amplius erit exigentia moralitatis : obligatio enim erga alios est, ut illi possint perfici.

S. Th. I-II, q. 18, a. 2, 3, 4, 10.

138. Notiones. — Postquam diximus de ultimo fundamento, ac primo principio obiectivo moralitatis, consideranda veniunt principia immediata quae dicuntur fontes moralitatis ; scil. elementa actus humani ex quibus immediate fit ut sit conformis regulae et bonus, vel ab ipsa difformis et malus, et quidem magis vel minus. Sunt obiectum (fons primarius), et circumstantiae (fons secundarius) quarum praecipua est finis, quia maxime influit in actum.

A. Obiectum in praesenti consideratur 1) non ut totum elementum obiectivum seu complexus omnium circumstantiarum, sed in sensu proprio ut distinctum a circumstantiis : est id quod primo et per se attingitur ab actu, seu materia (res vel persona) circa quam versatur, id in quod primario et per se ex natura sua tendit ; unde idem est ac finis intrinsecus¹ ;

2. non secundum esse physicum, sed secundum esse morale i.e. prout est conforme vel difforme regulae rationis.

B. Circumstantiae secundario attinguntur ab actu tamquam accidentia quae afficiunt et determinant actum humanum in suo esse constituturo. Aliae afficiunt actum humanum secundum esse physicum, et istae sunt indifferentes (v. g. quod quis furetur mane vel vespere) ; aliae secundum esse morale, quod augent vel minuunt (v. g. quod furetur multum vel parum) : hae vocantur morales, ad quas solas hic attendimus.

C. Finis hic intellegitur non finis operis seu intrinsecus, qui idem est ac obiectum, sed finis extrinsecus operantis et adiunctus « quo agens movetur ad opus ».

Cum autem ratio non sit determinata ad unum, sed ad omnia possit primo et per se tendere, hinc idem potest esse obiectum respectu unius actus et tantum circumstantia respectu alterius, et quidem : a) esse morale potest esse circumstantia actus spectati secundum esse physicum, v. g. quod res sit aliena vel deposita in loco sacro est circumstantia quantum ad actum sumendi, sed est substantia furti vel sacrilegii ; b) imo circumstantia unius actus potest esse obiectum et substantia alterius actus : sic non est circumstantia respectu furti quod sit res aliena sed quod sit sacra, quamvis haec non sit circumstantia quoad sacrilegium.

139. Animadversio. — Obiectum (similiter finis et circumstantia) potest considerari dupliciter : physice et materialiter in esse entis, prout est aliquid in rerum natura, et sic semper est bonum (bonitate naturae seu entis) ; — vel moraliter et in esse moris, prout est obiectum talis actus et prout ab operante attingitur, et sic potest esse bonum vel malum moraliter. Dicitur :

1. Quoad elementum obiectivum : prout est obiectum talis actus humani seu ad talem actum habet debitam proportionem vel non, i.e. prout subest regulae rationis et huic conforme est et moraliter bonum, vel difforme et malum, quod talis res vel persona tali actu attingitur. Sic obiectum furti non est res aliena in se et physico spectata sed quatenus regula vetat ne ipsa auferatur domino ; obiectum temperantiae non est cibus in se spectatus sed quatenus conforme est rationi quod sumatur quantitate necesse sit. Hinc :

a) Obiectum physice bonum potest esse moraliter malum et vice versa. Ita, licet Deus et peccatum secundum se sint obiectum bonum vel malum, tamen Deus ut odio habendus est obiectum malum, peccatum destruendum est obiectum bonum rationi conforme.

b) Obiectum physice unum et idem potest esse bonum vel malum moraliter, ut rem alienam rapere vel restituere, hominem amare et odisse.

c) Idem actus secundum esse physicum potest esse diversae speciei secundum esse morale : sic dare pecuniam est donatio si fiat in gratiam, eleemosyna si ad miseriam sublevandam, solutio si ad debiti extinctionem, restitutio si ad iniuriae recompensationem, recompensatio si propter meritum ;

d) Actus physice idem potest esse moraliter bonus vel malus prout a diversis subiectis, vel ab eodem sed diversis temporibus fiat, v. g. actus fornicationis et actus coniugalis, esus carnis feria 5ª et 6ª, occisio hominis a latrone vel milite.

e) Actus eiusdem speciei physicae possunt esse diversae speciei moralis, v. g. cognoscere mulierem suam vel alienam, amor Dei et vini, virtutis et vitii ; e contra actus eiusdem speciei moralis possunt esse speciei physicae diversae, v. g. amor et desiderium eiusdem obiecti.

