Summa Theologiae Moralis, vol. I: De Principiis

De Impletione legis ecclesiasticae.

360. Legi prohibenti satisfit sive scienter et voluntarie, per actum humanum etiam meritorium, sive nescienter, v. g. a dormiente, quia sufficit omittere id quod lex prohibet ; ad omissionem autem non requiritur necessario positiva voluntas omittendi seu abstinendi ab opere. Hinc qui ieiunat satisfacit legi, sive faciat ut parcat pecuniae, sive ratione valetudinis, vel quia cibus ei non datur, vel quia dormit aut non cogitat de cibo : est enim praeceptum negativum. Qui tamen omittit inscius, potius legem non transgredi quam illam implere dicendus est.

Omittens tamen non potest habere voluntatem contrariam : quod enim lex prohibet est malum, et ideo eo ipso prohibetur affectus seu voluntas huius mali ; sic ille cui invito violenter subtrahuntur carnes, licet effective legem non transgrediatur, peccat tamen affective contra eam et voluntate reus est eam violandi.

361. Lex praecipiens impleri debet per actum humanum i. e. scienter et voluntarie : datur enim lex hominibus, unde si actum personalem praescribit, requirit ut fiat humano modo, hinc ebrius vel dormiens vel omnino coactus in sacro non satisfacit ; si vero lex sit realis, rem praestandam imponens, sufficit ut ab altero praestetur, sed de mandato illius qui obligatur, aut cum eius ratificatione.

Ut lex impleatur humano modo, requiritur intentio, quam substantia actus exigit ut ponatur in sua specie morali ; unde

1. ex parte subiecti intentio sit saltem virtualis i. e. olim habita et hic et nunc in actum influens (v. g. pergens orare distractus ex intentione initio habita), et implicita in alia contenta (v. g. intentio orandi in actu sumendi breviarium) ;

2. ex parte obiecti sit intentio ponendi actum praeceptum, quia sine illa non poneretur actus a lege praescriptus.

Non tamen requiritur a) intentio finis extrinseci a legislatore intenti (nisi specialiter imponatur) : aliud enim est finis intentus a legislatore, aliud est actus quem ut medium ad hunc finem praescribit. Hinc axioma : finis (extrinsecus) praecepti non cadit sub praecepto, et finis operantis potest esse oppositus fini legislatoris, v. g. qui pisces manducat ex gula praeceptum abstinentiae servat ; lex ideo communi utilitate non privatur ;

b) nec intentio explicita satisfaciendi seu legem qua talem implendi, quia leges generatim non obligant ad obedientiam formalem i. e. ad faciendum quia praeceptum, sed tantum ad faciendum id quod est praeceptum ; hinc ignorans esse diem festum vel intendens aliam missam audire, nihilominus satisfacit praecepto ;

c) imo probabiliter effective satisfacit legi cum contraria intentione non satisfaciendi (dummodo voluntas faciendi opus praeceptum sit praedominans), quia legislator ordinario praecipit solam substantiam operis ; hinc qui vult orare et non satisfacere legi, licet affective contra legem peccare possit, effective tamen satisfacit. Quamvis enim ab intentione agentis pendeat quod obligatio impleatur quae ab eius voluntate dependet uti votum, iuramentum, poenitentia sacramentalis, tamen non ab ipsius sed a legislatoris voluntate pendet quod lex ad tale opus obliget et tali opere impleatur ; etenim posito opere praescripto, subditus impedire nequit quin hoc opere lex impleatur. Ergo posita substantia operis lex necessario impletur. — Excipiuntur si pluribus praeceptis v. g. lege, voto, poenitentia sacramentali quis teneatur ad plures actus similes : tunc enim ab eius intentione pendet cuinam satisfaciat.

362. Potestne lex impleri cum peccato ? — Lex generatim impleri potest 1° sine statu gratiae vel habito bono, laetitia, delectatione, etc., quia praecipit substantiam actus, non modum (prop. 16. Baii damn.) ; nisi modus aut status gratiae positive et intrinsece ad substantiam actus requiratur, v. g. ad confessionem (can. 907 ; prop. 14 Alex. VII) aut ad communionem (can. 861 ; prop. 55 Inn. XI) ; — imo 2° lex, non quidem universaliter sumpta vel lex charitatis, quibus omne peccatum repugnat, sed alia lex particularis actum praecipiens impleri potest simul peccando, dummodo actus adimpleatur quoad substantiam et secundum obiectum et speciem maneat bonus, et non totaliter corrumpatur eius bonitas (uti confessio nulla) ; scil. a) actu qui simul fit ob finem extrinsecum malum qui non sit unica ratio agendi, v. g. audire missam etiam ad videndam feminam (n. 156, 4°) ; b) actu bono quem mere comitantur circumstantia mala extrinseca quae in obiectum non transit et in actum non influit, v. g. audire missam cum cogitationibus pravis seu cum intentione furandi (non peccando satisfacit sed peccans satisfacit ; n. 154) : lex enim non praescribit modum (extrinsecum) sed tantum substantiam actus ; nisi modus sit de intrinseca actus ratione secundum se vel prout sub lege cadit. Hinc axioma : modus (extrinsecus) praecepti non cadit sub praecepto.

