659. Fides secundum nomen (πίστις a πείθω, πείθομαι, fido, mihi persuasum habeo) primario et iuxta originem designat fiduciam seu confidentiam voluntariam, datam sive auctoritati (seu veritati) vel testimonio alterius per nostrum intellectum¹], sive eius bonitati vel promissioni per ipsam voluntatem²].

Ex derivatione huius ultimae significationis, fides sumitur etiam : a) pro fidelitate in promissione³] ; b) pro promissione ipsa et voto⁴] ; c) pro rebus promissis⁵].

Ex derivatione prioris significationis, fides sumitur etiam : a) pro veritate in testando⁶] ; b) pro ipsis rebus testatis v. g. pro doctrina credenda, sicut ad Eph. IV, 5 : « Unus Dominus, una fides », et Symbolum athanasianum : « Haec est fides catholica... » ; c) pro fiducia data sive propriae opinioni, quando non adest plena evidentia, sive dictamini propriae conscientiae, ut ad Rom. XIV, 23 : « Quod non est ex fide (i. e. ex persuasione conscientiae), peccatum est » ; quo etiam sensu quis bonae vel malae fidei dicitur.

660. Fides stricto sensu accepta dicitur de assensu voluntario intellectus (fides actualis), vel de habitu inclinante ad talem assensum praestandum (fides habitualis)

propter solam auctoritatem seu testimonium alterius. Si auctoritas illa sit humana, fides humana vocatur ; si sit divina, fides divina dicitur.

Fides divina dari potest de rebus mere naturalibus ; in ordine tamen praesenti quo destinamur ad finem supernaturalem, est de supernaturalibus et divinis (et de aliis in ordine ad vitam aeternam), et ideo strictius est divina non tantum ratione motivi sed etiam ratione materiae, unde theologica vocatur.

661. Fides theologica describitur ab Apostolo, ad Hebr. XI, 1 : Est autem fides sperandarum substantia rerum, argumentum non apparentium. Dicitur

1° sperandarum substantia rerum i. e. beatitudinis prima in nobis inchoatio, primumque fundamentum (quod stat sub aliis et ideo alia fundat), ut explicat S. Thomas ; vel textui graeco conformius : beatitudinis in mente nostra firma ac certa subsistentia (ὑπόστασις), quatenus fides adeo certos nos facit de rebus sperandis ac si iam essent praesentes et a nobis possessae ;

2° argumentum (ἔλεγχος) metonymice pro ipsius effectu, scil. convictione quam causat ;

3° non apparentium (οὐ βλεπομένων) : fides est argumentum i. e. plena convictio, certa persuasio rerum quae nec sensibus nec mente videntur, sed propter Dei auctoritatem admittuntur.

Hanc descriptionem esse veram definitionem, ostendit S. Thomas, II-II, q. 4, a. 1 (cfr. De Verit., q. 14, a. 2), unde ab eius tempore in scholis ut classica definitio explicari solet. Hac enim definitione fides ab omnibus aliis distinguitur :

a) per hoc quod dicitur sperandarum substantia rerum distinguitur a fide communiter dicta, v. g. a fide humana, quae non ordinatur ad beatitudinem speratam ;

b) per hoc autem quod dicitur argumentum, distinguitur ab opinione, suspicione et dubitatione, quibus intellectus non plene convincitur nec firmiter adhaeret alicui veritati ;

c) per hoc denique quod dicitur non apparentium, distinguitur a scientia et ab intellectu principiorum quibus res intellectui apparent. Unde si quis vellet doctrinam Apostoli in forma definitionis ponere, dicere posset : « fides est habitus mentis quo inchoatur vita aeterna in nobis, faciens intellectum assentiri non apparentibus ».

662. Definitionem Apostoli explicat Concilium Vaticanum, dum fidei naturam exponit (Const. Dei Fil. c. 3) : « Hanc fidem quae humanae salutis initium est, Ecclesia catholica profitetur virtutem esse supernaturalem qua, Dei aspirante et adiuvante gratia, ab eo revelata vera esse credimus, non propter intrinsecam rerum veritatem naturali rationis lumine perspectam, sed propter auctoritatem ipsius Dei revelantis, qui nec falli nec fallere potest. Est enim fides, teste Apostolo, sperandarum... ». Indicatur

1. genus ad quod fides pertinet : virtus supernaturalis ;

2. actus proprius virtuti fidei quo ab aliis virtutibus distinguitur : qua vera esse credimus ;

3. materia circa quam versatur : revelata a Deo ;

4. motivum fidei : propter auctoritatem Dei revelantis ;

5. causa fidei : aspirante i. e. praeveniente, et adiuvante gratia.

Quam definitionem esse realem et adaequatam toto ostendetur tractatu⁷].

Tractatus autem de fide non pertinet, ut quibusdam visum est, ad theologiam dogmaticam, sed ad theologiam moralem. Credere enim est actus humanus quo ad finem supernaturalem tendere oportet. Et ideo, licet principaliora obiecta fidei sint mere speculativa seu dogmata solum credenda, quae explicantur in dogmatica, ipsa tamen fides est aliquid practicum quod eatenus est cognoscendum quia simul est agendum et in praxim deducendum. Unde tractatus totus quantus est pertinet ad theologiam moralem.

663. Divisio tractatus. — Tractatus de fide complectitur quinque partes :

1^a Pars agit de obiecto fidei quod magis est notum quam actus fidei, unde etiam prius est explicandum : 1) de obiecto formali ; 2) de obiecto materiali : a) de obiecto materiali in se ; b) de eius conditionibus ; c) de eius evolutione ; d) de Ecclesia illud proponente.

2^a Pars agit de actu fidei qui magis est notus quam habitus fidei : A. de actu interiore : 1) de eius essentia ; 2) de eius analysi, scil. tum a) ipsius actus fidei, tum b) pii credulitatis affectus, tum c) iudicii credibilitatis, i. e. de praeambulis fidei ; 3) de necessitate actus fidei ; B. de actu exteriore seu confessione fidei.

3^a Pars agit de habitu fidei : 1) de ipsa fide : a) relative ad subiectum, b) relative ad alias virtutes supernaturales, c) relative ad alias virtutes intellectuales ; 2) de habentibus fidem ; 3) de causa et effectibus fidei ; 4) de donis fidei correspondentibus.

4^a Pars agit de vitiis et peccatis oppositis : 1) de peccatis directe oppositis fidei interiori : a) de infidelitate ; b) de haeresi et apostasia ; 2) de peccatis indirecte oppositis fidei : a) de communicatione cum infidelibus et haereticis ; b) de cooperatione ad infidelitatem et haeresim ; c) de lectione vel evulgatione librorum prohibitorum ; d) de admissione vel professione doctrinae quae pro fide est periculosa ; 3) de blasphemia quae directe opponitur confessioni fidei.

5^a Pars agit de praecepto fidei.

Summa Theologiae Moralis I. — 33 PRIMA PARS.

DE OBIECTO FIDEI.

S. Th. II-II, q. 1, a. 1.

664. Obiectum fidei est prima veritas, Deus, ut infra probabitur. Est ipse prima veritas tripliciter : a) in essendo, quia essentia sua est primum ens et ideo primum verum aeternum ; b) in cognoscendo, quia sapientia sua ab aeterno omnia cognoscit pro ut sunt ; c) in dicendo, quia veracitate sua ab aeterno summam propensionem habet ad dicendum verum, si loquitur.