2. Quoad elementum subiectivum: prout ab operante attingitur, i. e. cognoscitur tamquam conforme vel difforme cum regulis, seu prout obiectum et eius moralitas cognoscitur a conscientia operantis tamquam conformis vel difformis rationi. Fieri enim potest ut obiectum in se malum sit et tamen ex ignorantia invincibili putetur bonum : sic si quis accipiat rem alienam quam putat esse suam erit actus formaliter bonus ; et vice versa, ut si quis putet hodie ieiunandum et non ieiunet, erit actus formaliter malus.

Quae omnia praedicta etiam valent de circumstantiis et de fine.

140. Principium I. Obiectum moraliter consideratum dat actui moralitatem i.e. bonitatem vel malitiam, et quidem fundamentalem, principalem et primariam.

Dicitur : 1) fundamentalis, quia actioni intrinsece et essentialiter inest, sicut obiectum sine quo actus esse non potest ;

2. principalis, quia dat actui moralem speciem qua ab aliis distinguitur ;

3. primaria, quia concipitur ante omnem aliam quae ex circumstantiis provenit et etiam hisce mutatis perseverat. Sic in furto rei sacrae ob vanam gloriam, malitia ex obiecto seu iniustitia est prima et fundamentalis ; malitia ex circumstantiis sacri et finis dicitur secundaria et accidentalis.

Probatur 1) ratione: Illud est bonum quod habet plenitudinem essendi sibi debitam, malum si non habet totum esse quod habere debet. Habet autem aliquid esse ac proinde bonitatem primo ex eo quod ipsi dat speciem, scil. ex sua forma, v. g. homo generatus ex eo quod sit animal rationale ; e contra malitiam principalem et fundamentalem si non habet esse speciei quod habere debet, v.g. si loco hominis generetur monstrum. Atqui actus humanus habet speciem ex obiecto moraliter considerato, ut a forma. Ergo ex obiecto convenienti habet bonitatem et quidem primariam et fundamentalem ; item malitiam si non habet obiectum conveniens quod habere debet.

Prob. minor : Actus humanus est motus seu tendentia ad obiectum moraliter consideratum, ut ad terminum. Atqui omnis motus habet speciem ex termino ut a sua forma, quia est ad terminum ut potentia ad actum. Ergo actus humanus habet speciem ex obiecto moraliter considerato, ut a sua forma.

Quod sic breviter contrahi potest : Omnis res habet esse et bonitatem (et ideo malitiam) fundamentalem ex sua specie. Atqui actus humanus habet speciem ex obiecto, quia est motus ad illud ut terminum. Ergo actus humanus, sicut in ordine physico ita in ordine morali, ab obiecto quo terminatur suam speciem habet.

Hinc 2) in Scripturis et in doctrina Traditionis saepe affirmatur bona esse facienda, mala quaecumque vitanda ; quod ad minus intelligendum est de iis quae sunt bona vel mala ratione materiae. Ita v.g. Ps. XXXIII, 14 : Diverte a malo et fac bonum; Prov. III, 7 : Time (i. e. cole) Deum et recede a malo; Is. I, 16, 17 : Quiescite agere perverse, discite bene facere. Quibus alludens ait princeps apostolorum, I Petr. III, 10-12 : Qui vult vitam diligere et dies videre bonos, coerceat linguam suam a malo et labia sua ne loquantur dolum; declinet a malo et faciat bonum; inquirat pacem et sequatur eam; quia oculi Domini super iustos et aures eius in preces eorum; vultus autem Domini super facientes mala.

