Summa Theologiae Moralis, vol. I: De Principiis

S. Th. II-II, q. 1, a. 6 et 7 ; De Verit., q. 14, a. 11.

682. Notiones. — A theologis distinguuntur haec tria : dogma, punctum et articulus fidei.

Punctum fidei est veritas a Deo revelata.

Dogma fidei est veritas revelata ab Ecclesia proposita ut credenda.

Articulus fidei¹] est veritas revelata ab aliis perfecte distincta, et ideo 1) principalis seu primaria inter credenda, et 2) speciali ratione non visa. Dicitur

1° principalis inter credenda, i. e. vel ipse Deus finis supernaturalis beatitudine possidendus, vel aliquid supernaturale quod directe et per se nos ordinat ad Deum et conducit ad Deum finem et beatitudinem, non autem ea quae tantum per accidens, in ordine ad alia, revelantur (ut dictum est n. 673) ; hinc quod Abraham habuerit duos filios vel quod Saul fuerit primus rex Israël non sunt articuli fidei, cum per se ad fidem non pertineant ;

2° speciali ratione non visa seu obscura, et ideo particularem habens in credendo difficultatem ; unde quod Christus sit passus, mortuus et sepultus, non est nisi unus articulus, quia illae tres propositiones habent eamdem difficultatem, sed quod tertia die resurrexerit, articulus est distinctus, quia resurrectio specialem habet in credendo difficultatem.

683. Principia. De crescentia obiecti fidei ac fidei progressu.

I. Obiectum materiale fidei catholicae, i. e. ab omnibus tenendae, non crevit, per temporum successionem, quantum ad substantiam articulorum. Etenim tota doctrina revelata reducitur ad duo summa capita, ab initio revelata, in quibus omnia tamquam in brevi introductione continentur impliciter : obiective, scil. ex parte rei, non tamen logice et quoad nos nec formaliter nec virtualiter ; nempe quod Deus finis supernaturalis existat, et quod providentiam habeat de hominis salute, dicente Apostolo ad Hebr. XI, 6 : « Accedentem ad Deum (i. e. tendentem ad finem supernaturalem, nam in ordine praesenti non est naturalis sed supernaturalis finis, visione beatifica attingendus) oportet credere quia est, et inquirentibus se remunerator sit ».

II. Usque ad tempora Christi et Apostolorum crevit fides evolutione obiectiva quae facta fuit per novas revelationes. Nam duorum articulorum fundamentalium crevit explicatio seu evolutio obiectiva per novas revelationes, quales sunt Trinitas, praedestinatio et omnia aeterna pro primo ; omnia temporaliter disposita ad salutem, scil. Redemptio et in hoc Incarnatio, passio, resurrectio et sacramenta Christi pro secundo. Ita usque ad Christum qui Apostolis suis, sive per se, sive per Spiritum S^m quem misit, omnia revelavit secundum Ioh. XVI, 13 : « Cum venerit ille spiritus veritatis, docebit vos omnem veritatem ». Unde in Apostolis revelatio publica consummata et completa est (C. Trid. sess. 4 ; prop. 21 Modern.).

III. A tempore Apostolorum fides non crevit in se evolutione obiectiva, sed sola evolutione subiectiva in mentibus hominum. Non amplius factae fuerunt novae revelationes, et ideo obiectum fidei non crevit simpliciter et in se ; potest tamen dici quod crevit secundum quid et quoad nos, i. e. secundum explicationem seu evolutionem subiectivam, quatenus crevit eius cognitio in nobis, sive per novam propositionem magis distinctam aut instantem, qua crevit in mente Ecclesiae, sive per cognitionem perfectiorem, profundiorem inspectionem et intelligentiam, qua crevit in mente uniuscuiusque fidelium. Est, ait Albertus M., III Sent. d. 25, a. 1, « potius profectus fidei in fide quam fidei in fidei ». — Porro evolutio subiectiva Ecclesiae quantum ad fideles est obiectiva evolutio, non quidem ipsius revelationis aut veritatis revelatae, sed eius propositionis et explicationis.

A. Explicatio subiectiva in mente Ecclesiae (et consequenter fidelium) sub assistentia Spiritus veritatis fit tripliciter :

1. Distincta et accurata declaratione et scientifica expositione eorum quae explicite sed obscure et confuse revelantur, cum revelatio obscura, interpretatione Ecclesiae, redditur clara.

Ita v. g. Christus est Deus et homo, ergo habet duas naturas et unam personam ; Unus est Deus Pater, Filius, Spiritus, ergo tres personae sunt et una natura ; item voces : transsubstantiatio, consubstantialis, definitio ex cathedra, Deipara.