665. Obiectum fidei est duplex : materiale et formale. — In omni enim potentia et habitu, sicut in omni actu, distinguimur obiectum :

1. Obiectum materiale seu id quod actu attingitur, materia circa quam actu versatur, v. g. pro cognitione id quod cognoscitur, ut puta conclusio. Porro obiectum materiale est duplex : est enim aliquid quod primo, per se ipsum et ratione sui attingitur, quod proinde vocatur obiectum primarium, et ratione cuius cetera attinguntur, quae vocantur obiectum materiale secundarium.

2. Habetur obiectum formale seu id per quod, mediante quo obiectum materiale immediate attingitur, seu motivum proximum propter quod attingitur, v. g. pro cognitione medium per quod aliquid immediate cognoscitur, puta syllogismus quo cognoscitur conclusio.

Exemplum sit in visione : obiectum materiale secundarium sunt visa, primarium est coloratum, formale est lux.

666. Animadversiones. — 1^a Ne confusio oriatur, notetur quosdam theologos obiectum materiale primarium appellare obiectum formale quod ; sed isti obiectum formale vocant formale quo, vel motivum formale seu rationem formalem⁸].

2^a In catechismis, obiectum materiale designatur per particulam quid, v. g. dum postulantur quid credere debeamus, et obiectum formale exprimitur per particulam cur seu quare, v. g. cur credere debeamus.

DE OBIECTO FORMALI FIDEI.

S. Th. II-II, q. 1, a. 1 ; De Verit., q. 14, a. 8.

667. Thesis. Obiectum formale fidei est auctoritas Dei revelantis seu prima veritas in dicendo. — Obiectum formale fidei est id propter quod creditur id quod creditur. Hoc autem, definiente Conc. Vat., sess. 3, c. 3, can. 3, est auctoritas Dei revelantis qui nec falli nec fallere potest ; auctoritas quidem non in praecipiendo sed in affirmando et testificando seu veritas Dei in dicendo, et quidem veritas Dei ut revelans. Quae verba indicant duo :

1° Quod Deus, quando loquitur, ex infinita perfectione non dicit nisi verum, et ideo ius habet ut ipsi credamus, unde obiectum formale fidei dicitur esse prima veritas in dicendo.

2° Sed non sufficit quod Deus, quando loquitur, verum dicat, ad fidem requiritur etiam quod de facto sit locutus : unde obiectum formale fidei dicitur esse auctoritas Dei ut revelantis seu prima veritas revelans. Si enim ab aliquo petimus cur credat, respondebit quia Deus dixit (en 2^um) ; et credit quod Deus dixit, quia Deus in loquendo est verus (en 1^um). — At :

3° Ad auctoritatem Dei qua verus est in dicendo, non sufficit quod Deus sit infinite verus i. e. non possit ex malitia aliquem fallere, sed requiritur etiam quod sit infinite sapiens i. e. non possit falli in cognoscendo ex ignorantia. Ergo a theologis dicitur obiectum formale fidei esse prima veritas in dicendo, quatenus supponit primam veritatem in cognoscendo. Motivum tamen immediatum et ultimum fidei solum est prima veritas revelans.

668. Auctoritatem Dei revelantis esse obiectum fidei formale, probatur :

1. Ratione : Fide divina eodem modo credimus Deo ac fide humana credimus homini. Atqui fide humana credimus propter auctoritatem hominis in testificando : si enim ab aliquo petimus : cur credis hoc, respondebit : quia Petrus dixit ; et si petimus : cur credis quod Petrus dixit, respondebit : quia Petrus verus est in loquendo.

2. Ex modo loquendi S. Scripturae : a) fides dicitur ex auditu verbi Dei (Rom. X, 14 ; Ierem. VII, 28) et fideles dicuntur accipere fidem ut verbum seu testimonium Dei (I Thes. II, 13) ; — b) fide credimus Deo (Gen. XV, 6) : credere est testimonium Dei accipere sicut credere hominibus est accipere testimonium hominum (I Ioh. V, 5-13) ; et quidem comparatur fides divina fidei quae adhibetur testibus in iudicio (Ioh. V, 36 ; VIII, 17) ; — c) appellant prophetae V. T., quando fidem exigunt, ad auctoritatem Dei (Haec dicit Dominus), imo ipse Christus explicite ad eius veritatem et veracitatem (Ioh. VII, 16, 28 ; VIII, 26) ; unde credendo significamus Deum esse veracem (Ioh. III, 33). Quibus omnibus constat eodem modo nos credere Deo ac credimus hominibus, et fidem fundari in testimonio, ac auctoritate Dei loquentis. — Et ideo d) fides dicitur obedientia et captivitas intellectus in obsequium Christi (II Cor. X, 5) : cum enim homo fide admittit, non quae ipse sed quae Christus videt, quia Christo voluntarie fidit, ideo per voluntatem intellectus tenetur captivus intellectus Christi, huic sese subiicit eumque honorat.

3. Ex Traditione : idem clare et aperte docent Patres ab initio : Athenagoras, Leg. pro christianis, n. 7 ; S. Theophilus Ant., ad Autolyc. I, 8 ; Clemens Al., Strom. II, c. 2, n. 8 ; S. Chrysostomus, in Mt. hom. I, n. 82 ; hom. 36 in Gen. 15, n. 6 ; Theodoretus, Graec. affect. serm. I ; S. Cyprianus, de Mortalitate, n. 6 ; S. Ambrosius, in Luc. IV, 71 ; S. Augustinus, ep. 47, n. 7 ; de Spiritu et Littera, XXXII, n. 5 ; S. Leo M., serm. 27, c. 1.

Argumenta allata probant fidem aeque fundari in revelatione seu testimonio ac in veritate Dei, et ideo non solam veritatem Dei in dicendo esse obiectum formale fidei ; sed etiam revelationem ad illud pertinere, seu motivum esse positive influens in fidem, et non esse puram condicionem sine qua non quae motivum applicat, ut docuit Scotus. Et sane :

a) Id quod Deum formaliter constituit testem et quod reddit auctoritatem Dei formaliter moventem pertinet ad motivum fidei. Sed revelatio actu formaliter constituit Deum testem et reddit auctoritatem eius formaliter moventem, nam auctoritas non loquens non est movens audientem. Ergo motivum formale fidei est prima veritas ut actu testificans ; secus in actu primo moveret, non in actu secundo.

b) Nam motivum partiale est id quo ratio videt connexionem inter auctoritatem Dei et veritatem credendam, sicut nexus conclusionis cum principio movet ad assensum scientificum ; haec connexio autem in casu est factum revelationis. Ergo revelatio est motivum partiale.

c) Obiectum formale adaequatum est id quod ostendit infallibiliter veritatem revelatam. Non sola auctoritas Dei nec sola revelatio id ostendunt. Ergo obiectum formale adaequatum est utrumque simul. Non credimus scil. solum quia Deus verax est, nec solum quia Deus revelavit, sed propter utrumque¹].