Unde Christus iuveni interroganti : « Quid boni faciam ut habeam vitam aeternam? » (Mt. XIX, 16), respondet (v. 17-19) : « Si vis ad vitam ingredi, serva mandata ;.... Non homicidium facies, non adulterabis, non furtum facies, non falsum testimonium dices. Honora patrem tuum, et matrem tuam, et diliges proximum tuum sicut teipsum » ; quae praecise mala vel bona sunt ex obiecto.

141. Principium II. Circumstantiae morales qua tales actibus humanis dant bonitatem et malitiam, sed secundariam et accidentalem.

Dicitur : a) circumstantiae morales, quia non considerantur in se et physice, sed moraliter i. e. 1) quantum ad hunc actum prout conforme vel difforme sit regulae rationis ut actus cum hisce circumstantiis ponatur ; et 2) prout id cognoscitur ab agente.

b) qua tales, quia tribuunt quandoqueo etiam primam et essentialem bonitatem vel malitiam, ut si opus ex obiecto indifferens bonum fit ratione circumstantiae, v. g. bibere moderate ; sed tunc circumstantia primo et per se est intenta et fit obiectum seu id quod primo attingitur.

c) moralitatem secundariam et accidentalem, quia circumstantiae ut tales superveniunt actui in suo esse et specie morali constituto.

Probatur 1) ratione: Plenitudo essendi et bonitas in rebus non habetur tantum ex eo quod ipsis dat speciem, sed etiam secundario ex supervenientibus accidentibus, v. g. in homine ex figura, virtute, colore, etc., quorum si desit aliquid quod esse debet, vel si adsit aliud quod non esse debet, secundum hoc res erit mala. Ergo etiam in actibus humanis plenitudo essendi et bonitas non tota consistit in specie quae provenit ex obiecto, sed secundario additur ex convenientibus accidentibus quae sunt circumstantiae ; quod si aliqua debita desit vel indebita adsit, secundum hoc erit actio mala.

Confirmatur : Circumstantiae possunt importare habitudinem convenientiae vel disconvenientiae ad regulam rationis sicut ipsum obiectum, v. g. non solum disconveniens est furari sed etiam furari in loco sacro, non solum conveniens orare sed etiam orare genibus flexis. Ergo.

Hinc 2) in Scripturis, Christus (Mc. XII, 41-44) ipse declaravit pauperem viduam quae dedit duo minuta, plus dedisse quam divites qui multa faciebant, quia de penuria dedit.

Et 3) ex Traditione scimus in confessione declarandas esse circumstantias peccati speciem mutantes, vel ita aggravantes aut minuentes ut de veniali faciant mortale aut vice versa (quod definivit Conc. Trid. sess. 14, c. 5, can. 7). Nulla autem huius rei esset ratio si malitiam non augerent aut minuerent.

142. Principium III. Finis extrinsecus et adiunctus qua talis et moraliter spectatus actibus humanis dat bonitatem vel malitiam, sed secundariam et accidentalem.

Dicitur 1) finis extrinsecus : finis enim operis seu intrinsecus est idem ac obiectum ; unde agitur de fine extrinseco et accidentali qui ab operante obiecto es additus².

2. qua talis : finis enim quandoque indult rationem obiecti moralis et dat primam moralitatem, ut si quis actum indifferentem agat ob bonum finem vel malum, aut actum ex obiecto bonum unice propter solum finem extrinsecum ;

3. moraliter spectatus, i.e. in quantum est rationi conforme vel difforme ut talis res tamquam finis intendatur et talis actus tamquam medium eligatur ad illum obtinendum.

Probatur 1) ratione: Res quae pendet ab alio, non solum habet plenitudinem essendi et bonitatem ex specie et accidentibus, sed etiam ex comparatione ad causam a qua dependet ; sicut autem esse dependet a causa efficiente et specie, ita bonitas maxime a causa finali. Atqui actus humanus dependet a causa efficiente et finali. Ergo praeter bonitatem absolutam quam habet ex esse et specie, habet bonitatem relativam ex fine si habet finem debitum, et malitiam si non habet.