2. Explicita propositione eorum quae revelata sunt formaliter implicite, cum revelatio generalibus terminis concepta evolvitur et ad particularia applicatur.

E. c. gratia est necessaria ad omne opus salutare, ergo et ad initium fidei ; Mater Dei est sanctissima, ergo non habet peccatum originale ; Christus est Deus et homo perfectus, ergo habet voluntatem (et opera) divinam et humanam ; particularia iura et officia S. Pontificis in primatu.

3. Diserta, instanti et theoretica praedicatione eorum quae obiter aut in praxi et consuetudine fuerunt revelata, cum revelatio novo modo proponitur praesertim ad occurrendum novo errori.

Ita v. g. validitas Baptismi puerorum aut ab haereticis collati ex praxi baptizandi vel non rebaptizandi ; character sacramentalis ex usu non rebaptizandi ; praesentia Christi sub qualibet specie ex usu adorationis vel communionis ; infallibilitas S. Pontificis ex usu definiendi seu sententiam irreformabilem imponendi ; Christus et Apostoli Mariam venerando eam dignissimam ostendunt.

Ita et ipsum dogma de evolutione dogmatis ex usu innotescit : explicabant dogmata, errores damnabant, definiebant formulas, etc. ; ergo doctrina revelata legitime potest exponi et explicari.

B. Explicatio subiectiva in mente cuiusque fidelis crescit duplici via :

Summa Theologiae Moralis I. — 34 1. secundum viam logicam seu speculativae explicationis conceptuum, ope scientiae, eodem modo ac dictum est pro fide Ecclesiae ;

2. secundum viam affectivam et connaturalitatem, sub influxu donorum Spiritus sancti nos docentis quasi experimentaliter veritates fidei ; quo experimur et quasi sentimus veritatem ac verum sensum doctrinae revelatae.

684. Corollaria. — I. Cum revelatio in Apostolis fuerit clausa, sequitur nihil pertinere posse ad fidem catholicam, quod ipsis non fuit revelatum vel explicite vel saltem formaliter implicite. Unde quae moderni quidam scriptores aiunt de evolutione vel incremento fidei viventis seu dogmatis quasi ex semine, non possunt intelligi de ipsis veritatibus revelatis, sed ad summum de explicatione subiectiva et de scientia theologica circa ipsas.

II. Item sequitur non alium, diversum aut contrarium fieri posse sensum dogmatis ac illum quem proposuit vel quo id intellexit semel Ecclesia. « Unde is sensus perpetuo est retinendus quem semel declaravit sancta mater Ecclesia » (C. Vat., sess. 3, c. 4, can. 3).

III. Licet numerus veritatum revelatarum non crescat, crescit tamen numerus dogmatum i. e. veritatum revelatarum ab Ecclesia propositarum : accedente tali propositione, veritas aliqua incipit esse de fide catholica ; crescunt quoque dogmata i. e. perfectior fit propositio veritatum revelatarum ab Ecclesia facta.

IV. Praedictae doctrinae opponitur 1) error Hermès et Frohschammer qui putant, ope progressus scientifici, nos aliquando pervenire posse ad demonstranda et penetranda mysteria ; quod est contra C. Vat., sess. 3, c. 4 ; — item 2) doctrina Günther et Loisy qui propugnant, ope progressus scientiae, sensum dogmatum mutari posse, et alium fieri ab illo quem definivit Ecclesia ; quod damnatum est in C. Vat., sess. 3, c. 4 et can. 3, et ab encycl. Pascendi Pii X, 7 sept. 1907, et in prop. Modern. 21, 22, 23 et 26 damn. 3 iul. 1907 ; — a fortiori 3) sententia illorum qui dixerunt revelationem tempore Apostolorum non esse clausam (prop. 20 Modern.), aut novam et perfectiorem esse expectandam oeconomiam Spiritus sancti : ita Montanistae, Manichaei, Fratricelli, Swedenborg, Anabaptistae, Irving.

V. Facta explicita et diserta propositio ab Ecclesia, haec explicationem custodit ; unde per se nequit dari regressus vel obscuratio in explicatione ab Ecclesia proposita quoad veritatem definitam (cfr. damn. prop. 95 Quaesn. et I syn. Pist.). Attamen regressus per se dari potest quoad intelligentiam fidelium : sic initio saec. XIX minor erat cognitio scientiae theologicae quam²]

saec. XIII tempore S. Thomae ; item exceptionaliter et per accidens quoad explicationem subiectivam Ecclesiae, si definitio vel propositio Ecclesiae in totalem oblivionem cadat aut dubius fiat eius sensus, quod tamen raro fiet et quoad veritates secundarias tantum. Id dictum habeatur, salvo meliori iudicio.