669. Fides est virtus theologica seu pure divina, quae proinde Deum solum ut obiectum formale habet : gratia enim habituali et virtutibus theologicis participamus vitam et operationes ipsi Deo proprias, quae solum obiectum Deum habent. Unde unicum motivum fidei est sola veritas Dei revelantis, nec aliquid creatum potest ingredi eius obiectum formale, sicut etiam de aliis virtutibus theologicis est dicendum. Hinc non sunt audiendi :

1. Illi qui cum De Lugo putant obiectum formale fidei partialiter esse propositionem Ecclesiae, dicentes quod credimus quia Deus revelavit, et hoc quia Ecclesia dicit. Propositio enim ab Ecclesia facta non est causa seu motivum cur credimus, sed tantummodo medium ordinarium quo cognoscimus quid sit a Deo revelatum²] ; quo cognito revelatis adhaeremus propter solam Dei auctoritatem. Sic quando magister dicit : haec est sententia Scripturae aut S. Thomae, creditis sententiae non propter magistri, sed propter Scripturae aut S. Thomae auctoritatem.

Ita et contenta in littera regis, non creduntur propter auctoritatem nuntii.

2. Neque audiendi sunt qui, ut Mazzella, docent extrinsecam revelationem ingredi obiectum formale fidei ; quia ad fidem requiritur quod de facto Deus sit locutus, ut dictum est n° 667. Locutio enim Dei potest spectari vel active, prout est in ipso Deo conceptio veritatis quam ordinat et dirigit ad nos et voluntas ac imperium illam revelandi, at sic non est nisi ipse Deus et pertinet ad motivum fidei ; vel spectari potest passive, prout est manifestatio et signum huius conceptionis et voluntatis in creaturis (vox externa, visio imaginaria, vel species intelligibilis nobis infusa), et haec non est obiectum formale fidei sed tantum conditio sine qua non : quia enim locutionem Dei i. e. ipsius intellectum et voluntatem inspicere non valemus, ideo indigemus ad eam cognoscendam signis Deo externis, quae tamen non sunt causa seu motivum cur credimus, sed conditio sine qua fides non est possibilis.

Sic epistola qua aliquis testatur, non est motivum credendi, sed conditio cognoscendi eius iudicium et testimonium internum sui intellectus.

670. Corollarium. — Exinde apparet falsas esse sententias antiquiorum theologorum, ex quibus

1. Caietanus obiectum formale fidei reposuit in divina essentia seu Dei veritate in essendo, et Gulielmus Parisiensis in suprema Dei dominio : ista sunt ultima ratio ontologica ipsius motivi fidei, sed non motivum proximum quod movet ad assensum, seu quo nititur assensus nostri intellectus ;

2. Bannez et Sylvester Maurus saltem partialiter reposuerunt in lumine fidei sive habituali sive actuali : gratia causat per modum causae efficientis, sed non est motivum credendi ;

3. Ripalda pro revelatis promissionibus reposuit in fidelitate Dei : hoc autem pertinet ad motivum spei.

DE OBIECTO MATERIALI FIDEI.

S. Th. II-II, q. 1, a. 1 et 2 ; a. 6, ad 1 ; De Verit., q. 14, a. 8.

671. Thesis I. Obiectum materiale fidei sunt omnia a Deo revelata. — Obiectum materiale fidei est id quod creditur propter auctoritatem Dei revelantis. Hoc autem, ut docet Conc. Vat., sess. 3, c. 3, sunt ea omnia aeque sola quae a Deo sunt revelata. — Probatur :

Obiectum materiale fidei est omne id quod attingi potest per obiectum formale, quod est auctoritas Dei revelantis. Iamvero auctoritas Dei aequaliter se extendit ad omnia revelata, et Deus est aeque dignus fide, sive veritates maioris momenti sive res minoris momenti manifestet ; ex altera parte auctoritas Dei in loquendo nequit se extendere ad illa quae non revelat. Ergo ea omnia aeque sola quae Deus revelavit sunt obiectum materiale fidei.

672. Thesis II. Obiectum materiale fidei primarium seu principale est ipse Deus ut finis supernaturalis, seu prima veritas in essendo. — Obiectum materiale primarium seu principale est id quod per se et ratione sui creditur, et ratione cuius cetera creduntur. Hoc autem est ipse Deus ut finis supernaturalis ; nam caetera omnia, ut humanitas Christi, sacramenta et alia in Scripturis contenta, « non cadunt sub fide nisi secundum quod habent aliquem ordinem ad Deum », ut illum tamquam finem supernaturalem plenius cognoscamus et ad illum melius tendamus. Unde obiectum materiale primarium dicitur esse Deus ut est prima veritas in essendo.

Licet obiectum fidei sit veritas prima quae est omnino simplex, quia tamen illam in se non videmus, sed modo nostro concipimus secundum quandam complexionem, sequitur obiectum fidei quoad nos esse aliquam propositionem enuntiabilem.

673. Obiectum fidei secundarium. — Ad illud pertinent :

1. ea quae per se directe conducunt ad finem supernaturalem, quaeque vocantur res fidei et morum : sunt fidei obiectum proprie et per se ;

2. ea quae per se sunt indifferentia ad finem supernaturalem et sine quibus doctrina christiana circa fidem et mores completa est, sed quae de facto simul cum illa doctrina in S^is Litteris fuerunt attestata ad eius manifestationem, v. g. historia Abrahae vel captivitas populi Iudaici, et alia huiusmodi quae naturali ratione cognosci possunt ; illa quoque credi debent, sed non sunt obiectum fidei nisi improprie et per accidens (q. I, a. 6, ad 1).

674. Corollarium de revelationibus privatis. — Cum auctoritas divina sit aequalis in revelationibus particularibus ad privatam personam directis, ac in revelatione publica, sequitur illas esse obiectum fidei divinae, et credi posse dummodo de ius certo constet. Quo in casu obligatur ad credendum ille saltem ad quem fuerunt directae ; quodsi omittat, peccatum infidelitatis committit, discernens auctoritatem Dei, quod fidem in ipso everit ; ceteris autem probabiliter sufficit quod eas non contemnant.

Etenim revelationes privatae si ab Ecclesia probantur, non proponentur credendae fide divina ; sed Ecclesia tantum declarat 1) eas nihil continere contra fidem et mores, 2) adesse sufficientia indicia ut prudenter, pie, et sine superstitione credantur fide humana ; ex quo sequitur 3) non esse fas illas contemnere.

675. Obiectum fidei implicite revelatum. — Ad fidem divinam non tantum pertinent ea quae sunt explicite i. e. in seipsis, expressis et propriis verbis revelata, sed etiam quae sunt revelata implicite et in alio.

Dicuntur enim aliqua revelari :

1. Formaliter et immediate, licet implicite, i. e. realiter et proprio conceptu, quamvis non expresso et distincto sed confuso modo, neque propriis sed aequivalentibus terminis : sunt illa quae continentur in explicite revelatis sicut pars in toto, v. g. definitio et essentialia rei definitae in re definita (totum actuale metaphysicum et partes metaphysicae, v. g. homo = animal rationale ; sacramentum = signum practicum gratiae) ; — vel particulare in universali (totum potentiale et partes subiectivae, v. g. omnis homo, Iohannes) ; — vel elementa et proprietates essentialia in toto (totum actuale physicum vel integrale, et partes constitutivae vel integrales, v. g. homo = corpus et anima ; caput, cerebrum, cor ; risibilis) ; — vel vires et potentiae essentiales in essentia (totum potestativum et partes potentiales, v. g. anima, intellectus et voluntas) ; — vel unum correlativum, contradictorium aut contrarium in altero (v. g. Iohannes est filius Zebedaei, hic est pater Iohannis). Haec sunt obiectum fidei quia aequivalentur et quoad sensum a Deo dicuntur, et ideo vere, realiter et proprie continentur in revelatione : Qui revelat totum, revelat implicite partes.