Confirmatur. Finis dicit conformitatem vel difformitatem ad rationem, v. g. non solum rationi conforme est dare eleemosynam, sed etiam dare in satisfactionem peccatorum ; sicut rationi repugnat non solum furari, sed etiam furari ad se ine briandum. Ergo fieri non potest quin bonitatem influat finis, si sit bonus, et malitiam, si sit malus.

Hinc 2) in Scripturis Christus ait : « Attendite ne iustitiam vestram faciatis coram hominibus ut videamini ab eis... Lucerna corporis tui est oculus tuus. Si oculus tuus fuerit simplex, totum corpus tuum lucidum erit. Si autem oculus tuus fuerit nequam, totum corpus tuum tenebrosum erit » (Mt. VI, 1, 22-23). Quae de prava intentione quae mentem obcaecat ac placentiam Dei in operibus tollit sunt intelligenda ; dum intentio recta quae omnia dirigit, Deo placet et ab eo retribuitur. Unde v. 33 dicitur : « Quaerite ergo primum regnum Dei et iustitiam eius ; et haec omnia adiicientur vobis ». Et Apostolus monet, I Cor. X, 31, ut omnia fiant in gloriam Dei.

143. Corollarium. — In actu humano itaque quadruplex bonitas inveniri potest : una secundum genus prout est actio, quia quantum habet de actuu et entitate tantum habet de bonitate (physica) ; alia est secundum speciem i. e. secundum obiectum conveniens ; tertia est secundum circumstantias quasi secundum accidentia quaedam ; quarta secundum finem quasi secundum habitudinem ad bonitatis causam (a. 4).

S. Th. I-II, q. 18, a. 5 et 8 ; I, q. 48, a. 1, ad 2 ; C. G. III, 9 ; De Malo q. 2, a. 4 et ad 10 ; II Sent., d. 40, a. 1.

Bonum et malum in ordine physico non constituere differentiam specificam est manifestum : sic vestimentum bonum et malum, homo sanus et aeger non sunt species vestimenti aut hominis. Hinc quaeritur an in actibus humanis bonitas et malitia etiam sint mera differentia accidentalis, an e contra differant per se et essentialiter, ac proinde secundum speciem. De quo tenendum quod primus omnium docuit S. Thomas.

144. Thesis. Actus humani secundum obiectum bonum vel malum differunt specie morali. — Probatur :

a) Ex eo quod actus humanus sit rationalis. Actus speciem habet ex obiecto. Sed actus est humanus et moralis in quantum procedit a deliberante ratione. Ergo speciem habet ex obiecto considerato ut rationi obicitur, seu per comparationem ad rationem. Atqui bonum et malum in obiecto praecise et per se differunt in quantum comparantur ad rationem, quatenus obiectum ipsi convenit vel repugnat¹. Ergo obiectum bonum et malum faciunt actus humanos differre specie (a. 5).

b) Ex eo quod actus humanus sit voluntarius. Actus habet speciem ex obiecto. Sed actus est humanus et moralis in quantum voluntarius. Ergo speciem habet ex obiecto per comparationem ad voluntatem. Atqui obiectum voluntatis est bonum seu finis. Ergo actus humanus habet speciem ex comparatione ad finem. Sed bonum et malum dicuntur per se secundum relationem ad finem : bonum in quantum dicit ordinem ad finem, malum in quantum privat hunc ordinem. Ergo in actibus humanis bonum et malum differunt specie (II Sent., d. 40, a. 1, ad 2 ; De Malo, q. 1, a. 1, ad 4 ; q. 2, a. 4, ad 10).