363. Quando lex impleri debet. — Lex praecipiens, si non determinet tempus impletionis, implenda est quamprimum, moraliter loquendo, commode fieri possit (v. g. intra 3 dies, si statim sit implenda), secus enim eludere legem quis posset, semper differendo. Si vero determinet tempus, hoc tempore est implenda ; quodsì tempus elapsum fuerit, si fuerat praefixum ad obligationem finiendam, cessat obligatio v. g. missae, ieiunii ; si vero ad obligationem urgendam, obligat quamprimum, v. g. qui non est confessus infra annum, aut non fecit communionem paschalem (can. 859 § 4), vel qui poenitentiam sacramentalem certa die non implevit.

De tempore obligationis notentur canones 31-35, speciatim can. 33 in quo dicitur : « In supputandis horis diei standum est communi usui, sed in privata Missae celebratione, in privata horarum canonicarum recitatione, in sacra communione recipienda et in ieiunii vel abstentiniae lege servanda, licet alia sit usualis loci supputatio, potest quis sequi loci tempus aut locale sive verum sive medium, aut legale sive regionis sive aliud extraordinarium ». Canon intelligendum est secundum Responsum C. I. C., die 29 maii 1947, in quo declaratur quod « electo uno temporis supputandi modo hic, vi can. 33 § I, in actionibus formaliter diversis, mutari possit ».

Actiones formaliter diversae illae sunt quae, etiam in actione forsitan materialiter una, respiciunt obligationes diversas seu praecepta diversa, quae intrinsece non connectuntur vel intrinsecam affinitatem non habent.

Ita : 1. Potest aliquis eadem * feria sexta* carnes sumere quia secundum horam citiorem iam est media nox et lex abstinentiae iam non urget, et obligationi divinum officium feriae sextae recitandi satisfacere, quia secundum horam tardiorem iam non est media nox et terminus obligationis finiendus nondum exspiravit.

2. Imo potest aliquis feria sexta carnes sumere quia secundum horam citiorem dies abstinentiae iam est elapsus et tamen Sabbato missam celebrare vel ad Sacrum accedere quia secundum horam tardiorem Sabbatum nondum incepit. Actio enim illa, materialiter una, est formaliter multiplex cum sit adimpletio duarum obligationum quae connexionem vel affinitatem intrinsecam non habent.

3. Non vero potest ille qui nocte Nativitatis in prima missa errore sumpserit ablutiones cum vino ita ut iam non sit ieiunus, celebrare secundam et tertiam missam, eligendo nunc horam tardiorem ad determinandum mediam noctem a qua debet esse ieiunus. Hic enim agitur de una formaliter actione correspondens uno et eodem praecepto.

364. Ad quid lex obligat. — Lex 1) directe et explicite obligat ad sui observationem, quae est essentialis et potissima obligatio legis in qua aliae implicite et virtute continentur ;

2. indirecte et implicite ad omnia media ordinaria et proxime necessaria ad observantiam : qui enim tenetur ad finem, eo ipso tenetur ad media quae ad obtinendum finem proxime necessaria sunt ; scil.

a) ad legis cognitionem, quae est medium praevium immediate necessarium sine quo observari non possit, et consequenter ad ordinaria media adhibenda quae ad legis cognitionem conducunt ;

b) ad alia media interna et externa, sine quibus lex adimpleri non poterit, dum ordinaria sint et lex proxime instet, v. g. ad comparandum breviarium pro recitando officio ;

c) ideo ad vitanda aut removenda vel praecavenda impedimenta quae eius observantiam proxime impossibilem reddunt ;

d) ad occasiones proximas vitandas quae periculo transgressionis frequenter exponunt aut cum ea moraliter coniunctae sunt.

365. An plura praecepta simul impleri possunt ? — Resp. 1° Pluribus legibus vel praeceptis satisfieri potest uno actu, si omnia materiam seu actum specie et numero eumdem praescribunt : sic sacerdos canonicus vel religiosus una recitatione breviarii satisfacit ; — non satisfit tamen si exignantur diversae vel distinctae actiones, v. g. ieiunium praeceptum et a confessario vel a superiore impositum, nisi idem imponeret ; solvendo semel 100 fr. si quis deberet. Quandonam censentur diversae leges cadere in eamdem vel diversas actiones, habemus ex intentione praecipientis, verbis, consuetudine, aliis adiunctis.

2° Etiam satisfit pluribus actibus eodem tempore positis, dummodo sint compossibiles nec diversitas temporum praescripta sit, v. g. auditio missae (aut peregrinatio) et horarum recitatio ; — non satisfit si sint incompossibiles, v. g. audire confessionem et legere breviarium.

366. Animadversio. — Occurrentibus eodem tempore pluribus praeceptis quae simul impleri nequeunt,

1. de iure, si aeque urgentia sunt, servandum est maius prae minori : hinc praeferendum est, ceteris paribus, praeceptum negativum affirmativo, naturale positivo, divinum humano, ecclesiasticum civili, praeceptum superioris primarii vel virtuosi strictioris vel spectantis ad bonum commune aut spirituale praecepto superioris secundarii, virtutis minus strictae, spectantis ad bonum particulare aut corporale ;

2. de facto agens satisfacit illi cui satisfacere intendit : ab intentione enim agentis pendet cuinam satisfaciat ; — quodsì de nulla obligatione determinate cogitaverit censetur satisfacere urgentiori ; si sint aeque urgentes et materia sit divisibilis, utrique ex parte satisfacit ; si indivisibilis, obligationi maiori, ut dictum est sub 1°.