2. Virtualiter et mediate revelari dicuntur implicite ea quae continentur in revelatione sicut effectus in causa, et sicut consequentia seu conclusio in suis principiis. Haec non sunt obiectum fidei divinae utpote non immediate et in se revelata¹], sed tantum mediate scil. in medio ex quo deduci valent : non enim admittuntur quia Deus ea dixit, sed tantum propter aliud quod Deus dixit, scil. non unice propter verbum Dei sed etiam propter nexum cum iis quae dixit. Qui enunciat principium seu causam, non enuntiat consequentiam aut effectum. Sunt tamen illa obiectum assensus scientificae theologiae ; et si ab Ecclesia infallibiliter definiuntur, omnino sunt admittenda ut vera et obiectum sunt, non fidei divinae, sed assensus theologici vel et fidei ecclesiasticae²] — Hinc :

a) Conclusio ex una praemissa revelata et ex altera naturaliter cognita est revelata et obiectum fidei, si secunda tantum ostendit conclusionem contineri formaliter implicite in prima, v. g. Christus est homo, ergo habet corpus vel est animal rationale ; — Omnis homo ex Adam generatus contrahit peccatum originale, ergo Petrus id contrahit ; et etiam, ut videtur, conclusio cuius cognitio dependet a facto contingenti, v. g. Omnis pontifex legitime electus est vicarius Christi, ergo Pius XI est vicarius Christi ; — hic puer rite baptizatus habet gratiam, haec hostia consecrata continet Christum. Hisce tamen in exemplis non adest verus syllogismus, quia processus non habet vim illativam ; non est conclusio proprie dicta per veram demonstrationem et deductionem novae veritatis, sed est conclusio mere explicativa et simplex declaratio illorum quae iam actualiter continebantur in praemissis.

b) Conclusio ex una praemissa revelata et ex altera naturaliter cognita, si in utraque aeque contineatur et ex utraque aeque et vere deducitur, non est revelata nec obiectum fidei, quia non propter solam auctoritatem Dei admittitur sed propter deductionem, v. g. Christus est Deus-homo, atqui Deus-homo nunquam gratia aut visione beatifica carere potest ; — B. V. est Mater Christi, atqui S. Anna est mater B. V., ergo est avia Christi ; — Christus mortuus est sub Pontio Pilato, ergo sub Tiberio. Tunc adest verus syllogismus, vera et proprie dicta deductio, et vera conclusio illativa illorum quae virtute tantum et vi connexionis continebantur in praemissis ; conclusio scil. distinctae veritatis, non revelatae, sed cum revelatione connexae. Conclusio, aiunt Logici, sequitur deteriorem partem.

c) Conclusio ex duabus praemissis revelatis, secundum plures³], est revelata et obiectum fidei, tum quia conclusio formaliter continetur in duabus praemissis quae in casu sunt revelatae ; tum quia Deus earum connexionem et conclusionem cognoscit, ille autem qui duas praemissas enuntiat dum conclusionem videt, haec enuntiare intendit et sufficienti modo manifestat. Haec tamen argumenta non videntur probantia : non primum, quia conclusio proprie dicta non formaliter sed virtualiter tantum continetur in praemissis quae sunt vera causa perveniendi ad conclusionem ; secus enim conclusio non exprimeret novam veritatem, nec ratiocinium esset medium augendi scientiam⁴], — non secundum, quia ut conclusio proprie et formaliter enuntietur, non sufficit ut quis eam in praemissis cognoscat et dicere intendat, requiritur etiam ut connexionem cum illis aliquo modo sermone humano manifestet, scil. ut praemissas enuntiet non quidem separate sed tamquam praemissas, in quantum ad invicem comparantur et ad conclusionem ducunt. Ergo ut Deus, qui humano sermone ad homines utitur, conclusionem revelet, non sufficit ut connexionem cum principiis cognoscat et consequentiam videat, sed etiam requiritur ut istam connexionem vel consequentiam exprimat, et unam praemissam immediate post alteram ponat⁵].

Tales itaque conclusiones, ex duabus praemissis revelatis, non videntur necessario et semper revelatae ; quodsi essent, ex illis aliae deduci valerent, et ex istis rursus aliae, et sic revelatio se protraheret quasi in infinitum. Defacto tamen saepe sunt revelatae, et obiectum fidei, vel quia et ipsae expresse revelantur, vel quia una praemissa tantum ostendit quid in altera formaliter implicite contineatur, quo casu non adest syllogismus vere demonstrativus, sed mere explicativus, ut dictum est sub a) ; v. g. Unus est Deus ; atqui Pater, Filius, et Spiritus sanctus est Deus ; ergo sunt unus Deus ; — Omnes Apostoli receperunt Spiritum sanctum ; Petrus est apostolus ; ergo d) Omnes praedictae conclusiones, si spectentur ut conclusiones, i. e. in quantum nexum habent cum praemissis etiam revelatis et ex ipsis deducuntur, non sunt obiectum fidei sed assensus scientiae theologicae, quia tunc non admittuntur propter motivum fidei, auctoritatem Dei revelantis, sed propter motivum scientiae, scil. propter nexum cum principiis et rationalem deductionem.

676. Obiectum fidei quoad se et quoad nos ; fidei divinae et catholicae. — Obiectum fidei distingui potest :

1. Obiectum fidei divinae quoad se, est illud quod de facto est revelatum et ita quoad se ad fidem pertinet.

2. Obiectum fidei quoad nos, est illud quod insuper tamquam revelatum sufficienter proponitur et cuius revelatio a nobis certo cognoscitur. Unde propositiones particulares quarum cognitio dependet a facto contingenti, v. g. haec hostia continet Christum, hic puer habet gratiam, saepe non erunt obiectum fidei quoad nos quando existentia facti cum absoluta certitudine a nobis non cognoscitur⁶] : tunc enim non apparet nexus cum propositione revelata.

3. Obiectum fidei catholicae seu universalis quoad omnes, et ab omnibus credendum, est illud quod pertinet ad revelationem publicam a Deo ad omnes homines et universalem Ecclesiam directam (in Scriptura et Traditione contentam), et insuper quod Ecclesia proponit tamquam divinitus revelatum et omnibus credendum praecipit. Hinc revelationes privatae ad fidem catholicam pertinere non possunt, et Immaculata Conceptio B. V. ante definitionem erat obiectum fidei divinae, non autem catholicae (C. Vat., sess. 3, c. 3 ; Codex iuris can. 1323, § 1).

Unde aliquid potest a) esse de fide quoad se, et non quoad nos, si certi non sumus illud esse revelatum : ita hodie ponitur quaestio de B. V. universali mediatione ;

b) esse de fide quoad unum et non quoad alterum, v. g. revelatio privata ;

c) esse de fide probabiliter tantum, si dubium sit de revelatione ; imo probabiliter de fide catholica, si dubium sit de propositione Ecclesiae ; d) incipere esse de fide catholica, post definitionem ; imo desinere esse de fide catholica quoad nos, si non amplius constet de definitione vel de eius sensu.

Fides itaque explicita crescere potest.

S. Th. II-II, q. 1, a. 3, 4, 5 ; I-II, q. 67, a. 3 et 5 ; De Verit., q. 14, a. 9.

677. Duae condiciones requiruntur ad obiectum fidei. — Ut aliquid credi possit, requiritur ut sit verum simul et obscurum seu in evidens. Unde a theologis dicitur duas esse materiales obiecti fidei conditiones, scil. quod sit verum et obscurum, et duas propri states fidei ex parte obiecti : infallibilitas et obscuritas.