145. Indifferentia estne tertia species moralitatis ? — Resp. : 1) Certum est non omnes actus humanos ex se secundum speciem esse bonos vel malos, sed aliquos indifferentes. Actus enim habet speciem ex obiecto, et actus humanus ex obiecto comparato ad rationem a qua actus procedit. Ergo si obiectum ex se convenit ordini rationis, actus erit bonus secundum speciem, v. g. dare eleemosynam ; si includit repugnantiam ad rationem, erit malus secundum speciem, v. g. furari. Sunt autem obiecta quae nihil dicunt quod pertinet ad ordinem rationis, v.g. ambulare, levare festucam de terra, dare pecuniam, etc., et tunc actus erit indifferens secundum speciem.

2. Actus ex natura sua indifferentes non videntur esse morales. Indifferentia enim quae est media inter bonitatem et malitiam, quia nec est conformitas nec difformitas ad regulam, non est species moralitatis sed huius negatio. Moralitas scil. dicit respectum ad regulam ; sed indifferens non dicit respectum ad regulam : est enim id de quo regula non curat et idem est ac si regula non esset. A. v. moralitas dicitur in ordine ad rationem ad quam conformitatem habet vel repugnantiam ; sed indifferens nihil dicit quod pertinet ad ordinem rationis ; ergo indifferentia extra moralitatem existit (a. 8).

Sunt tamen aliqui qui aiunt esse speciem moralitatis incompletam.

3. Inter actus indifferentes quidam vocantur bene vel male sonantes, quorum obiectum, — etsi nec bonum nec malum sit, — propendet tamen magis vel in bonitatem, et isti actus plurimum habent formalem bonitatem, ut ire ad ecclesiam, visitare pauperes, dare pecuniam, etc. ; — vel e contra in malitiam, et tunc saepius adnexam iniustitiam habet, ut auferre rem alterius, ponere causam ex qua etiam sequi potest mors alicui, locutione uti amphibologica vel restrictione, etc., et ideo non potest poni actus nisi ratio adsit cohonestans v. g. in casu necessitatis.

146. Animadversio. — Ut contrahatur bonitas (obiecti vel circumstantiae) requiritur ut in se et propter se intendatur ; ut autem contrahatur malitia sufficit ut praevideatur et indirecte sit voluntaria. Etenim recta ratio dictat bonum esse prosequendum et in se amandum quia dignum est quod propter se appetatur, ac proinde qui bonum in se non intendit, illud non vult bene et recte, et laudabiliter, et propter intendi mereatur. Requiritur ergo ut bonum sit finis ab agente intentus seu motivum quo moveatur ad actum ponendum, vel, ut dicit S. Thomas q. 19, a. 7, ad 3 : « ad hoc quod voluntas sit bona, requiritur quod sit boni sub ratione boni i. e. velit bonum et propter bonum ». Quare nemo laudatur, quod infirmum visitaverit tantum confabulationis causa, aut ieiunaverit ad parcendum pecuniae ; quia non intenditur formaliter honesta misericordia aut ieiunii.

Non tamen debet quis explicite intendere istam honestatem seu conformitatem regulae ut talem, sed sufficit implicite, volendo actum sub aliqua ratione honesta, v. g. eleemosynam quia sublevat pauperem. — E contra malum non tantum non amari debet sed praecaveri et vitari, etiam non intentum ; quod non fit ab illo qui praevidet et non impediet.

Hinc, ut actus sit bonus, debet esse bonus ex integra causa et ex omni parte, scil. tum obiecti, tum finis, tum circumstantiarum ; ut actus sit malus, sufficit defectus sive ex parte obiecti, sive ex parte circumstantiarum aut finis.

147. Status quaestionis. — Vidimus species supremas in moralitate, scil. bonitatem et malitiam oriri ex obiecto, circumstantiis et fine ; at etiam spectandae sunt infimae species actuum moralium, secundum quas habent talem specialem bonitatem vel talem specialem malitiam. Unde quaeritur

a) utrum illa distinctio oritur ex iisdem tribus fontibus ; imo

b) cum ens naturale in una tantum specie reponatur, dubitatur an possint plures moralitatis species in uno actu morali reperiri.

Quibus responsum dabimus, seorsim spectatis obiecto, circumstantiis et fine.