Summa Theologiae Moralis, vol. I: De Principiis

S. Th. I-II, q. 6, a. 3; q. 71, a. 5; q. 77, a. 7.

59. Notiones. — Homo non tantum est dominus sui velle et agere, sed etiam sui non agere et non velle, in quantum « volendo et agendo potest impedire hoc quod est non velle et non agere »¹. Unde:

1° Secundum diversa quae a voluntate procedunt, voluntarium recte vocatur positivum si procedit positio actus, — negativum si procedit actus omissio. Voluntaria enim omissio non est confundenda cum voluntate omittendi; nam omissio fornicationis aut missae non est voluntaria illi qui detinetur in carcere, et tamen iste potest habere voluntatem omittendi fornicationem aut missam, dum apud se dicat: non facerem aut non audirem, si possem; — e contra omissio potest esse voluntaria etiam si quis non dicat: volo non audire, dummodo, tempore quo missam audire possit, aliud voluntarie agat. In 1° casu adest positio actus seu commissio, scil. desiderii, quod est positive voluntarium (nolo agere i.e. volo non agere) ; in 2° casu omissio actus, et hoc est negative voluntarium (non volo agere). Potest tamen utrumque simul existere, dum ex voluntate omittendi quis opus omittat.

Voluntarium positivum essentialiter includit actum, quia a voluntate procedit per realem influxum. Voluntarium negativum essentialiter non includit actum: in sua essentia enim non constituitur actu sed negatione, quia non est actus sed huius omissio; haec tamen, ut a voluntate procedere possit, supponit actum praecedentem vel concomitantem voluntatis tamquam causam vel occasionem sui: vel enim homo intendit ipsam omissionem in se, vel saltem voluntarie ponit alium actum incompossibilem cum actu omisso, uti ludere, dormire, manere domi, instante missae celebratione. Apposite S. Thomas, q. 71, a. 5: « Si intelligatur in peccato omissionis illud solum quod per se pertinet ad rationem peccati, sic quandoque omissionis peccatum est... absque omni actu vel interiori vel exteriori... Si vero in peccato omissionis intelligantur etiam causae vel occasiones omittendi, sic necesse est in peccato omissionis aliquem actum esse »².

2º Eodem nomine voluntarii positivi et negativi recentiores appellant, sive id quod procedit a voluntate ut a causa positiva scil. ab actu voluntario per verum et positivum influxum, sive id quod procedit ab ea ut a causa negativa scil. ab omissione voluntaria, seu id quod procedere censetur a voluntate non operante et agere omittente cum agere possit et debeat. Haec secundum modum diversum a voluntate procedunt, et ideo a S. Thoma respective dicuntur: voluntarium directum, id quod directe ab ea procedit in quantum est agens (sicut calefactio a calore) et in quod voluntas fertur; — et indirectum³, id in quod non fertur sed quod procedit ab ea indirecte in quantum prohibere potuit sed non prohibet, seu non agit dum agere debeat, sicut submersio navis dicitur esse a gubernatore cui commissa est gubernatio, in quantum cessat a gubernando.

Voluntarium directum itaque est a voluntate agente; indirectum a voluntate non agente quando agere debet.

60. Principia. I. Ut omissio sit voluntaria⁴, requiritur et sufficit ut aliquis possit ponere actum qui omittitur et eum advertenter omittat, nec exigitur ut illum ponere debeat: potest enim tam voluntarie omittere missam die feriali quam festivo; — ut autem imputetur ipsi, requiritur aliquid plus: ad laudem ut omissionem intenderit ad bonum finem: bonitas enim non contrahitur nisi sit volita et intendatur ut talis; ad culpam, ut actum omissum ponere debuerit: non enim adest culpa, nisi quis aliquod transgrediatur praeceptum.

II. Ut effectus omissionis sit voluntarius, requiritur:

1° Ut effectus praevideri moraliter potuerit ac debuerit, i. e, aliquo modo fuerit praevisus saltem in confuso, obscure aut indistincte, quatenus aliquis saltem dubitaverit aut suspicatus fuerit secuturum, vel noverit obligationem advertendi: nihil enim volitum nisi praecognitum;

2° Ut vitari potuerit, et ideo ut omissio libere locum habuerit: effectus enim non magis voluntarius est quam sua causa;

3° Ut vitari debuerit, seu ut adfuerit obligatio non omittendi sed ponendi actum omissum, et quidem illum ponendi ne sequatur effectus: effectus enim positivus non continetur in omissione, et ideo effectus ex causa negativa nequit esse voluntarius nisi sit obligatio eum impediendi. Nam, si praedicta obligatio desit, cum simplex omissio influxum realem in effectum positivum habere nequeat, iam deest omnis nexus, etiam moralis, causalitatis inter omissionem et hunc effectum, ac proinde hic est tantum permissus, non autem volitus in omissione nec voluntarius. E contra, si quis debet vitare effectum, et non vitat, moraliter censetur et imputabiliter est causa ipsius, scil. causa eius privativa. — Quodsi praedictae conditiones adsint, etiam imputatur effectus ad culpam, quia violatur aliquod praeceptum.

61. Animadversio. — Intentio agentis nequit naturam et causalitatem rerum mutare, nec facere ut aliquis effectus ex quadam actione vel omissione tamquam a causa procedat. Hinc si, deficiente tertia conditione, desit obligatio vitandi effectum, iste non fit voluntarius etiam si quis intendat omissionem praecise ut medium propter effectum malum, vel etiam bonum: effectus tunc erit in se volitus, sed non erit voluntarius, quia deest connexio causalitatis inter effectum et omissionem, et haec non est vera ipsius causa. Ita si quis, praecise ut alter aquis immergatur, ab auxilio ferendo abstinet, dum tamen auxilium ferre non debet, quia v. g. maius est periculum pro ipso. Intentio sicut omissio vel actus cum ea positus imputabitur ad culpam vel laudem, non tamen ipse effectus; imo effectus bonus qui sequitur omissionem nunquam imputabitur ad laudem quia, licet fieri possit cum intentione bona, non tamen ex intentione bona ab omissione ut a causa oritur.