678. Infallibilitas fidei. — Requiritur primo ut obiectum materiale fidei sit verum (Num. XXIII, 19 ; Hebr. VI, 18) : fidei enim non potest subesse falsum, neque ex parte Dei revelantis, neque ex parte hominis credentis.

a) Non ex parte Dei revelantis quia falsum dicere nequit : si enim Deus per se vel per alium posset dicere falsum, id fieret vel quia deciperetur, vel quia alios decipere vellet ; utrumque autem est impossibile, nam prius repugnat eius omniscientiae, posterius infinitae eius bonitati et perfectioni.

b) Neque ex parte hominis credentis : nihil enim habitu fidei attingitur et creditur nisi propter auctoritatem et testimonium Dei, mediante scil. obiecto formali ; iamvero auctoritas et testimonium Dei non se extendunt ad falsa ; ergo falsum credi nequit.

Fides est virtus intellectualis quae non versatur circa falsum, quod est malum intellectus : virtute enim nullus male utitur. Unde si quis assentiretur falso quod ex ignorantia etiam invincibili putat esse revelatum a Deo, talis non assentitur ex supernaturali habitu fidei theologicae propter auctoritatem Dei, quia Deus id revelavit, sed tantum actu naturali propter errorem quia falso putat Deum id revelasse. Nec Deus per gratiam tali actui concurrit, quo intellectus adhaeret falso. Hinc fides est infallibilis.

679. Obscuritas fidei. — Requiritur secundo ut obiectum fidei materiale sit obscurum seu in evidens : est enim fides argumentum non apparentium. Et quidem :

a) Omnes theologi unanimiter admittunt obiectu materiale fidei esse inevidens formaliter, ratione motivi, quatenus attingitur per obiectum formale, auctoritatem Dei revelantis : haec enim non reddit rem intellectui evidentem, ut dicit C. Vat., sess. 3, c. 3, nec facit veritatem revelatam in se apparere.

b) Omnes pariter tenent non posse aliquid credi simul et visione beatifica videri, iuxta I Cor. XIII, 9-10.

c) Item concedunt ea de quibus principaliter est fides, esse omnino obscura et in evidentia : sunt enim visio beatifica et alia mysteria in Deo abscondita, ad quae cognoscenda revelatio est absolute necessaria (C. Vat., sess. 3, c. 4, can. 1).

d) Disputant utrum alia obiecta quae naturaliter cognosci possunt, sed quae tamen revelantur, ab iis credi possint qui de hisce obiectis etiam habent cognitionem rationalem evidentem, v. g. an ille qui omnimodam habet evidentiam existentiae Dei, vel creationis, vel providentiae, etc. adhuc ea possit admittere propter auctoritatem Dei qui etiam haec revelavit.

680. Quomodo evidentia impediat fidem. — In hac quaestione :

1° Certum est illum qui evidentiam alicuius rei habet hanc posse credere implicite, quatenus debet credere generali modo omnia quae Deus revelavit et nihil eorum potest excludere, et hic est sensus C. Vat., sess. 3, c. 3.

2° Imo explicite sed alio momento ac habeat cognitionem evidentem : qui enim v. g. nunc demonstrat existentiam Dei, potest eam admittere postea propter revelationem, scil. quando intellectus non considerat evidentiam vel demonstrationis non recordatur.

3° Unde simul esse possunt in eodem homine, circa eamdem veritatem habitus fidei et actus scientiae, actus fidei et habitus scientiae, imo etiam habitus fidei et habitus scientiae, quibus simul eodem tempore disponitur ad credendum et sciendum non simul sed diversis temporibus.

4° Nam videtur dicendum cum S. Thoma¹], quod eodem momento ac quis evidentem demonstrationem facit alicuius veritatis, vel anterioris demonstrationis plenissime recordatur, ita ut planam evidentiam veritatis habeat, non posse illum hoc momento eamdem veritatem accipere propter testimonium divinum. — Probatur :

a) Experientia interna constat nos id quod oculis videmus, nunquam admittere nec admittere posse propter testimonium alterius etiam fide dignissimi ; item constat nullum credere nec credere posse prima principia, v. g. principium contradictionis, quae mente videntur ; unde in coelo fides evacuatur, accedente Dei visione ; videtur idem dicendum de eo momento quo aliquis, demonstratione facta, mente videt conclusionem evidenter existentiae Dei vel alius veritatis naturalis : evidentia enim immediata et mediata sunt eiusdem generis. Lex scil. intellectus nostri est non posse credere ea quae videmus.

b) Ratione : Intellectus nequit eodem momento perfecte quiescere in veritate et simul non quiescere. Atqui qui habet cognitionem omnino evidentem, perfecte quiescit in veritate et quidem necessario ; qui credit, in hac non quiescit, nam remanet ipsi dubitandi vel non assentendi possibilitas et libertas. Ergo eodem momento nequit aliquis eamdem veritatem fide et evidentia tenere²],

c) Responsione ad argumentum praecipuum adversariorum : Eadem veritas potest simul admitti propter duplex motivum : evidentiam nempe et auctoritatem. Facile enim distinguitur : si illa motiva non exigunt contrariam dispositionem intellectus, concedo ; si dispositionem contrariam requirunt, nego. Nam secus eodem modo demonstraretur possibilitas fidei in coelis, aut composibilitas scientiae et opinionis.

681. Animadversio. — Non ideo minuitur meritum fidei, ex 7°o quod aliquis non credat veritates rationales revelatas quarum evidentiam habet. Nam, ut notat S. Thomas, q. 2, a. 10, ad 2 : « Rationes demonstrativae inductae ad ea quae sunt fidei praeambula (non tamen ad articulos), etsi diminuant rationem fidei, quia faciunt esse apparens id quod proponitur, non tamen diminuunt rationem charitatis, per quam voluntas est prompta ad ea credendum, etiamsi non appareant, et ideo non diminuitur ratio meriti ».

S. Th. II-II, q. 1, a. 6 et 7 ; De Verit., q. 14, a. 11.

682. Notiones. — A theologis distinguuntur haec tria : dogma, punctum et articulus fidei.

Punctum fidei est veritas a Deo revelata.

Dogma fidei est veritas revelata ab Ecclesia proposita ut credenda.

Articulus fidei¹] est veritas revelata ab aliis perfecte distincta, et ideo 1) principalis seu primaria inter credenda, et 2) speciali ratione non visa. Dicitur

1° principalis inter credenda, i. e. vel ipse Deus finis supernaturalis beatitudine possidendus, vel aliquid supernaturale quod directe et per se nos ordinat ad Deum et conducit ad Deum finem et beatitudinem, non autem ea quae tantum per accidens, in ordine ad alia, revelantur (ut dictum est n. 673) ; hinc quod Abraham habuerit duos filios vel quod Saul fuerit primus rex Israël non sunt articuli fidei, cum per se ad fidem non pertineant ;

2° speciali ratione non visa seu obscura, et ideo particularem habens in credendo difficultatem ; unde quod Christus sit passus, mortuus et sepultus, non est nisi unus articulus, quia illae tres propositiones habent eamdem difficultatem, sed quod tertia die resurrexerit, articulus est distinctus, quia resurrectio specialem habet in credendo difficultatem.

683. Principia. De crescentia obiecti fidei ac fidei progressu.

I. Obiectum materiale fidei catholicae, i. e. ab omnibus tenendae, non crevit, per temporum successionem, quantum ad substantiam articulorum. Etenim tota doctrina revelata reducitur ad duo summa capita, ab initio revelata, in quibus omnia tamquam in brevi introductione continentur impliciter : obiective, scil. ex parte rei, non tamen logice et quoad nos nec formaliter nec virtualiter ; nempe quod Deus finis supernaturalis existat, et quod providentiam habeat de hominis salute, dicente Apostolo ad Hebr. XI, 6 : « Accedentem ad Deum (i. e. tendentem ad finem supernaturalem, nam in ordine praesenti non est naturalis sed supernaturalis finis, visione beatifica attingendus) oportet credere quia est, et inquirentibus se remunerator sit ».

II. Usque ad tempora Christi et Apostolorum crevit fides evolutione obiectiva quae facta fuit per novas revelationes. Nam duorum articulorum fundamentalium crevit explicatio seu evolutio obiectiva per novas revelationes, quales sunt Trinitas, praedestinatio et omnia aeterna pro primo ; omnia temporaliter disposita ad salutem, scil. Redemptio et in hoc Incarnatio, passio, resurrectio et sacramenta Christi pro secundo. Ita usque ad Christum qui Apostolis suis, sive per se, sive per Spiritum S^m quem misit, omnia revelavit secundum Ioh. XVI, 13 : « Cum venerit ille spiritus veritatis, docebit vos omnem veritatem ». Unde in Apostolis revelatio publica consummata et completa est (C. Trid. sess. 4 ; prop. 21 Modern.).

III. A tempore Apostolorum fides non crevit in se evolutione obiectiva, sed sola evolutione subiectiva in mentibus hominum. Non amplius factae fuerunt novae revelationes, et ideo obiectum fidei non crevit simpliciter et in se ; potest tamen dici quod crevit secundum quid et quoad nos, i. e. secundum explicationem seu evolutionem subiectivam, quatenus crevit eius cognitio in nobis, sive per novam propositionem magis distinctam aut instantem, qua crevit in mente Ecclesiae, sive per cognitionem perfectiorem, profundiorem inspectionem et intelligentiam, qua crevit in mente uniuscuiusque fidelium. Est, ait Albertus M., III Sent. d. 25, a. 1, « potius profectus fidei in fide quam fidei in fidei ». — Porro evolutio subiectiva Ecclesiae quantum ad fideles est obiectiva evolutio, non quidem ipsius revelationis aut veritatis revelatae, sed eius propositionis et explicationis.

A. Explicatio subiectiva in mente Ecclesiae (et consequenter fidelium) sub assistentia Spiritus veritatis fit tripliciter :

1. Distincta et accurata declaratione et scientifica expositione eorum quae explicite sed obscure et confuse revelantur, cum revelatio obscura, interpretatione Ecclesiae, redditur clara.

Ita v. g. Christus est Deus et homo, ergo habet duas naturas et unam personam ; Unus est Deus Pater, Filius, Spiritus, ergo tres personae sunt et una natura ; item voces : transsubstantiatio, consubstantialis, definitio ex cathedra, Deipara.

2. Explicita propositione eorum quae revelata sunt formaliter implicite, cum revelatio generalibus terminis concepta evolvitur et ad particularia applicatur.

E. c. gratia est necessaria ad omne opus salutare, ergo et ad initium fidei ; Mater Dei est sanctissima, ergo non habet peccatum originale ; Christus est Deus et homo perfectus, ergo habet voluntatem (et opera) divinam et humanam ; particularia iura et officia S. Pontificis in primatu.

3. Diserta, instanti et theoretica praedicatione eorum quae obiter aut in praxi et consuetudine fuerunt revelata, cum revelatio novo modo proponitur praesertim ad occurrendum novo errori.

Ita v. g. validitas Baptismi puerorum aut ab haereticis collati ex praxi baptizandi vel non rebaptizandi ; character sacramentalis ex usu non rebaptizandi ; praesentia Christi sub qualibet specie ex usu adorationis vel communionis ; infallibilitas S. Pontificis ex usu definiendi seu sententiam irreformabilem imponendi ; Christus et Apostoli Mariam venerando eam dignissimam ostendunt.

Ita et ipsum dogma de evolutione dogmatis ex usu innotescit : explicabant dogmata, errores damnabant, definiebant formulas, etc. ; ergo doctrina revelata legitime potest exponi et explicari.

B. Explicatio subiectiva in mente cuiusque fidelis crescit duplici via :

Summa Theologiae Moralis I. — 34 1. secundum viam logicam seu speculativae explicationis conceptuum, ope scientiae, eodem modo ac dictum est pro fide Ecclesiae ;

2. secundum viam affectivam et connaturalitatem, sub influxu donorum Spiritus sancti nos docentis quasi experimentaliter veritates fidei ; quo experimur et quasi sentimus veritatem ac verum sensum doctrinae revelatae.

684. Corollaria. — I. Cum revelatio in Apostolis fuerit clausa, sequitur nihil pertinere posse ad fidem catholicam, quod ipsis non fuit revelatum vel explicite vel saltem formaliter implicite. Unde quae moderni quidam scriptores aiunt de evolutione vel incremento fidei viventis seu dogmatis quasi ex semine, non possunt intelligi de ipsis veritatibus revelatis, sed ad summum de explicatione subiectiva et de scientia theologica circa ipsas.

II. Item sequitur non alium, diversum aut contrarium fieri posse sensum dogmatis ac illum quem proposuit vel quo id intellexit semel Ecclesia. « Unde is sensus perpetuo est retinendus quem semel declaravit sancta mater Ecclesia » (C. Vat., sess. 3, c. 4, can. 3).

III. Licet numerus veritatum revelatarum non crescat, crescit tamen numerus dogmatum i. e. veritatum revelatarum ab Ecclesia propositarum : accedente tali propositione, veritas aliqua incipit esse de fide catholica ; crescunt quoque dogmata i. e. perfectior fit propositio veritatum revelatarum ab Ecclesia facta.

IV. Praedictae doctrinae opponitur 1) error Hermès et Frohschammer qui putant, ope progressus scientifici, nos aliquando pervenire posse ad demonstranda et penetranda mysteria ; quod est contra C. Vat., sess. 3, c. 4 ; — item 2) doctrina Günther et Loisy qui propugnant, ope progressus scientiae, sensum dogmatum mutari posse, et alium fieri ab illo quem definivit Ecclesia ; quod damnatum est in C. Vat., sess. 3, c. 4 et can. 3, et ab encycl. Pascendi Pii X, 7 sept. 1907, et in prop. Modern. 21, 22, 23 et 26 damn. 3 iul. 1907 ; — a fortiori 3) sententia illorum qui dixerunt revelationem tempore Apostolorum non esse clausam (prop. 20 Modern.), aut novam et perfectiorem esse expectandam oeconomiam Spiritus sancti : ita Montanistae, Manichaei, Fratricelli, Swedenborg, Anabaptistae, Irving.

V. Facta explicita et diserta propositio ab Ecclesia, haec explicationem custodit ; unde per se nequit dari regressus vel obscuratio in explicatione ab Ecclesia proposita quoad veritatem definitam (cfr. damn. prop. 95 Quaesn. et I syn. Pist.). Attamen regressus per se dari potest quoad intelligentiam fidelium : sic initio saec. XIX minor erat cognitio scientiae theologicae quam²]

saec. XIII tempore S. Thomae ; item exceptionaliter et per accidens quoad explicationem subiectivam Ecclesiae, si definitio vel propositio Ecclesiae in totalem oblivionem cadat aut dubius fiat eius sensus, quod tamen raro fiet et quoad veritates secundarias tantum. Id dictum habeatur, salvo meliori iudicio.

S. Th. II-II, q. 1, a. 8, 9, 10.

685. Principium I. Ecclesia infallibiliter proponit obiectum fidei. — Ut ea quae vere et reapse sunt in doctrina revelata omnibus innotescant, Christus instituit Ecclesiam quae ab omnibus ut sua posset agnosci, quaeque esset organum authenticum proponendi infallibiliter omnia quae tamquam divinitus revelata, fide divina et catholica credenda sunt (C. Vat., sess. 3, c. 3 ; Codex Iuris, can. 1322, § 1).

Porro duplex est modus quo utitur Ecclesia in proponendis infallibiliter seu definiendis veritatibus fidei : unus extraordinarius et solemnis, quem adhibet in definitionibus Conc. Oecumenicorum et S. Pontificum ex cathedra loquentium ; alter ordinarius et quotidianus, quo utitur Ecclesia per orbem diffusa quatenus ordinario et universali magisterio, i. e. praedicatione et doctrina S. Pontificis et episcoporum quotidiana et universali, certas veritates ut revelatas proponit et definit credendas (cfr. tr. de Ecclesia ; C. Vat., l. c. ; Codex Iuris, can. 1323).

686. Principium II. Ecclesia infallibilis est in definiendo non solum ipsum obiectum fidei sed etiam veritates et facta conexa, atque vario gradu proponit doctrinam sacram. — Ecclesia non solum infallibilis est in definiendo ipsa doctrina revelata ; ad illam perfecte tuendam etiam infallibiliter proponit veritates (et facta) cum illa necessario connexas in quantum connexas ; quin tamen eas fide divina credendas praecipiat ; — insuper ipsas veritates revelatas non semper statim ab initio ut revelatas et credendas definit, sed aliquando ut certas et veras, vel solum ut tutas et tenendas. Hinc doctrina sacra variis gradibus proponi potest : 1° De fide definita et credenda, seu dogma fidei, quando Ecclesia infallibiliter explicite proponit illam ut revelatam et credendam ; huic directe opponitur propositio haeretica.

2° Certa, quando Ecclesia solummodo illam proponit vel definit ut certam ; cui directe opponitur doctrina erronea. Doctrina autem certa est

a) vel fide certa, si sit revelata ; et huic opponitur error in fide seu in doctrina revelata ;

b) vel theologice certa, si non sit revelata sed ex alia revelata sit deducta ; et huic opponitur error theologicus.

3° Communis et tuta, si ab omnibus admittitur et habetur ut sola conformis revelationi, sed non ut certa proponitur ; cui directe opponitur propositio temeraria.

4° Probabilis vel probabilior, quando verisimile est, i. e. gravis vel gravior ratio adest iudicandi, quod sit revelata vel ex revelatione deducta ; et huic opponitur sententia improbabilis vel minus probabilis.

Ab aliquibus doctrina certa aliquando dicitur proxima fides (cui opponitur haeresi proxima), quando scil. iam ita communiter et certo proponitur tamquam revelata ut sit proxime definiabilis tamquam dogma fidei, v. g. doctrina Immaculatae Conceptionis B. V. in ultimo statu ante definitionem ; — vel etiam, secundum alios, quando declarata est ab Ecclesia saltem ut certa, sed dubium sit an sit de fide definita.

687. Principium III. Ecclesia etiam infallibilis est in damnandis et reiiciendis propositionibus fidei doctrinae oppositis. — Ecclesia docet non solum positive proponendo vel commendando doctrinam ob suam cum fidei doctrina conformitatem ; sed etiam negative damnando vel censurando ob aliquam cum fidei doctrinia oppositionem. Propositiones autem diversimode opponuntur doctrinae fidei :

A. Aliae opponuntur directe ob ipsam doctrinam assertam :

1° Haeretica propositio, quae directe opponitur (contrarie vel contradictorie) doctrinae revelatae definitae, v. g. Christus non est Deus.

2° Erronea, quae opponitur directe et immediate doctrinae certae, sive revelata sit ab Ecclesia proposita non tamquam revelata sed tamquam certa, et tunc est error in fide, v. g. Christus non habet gratiam ; sive ex revelata sit deducta, et tunc est error theologicus, v. g. Christus non est impeccabilis ; Filius non procedit a Patre per intellectum.

3° Temeraria, non tantum negative quia sine ulla ratione et auctoritate affirmat, sed positive et contrarie quia ita affirmat directe contra doctrinam communem et tutam quae ab omnibus admittitur ut sola conformis cum revelatione (non tamen coniunctione necessaria), v. g. Ecclesia non est infallibilis in canonizatione sanctorum ; Deus non vult salvare omnes pueros.

4° Improbabilis quae non habet pro se rationes graves, et directe opponitur doctrinae probabili, v. g. B. Ioseph fuit immaculate conceptus ; puer salvari potest sine Baptismo.

Quibus addi potest propositio proxima haeresi, ad modum quo explicatum fuit n° praec.

B. Aliae opponuntur ipsi expressioni doctrinae catholicae, ob formam enuntiandi :

1° Haeresim sapiens est propositio, seu de haeresi suspecta, quae sensum verum habere potest, sed tamen ex adiunctis ansam praebet opinandi aut suspicandi aliquam haeresim esse in mente enuntiantis, v. g. fides iustificat ; ridiculum est deferre Eucharistiam in processione ; Christus est minor Patre ; Christus est homo perfectissimus.

2° Errorem sapiens vel de errore suspecta : v. g. Congr. Indicis est malu[rosus].

3° Male sonans, quae sensum verum habet, sed verba non congrua, quatenus doctrinam exprimit contra communem et ordinarium modum loquendi, v. g. in Deo sunt tres essentiae relativae ; B. V. est mater divina.

4° Piarum aurium offensiva, quae licet nec falsa sit nec male sonans, tamen dicit aliquid indecens et indignum, quod fidelium pietatem et reverentiam minuit, v. g. propositio explicans membra turpia Christi vel de B. V. partu indecore loquens, vel ista : S. Magdalena meretrix, o. p. n.

688. Principium IV. Ecclesia modum practicum proponendi fidem ordinario et universali magisterio adhibet Symbolum. — Quae vox graeca significat tum collationem seu plurium collectionem, tum etiam indicium, signum distinctivum, tesseram. Recte ergo sic vocata fuit brevis collectio seu summa articulorum fidei, quae omnibus proponitur credenda ut signum suae professionis. Porro symbola ad tres fines fuerunt confecta : praecipue a) ut professione symboli fideles ab infidelibus et haereticis discernerentur ; etiam b) ad faciliorem fidelium instructionem ; et c) ut uniformitas in fide in toto orbe servaretur.

Tria sunt celebriora in Ecclesia fidei symbola, quorum unum alterum declarat, ac explicite, distinctius, et plenius eamdem doctrinam proponit secundum diversorum temporum necessitates, et diversos errores ut contra illos munirentur fideles :

Primum, Apostolorum¹], quod ab aliquibus in 14, ab aliis in 12 dividitur articulos, quae ultima divisio communis evasit apud fideles, et servata fuit in catechismo Concilii Tridentini.

Secundum, Patrum, quod in Conc. Nicaeno I confectum, in Constantinopolitano I autem et successione temporum fuit auctum.

Tertium dicitur S. Athanasii, eo quod ab isto confectum esse olim erronee putaverunt²] ; quod non est symbolum nisi quatenus auctoritate R. Pontificis fuit receptum.

DE ACTU FIDEI.

DE ACTU FIDEI INTERIORE.

DE ESSENTIA ACTUS FIDEI.

S. Th. II-II, q. 2, a. 1 ; De Verit., q. 14, a. 1.

689. Quid sit credere. — Credere, dicit S. Augustinus, de Praed. SS. c. 2, est cum assensione cogitare. Cogitare proprie dicitur ille qui intellectu inquirit, non habens plenam evidentiam veritatis ; assensio autem est firma adhaesio intellectus. Credere ergo assentire i. e. firmiter adhaeret rei, ut verae, non habendo tamen ipsius evidentiam. Cum autem intellectus ex se non determinetur nisi per evidentiam, sequitur illum, quando credit, deter- minari a voluntate. Credere ergo est actus elictus ab intellectu, imperatas a voluntate. Hinc :

1. Sensu latissimo dicimur credere ea de quibus non habemus nisi certitudinem practicam, quae non omne sed tantum prudens dubium excludit, i. e. convictionem quae sufficit ad prudenter agendum, licet non habeamus perfectam evidentiam, sicut multi admittunt existentiam Dei propter rationes ipsis non omnino evidentes¹],

2. Magis proprie credimus ea quae nobis non sunt evidentia, sed quae admittimus propter testimonium hominum etiam quando non sunt fide digni ; et ideo non propter solum testimonium : tunc enim omnia admitteremus quae dicunt, sed propter evidentiam testimoni (evidentiam in attestante, aiunt Scholastici), quia nobis constat quod hoc testimonium eorum de facto sit verum. Talis est multoties certitudo historica.

3. Propriissime credimus ea quae nobis non sunt evidentia, sed quae non dubitando admittimus unice propter testimonium seu auctoritatem alterius, i. e. quia ipse est fide dignus et meretur quod ipsi fidamus (evidentia credibilitatis), etiam si non appareat testimonium esse verum. Sic puer credit matri et indoctus docto. Haec est fides proprie dicta, quia per illam in sensu proprio alteri fidimus, et quia ad ipsam maxime requiritur ut intellectus a voluntate determinetur ; unde nullus credit nisi volens. De hac fide verum est dicere quod honorificat testificantem : non enim possemus credere nisi agnosceremus excellentiam illius cui credimus.

690. Quid sit credere Deo. — Secundum praedictam explicationem, Deo credere est admittere ea quae Deus dixit, praecise quia auctoritatem i. e. dignitatem et ius habet ut ipsi loquenti acquiescamus. Est ergo firmus assensus mentis in veritates a Deo revelatas ob ipsius revelantis Dei auctoritatem. Hanc esse veram notionem actus fidei iam probavimus, ubi egimus de obiecto formali ; unde definitur a S. Thoma, q. 2, a. 9 : « Actus intellectus assentientis veritati divinae ex imperio voluntatis a Deo motae per gratiam ».

691. Errores oppositi. — Praedictae definitioni opponitur :

1. Error Rationalistarum, Semirationalistarum et Modernistarum, qui fidem non habent nisi

a) ut scientiam rationalem vel cognitionem philosophicam Dei (Günther) ; — vel etiam

b) veritatem religiosam seu de rebus divinis simplicem persuasionem rationalem (Abaelardus, Wegscheider, Hermes), aut quamcumque cognitionem rationalem de Deo et rebus divinis (Deistac) ; — vel

c) intimum animi instinctum religiosum (i. e. veritatum supra sensibile) caecum, v. g. a Spiritu S^o, innixum imaginationi et sensibus, non rationali motivo (Pietistae, Jacobi et Sentimentalistae, Fideismus, Pseudomystici et Methodistae) ; — vel

d) merum instinctum spiritualem religionosun dependentiae, vivide perceptae, qui cum rationali natura cohaeret (Schleiermacher), aut naturalem sensum religiosum, cuius motivum est conformitas veritatis religiosarum cum aspirationibus nostris et exigentiis superioribus (Ritschl, Sabatier, Protestantes liberales) ; — vel

e) solam exigentiam et postulationem irrefragabilem rationis practicae, ut communem inclinationem naturae humanae (Reid, schola scotica), approbationem veritatum religiosarum propter veritatem practicam vitae moralis (Kant, Harnack) aut propter inclinationem totius hominis (Renouvier) ; — vel

f) conscientiam religiosam et sensum religiosum de rebus divinis ex indigentia divini ortum (Modernistae).

Uno verbo opponitur : fides pure rationalis (a et b), fides affectiva (c et d), fides moralis (e), fides affectiva moralis (f). Cfr. C. Vat. sess. 3, c. 2 et 3 ; et prop. 23 damn. ab Inn. XI : « Fides late dicta testimonio creaturarum simile motivo ad iustificationem sufficit ».

2. Doctrina quoque Protestantium qui orthodoxi vocantur. Distinguunt illi a) fidem miraculorum seu magnam in Deo confidentiam quae miraculo obtinet (I Cor. XIII, 2), b) fidem dogmatum seu historicam in narrationes Evangelii, et c) fidem promissionum : hanc esse fiduciam speciali misericordiae, et esse fidem iustificantem falso contendunt (cfr. tr. de gratia), illam autem esse simplicem notitiam et apprehensionem rerum revelatarum, non vero esse assensum seu iudicium firmum quo eas ut veras habemus, propugnant contradicentes Apostolo dicenti fidem esse convictionem non apparentium. Unde Concilia declararunt fide nos esse credentes vera : ita Trid., sess. 6, c. 6 et 9, vel quae vera esse credimus : ita Vat., sess. 3, c. 3.

DE ANALYSI ACTUS FIDEI.

S. Th., in III Sent., d. 23, q. 2, a. 2, qc. 2.

692. Analysis seu resolutio actus est ipsius reductio ad principia, tum obiectiva tum subiectiva, i. e. ad causas motivas et efficientes quae ad eius productionem concurrunt. Porro fides divina sicut humana complectitur plures actus, nam ipse actus fidei praesupponit duos alios : est enim assensus intellectus a voluntate imperatus, unde supponit motionem et imperium voluntatis ; voluntas autem nequit movere intellectum ad assensum et assensum intellectus imperare, nisi ipse intellectus praevie iudicet talem assensum esse praestandum, unde praesupponit iudicium credibilitatis ex parte intellectus. Hinc

1. triplex actus requiritur ad credendum : a) iudicium credibilitatis quo iudicamus talem vel talem veritatem v. g. Incarnationem esse credendam ; b) pius credulitatis affectus quo illam veritatem volumus credere ; c) ipse actus fidei quo proprie credimus, i. e. adhaeremus illi veritati et eam iudicamus esse veram ;

2. consequenter quaestio cur credimus, triplici intelligi potest sensu, scil. a) dispositive : cur iudicamus aliquam veritatem esse credendam ? — b) affective : cur imperamus assensum illi veritati ? — c) formaliter : cur ipsi adhaeremus ? Ergo analysis huius triplicis actus est instituenda.